Кіріспе

Шартты түрде босату комиссиясы – жаза тағайындаған судья белгілеген жазаның ең кем мерзімін өтегеннен кейін қылмыскерді шартты түрде босатуға болады ма, жоқ па, деген шешім қабылдайтын адамдар тобы. Мұндай комиссиялар Ұлыбритания, АҚШ және Жаңа Зеландия сияқты көптеген елдерде қолданылады. Бұған байланысты кешірім және шартты түрде босату жөніндегі кеңес бар, ол кешірім беру және жазаны жеңілдету мәселелерін де қарастыруы мүмкін. Шартты түрде босату комиссиясының құрамына тұтқынның бостандыққа қайта оралуына қабілеттілігін бағалай алатын білікті мамандар кіреді. Комиссия мүшелері судьялар, психиатрлар немесе криминологтар болуы мүмкін, бірақ кейбір елдерде комиссия мүшелеріне қойылатын талаптар жазбада бекітілмеген, сондықтан қоғам өкілдері де мүшелікке қабылдануы мүмкін. Бірақ, барлық үміткерлердің жоғары моральдық қасиеттері болуы міндетті.

Ұлыбритания

Біріккен Корольдікте шартты түрде босату тақтасының мүшелері де кең ауқымды мамандық иелерінен таңдалады. Тақталар әдетте түремдегі адам босатылған жағдайда қоғамдық қауіпсіздікке қауіп келтіретініне қатысты баға береді, бірақ бастапқы сот үкімінің дұрыстығы туралы пікір білдірмейді. Тақталар тиісінше Ұлыбритания үкіметінің (Англия мен Уэльс бойынша шартты түрде босату тақтасы), Шотландия үкіметінің (Шотландия бойынша шартты түрде босату тақтасы) және Солтүстік Ирландия атқарушы органының (Солтүстік Ирландия бойынша шартты түрде босату комиссарлары) ведомстволық емес мемлекеттік органдары болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 52 шартты түрде босату кеңесі жұмыс істейді. Кейбір штаттар барлық мүшелердің кемінде төрт жылдық жоғары білімі болуын талап етеді, ал басқалары талап етпейді. Сонымен қатар, кейбір штаттар кеңес құрамында кем дегенде бір бұрынғы сотталған адамның болуын міндеттейді, ал кейбіреулері түзету саласындағы тәжірибені қажет етеді, бірақ жалпыұлттық шартты түрде босату кеңесінің біліктілік талаптары жоқ. Әр штаттың шартты түрде босату кеңесіне тағайындау шарттары әртүрлі. Федералдық деңгейде, әскери және шетелдік қылмыстардан басқа, шартты түрде босату енді қолданылмайды. АҚШ Федералдық Жазалау Нұсқаулары (1987 жылы қабылданған) 1987 жылдың 1 қарашасынан кейін жасалған қылмыстар үшін федералдық қылмыстар бойынша сотталғандарға шартты түрде босатуды тоқтатты. Шартты түрде босатудың орнына, заңнама судьяларға түрме жазасынан кейін бақыланатын босату мерзімін белгілеуге мүмкіндік берді. Түрмедегілер "жақсы мінез-құлық" көрсеткені үшін жаза мерзімінен уақыт алып тастауға да құқылы. Алайда, бұл заң федералдық түрмедегілердің жазасының кемінде 85 пайызын өтеуін талап етеді. АҚШ Шартты түрде босату комиссиясы 1987 жылдың 1 қарашасына дейін федералдық қылмыс жасағандарға, сондай-ақ 2000 жылдың 5 тамызына дейін Колумбия округінің кодексі бойынша қылмыс жасағандарға, Әскери сот әділдігінің бірыңғай кодексі бойынша қылмыс жасаған және шартты түрде босатуға құқылы адамдарға, сондай-ақ шетелдік елдер тарапынан жазаланған және жазасын өтеу үшін АҚШ-қа аударылған адамдарға шартты түрде босату ұсынады. АҚШ-тың тоғыз штатында барлық штаттық кешірімдерді беруге құқығы бар кешірім және шартты түрде босату кеңестері бар. Алабама (Кешірім және шартты түрде босату жөніндегі кеңес), Аризона (Атқарушы кешірім жөніндегі кеңес), Коннектикут (Кешірім және шартты түрде босату жөніндегі кеңес), Джорджия (Кешірім және шартты түрде босату жөніндегі кеңес), Айдахо (Кешірім және шартты түрде босату жөніндегі комиссия), Миннесота (Кешірім жөніндегі кеңес), Небраска (Кешірім жөніндегі кеңес), Невада (Кешірім комиссарлары жөніндегі кеңес), Оңтүстік Каролина (Бақылау, шартты түрде босату және кешірім жөніндегі кеңес) және Юта (Кешірім және шартты түрде босату жөніндегі кеңес) – АҚШ-та осындай кеңестері бар штаттар. (Аризонаның Атқарушы кешірім жөніндегі кеңесі тек 1994 жылдың қаңтарына дейін қылмыс жасаған тұтқындар үшін ғана шартты түрде босату тыңдауларын өткізеді, себебі 1993 жылы заңмен шартты түрде босату жойылды). Миссисипи штатының конституциясында ерекше ереже бар: осы штаттың губернаторынан кешірім сұраған кез келген тұтқын, өтініш жасамас бұрын кем дегенде отыз күн бұрын кешірім туралы өтінішін тұтқын айыпталған және сотталған округте немесе оған жақын жерде шығарылатын газетте жариялауы керек. Сонымен қатар, Миссисипи соттары кешірім берілген жағдайда қылмыстық деректер жойылмайтынын мәлімдеді. Белгілі мерзімге сотталу да көптеген шартты түрде босату кеңестерінің өкілеттіктерін айтарлықтай шектеді. Көп жағдайда, құрбанның немесе құрбандардың немесе олардың отбасы мүшелерінің пікірі кеңестің соңғы шешімінде ескеріледі (құрбандардың құқықтарын қараңыз). Белгісіз мерзімге сотталуды қолданатын және шартты түрде босатуға көбірек сенетін штаттармен салыстырғанда, белгілі мерзімге сотталуды қолданатындар 1980-2009 жылдар аралығында түрмедегілердің санының артуына аз үлес қосты. Шартты түрде босату кеңестері көбінесе бұқаралық қамаудың себебі ретінде қарастырылады және реформаға мұқтаж сала ретінде танылады. Шартты түрде босатудың басқа салалармен, мысалы, БАҚ және саясатпен байланысы туралы толыққанды зерттеулер әлі жүргізілменіпті, бірақ көптеген сарапшылар осы салаларды бөлуді және тағайындау процесін саяси ықпалдан тазалауды қалайды. Сонымен қатар, көптеген адамдар шартты түрде босату кеңесінің мүшелерінің біліктілігін судьялармен салыстыруға бағытталған шараларды қолдайды. Стандарттарды көтерумен қатар, шартты түрде босату кеңесінің мүшелерінің көпшілігі ешқашан түрмеге бармағандықтан, кеңестің жан-жақты дайындығын, ашықтығын және есеп беруін арттыру туралы жалпы шақыру кеңінен талқыланды, сондай-ақ оқытудың артуы әділ және дұрыс тыңдаулардың көбеюіне әкелуі мүмкін.