Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Месопотамия өркениеті
Ancient Mesopotamian civilization
Сумер (/s/uː/m/ər/) – б.з.д. алтыншы және бесінші мыңжылдықтар аралығында Халколит және ерте қола дәуірінде пайда болған, Месопотамияның оңтүстігіндегі (қазіргі Ирактың оңтүстік-орталық бөлігі) тарихи аймақта орналасқан ең ерте белгілі өркениет. Жақын орналасқан Елам сияқты, ол Египет, Инд өзені аңғары, Сары өзен аңғарындағы Эрлиганг мәдениеті, Карал-Супе және Мезоамерикамен бірге өркениеттің алғашқы ошақтарының бірі болып саналады. Тигр және Евфрат өзендерінің бойында өмір сүрген сумерлік шаруалар мол астық және басқа да дақылдар өсірді, осы артық өнімдер оларға қалалық елді мекендер құруға мүмкіндік берді. Әлемдегі ең ерте белгілі жазбалар Сумердің Урук және Жемдет Наср қалаларынан табылды, олардың мерзімі б.з.д. шамамен 3350 – 2500 жылдар аралығын қамтиды, б.з.д. 4000 – 2500 жылдар аралығындағы протожазу кезеңінен кейін пайда болған.
Sumer ('/s//uː//m//ər///) is the earliest known civilization, located in the historical region of southern Mesopotamia (now south central Iraq), emerging during the Chalcolithic and early Bronze Ages between the sixth and fifth millennium BC. Like nearby Elam, it is one of the cradles of civilization, along with Egypt, the Indus Valley, the Erligang culture of the Yellow River valley, Caral Supe, and Mesoamerica. Living along the valleys of the Tigris and Euphrates rivers, Sumerian farmers grew an abundance of grain and other crops, a surplus which enabled them to form urban settlements. The world's earliest known texts come from the Sumerian cities of Uruk and Jemdet Nasr, and date to between c. 3350 – c. 2500 BC, following a period of proto writing c. 4000 – c. 2500 BC.
Убайд дәуірі
Убайд дәуірі Месопотамия мен Парсы шығанағына тараған, жоғары сапалы боялған керамиканың ерекше стилімен сипатталады. Адамдардың қоныстанғандығына қатысты ең ерте куәлік Тель-эль-Уейлиден табылды, бірақ Оңтүстік Месопотамияның ортасы Убайд дәуірінен бұрын адамдарға қолайлы болғандықтан, одан да ертерек қоныстар болуы мүмкін, бірақ олар әлі табылған жоқ. Осы мәдениет Солтүстік Месопотамиядағы Самара мәдениетінен пайда болған сияқты. Бұл кейінірек Урук мәдениетімен байланыстырылған нағыз шумерлер ме, әлде жоқ па, белгісіз. Даналық құдайы Энкидің, Эридудің бас құдайының, Уруктың және махаббат пен соғыс құдайы Иннанаға өркениеттің (ме) сыйларын табыстауы туралы әңгіме Эридудан Урукқа өтуді көрсетеді.
The Ubaid period is marked by a distinctive style of fine quality painted pottery which spread throughout Mesopotamia and the Persian Gulf. The oldest evidence for occupation comes from Tell el 'Oueili, but, given that environmental conditions in southern Mesopotamia were favourable to human occupation well before the Ubaid period, it is likely that older sites exist but have not yet been found. It appears that this culture was derived from the Samarran culture from northern Mesopotamia. It is not known whether or not these were the actual Sumerians who are identified with the later Uruk culture. The story of the passing of the gifts of civilization (me) to Inanna, goddess of Uruk and of love and war, by Enki, god of wisdom and chief god of Eridu, may reflect the transition from Eridu to Uruk.
Урук дәуірі
Убайд кезеңінен Урук кезеңіне археологиялық ауысу, баяу дөңгелектерде жасалған, жергілікті өндірілген боялған керамикадан, жылдам дөңгелектерде мамандар жасаған, боялмаған керамиканың кең ассортиментіне қарай біртіндеп өзгерумен сипатталады. Урук дәуірі – Убайд дәуірінің жалғасы және дамуы, керамика негізгі көрінетін өзгеріс болып табылады. Урук дәуірінде, шамамен б.з.д. 4100–2900 жылдары, Оңтүстік Месопотамияның каналдары мен өзендері арқылы тасымалданған тауарлардың көлемі, көптеген ірі, қабатталған, ғибадатханаларға негізделген қалалардың өркендеуіне мүмкіндік берді. Бұл қалаларда орталық басқару мамандандырылған жұмысшыларды жұмысқа алды. Урук дәуірінде шумерлік қалалардың таулы аймақтардан тұтқынға алынған құлдарды пайдалана бастағаны анық, ал ең ерте мәтіндерде тұтқын құлдар жұмысшы ретінде қолданылғанына жеткілікті дәлелдер бар. Бұл Урук өркениетінің артефакттары, тіпті колониялары Түркиядағы Тавр тауларынан бастап, батыстағы Жерорта теңізіне дейін және шығыста Батыс Иранға дейін кең аумақта табылған. Шумер саудагерлері мен отарлаушылары тарапынан таратылған Урук дәуірінің өркениеті, Телл Брак сияқты жерлерде табылған, айналасындағы халықтарға әсер етті, олар біртіндеп өздерінің салыстырмалы, бәсекелес экономикалық және мәдени жүйелерін дамытты. Шумер қалалары әскери күшпен алыс колонияларды ұстап тұра алмады. Кейінгі шумерлік пантеон осы саяси құрылымға негізделген болуы мүмкін. Урук дәуірінде ұйымдасқан соғыс немесе кәсіби әскерлердің аз ғана белгілері болды, ал қалалар көбінесе қабырғасыз болды. Осы кезеңде Урук әлемдегі ең урбанизацияланған қалаға айналды, алғаш рет 50 000 тұрғынынан асып түсті. Ежелгі шумерлік патшалар тізімінде осы кезеңдегі бірнеше маңызды қалалардың ертедегі династиялары қамтылған. Тізімдегі алғашқы есімдер, үлкен су тасқынынан бұрын билік құрған патшаларға жатады. Бұл ертедегі есімдер ойдан шығарылған болуы мүмкін, сонымен қатар Алулим және Думизид сияқты аңыз және мифологиялық тұлғаларды да қамтиды.
The archaeological transition from the Ubaid period to the Uruk period is marked by a gradual shift from painted pottery domestically produced on a slow wheel to a great variety of unpainted pottery mass produced by specialists on fast wheels. The Uruk period is a continuation and an outgrowth of Ubaid with pottery being the main visible change. By the time of the Uruk period, c. 4100–2900 BC calibrated, the volume of trade goods transported along the canals and rivers of southern Mesopotamia facilitated the rise of many large, stratified, temple centered cities, with populations of over 10,000 people, where centralized administrations employed specialized workers. It is fairly certain that it was during the Uruk period that Sumerian cities began to make use of slave labour captured from the hill country, and there is ample evidence for captured slaves as workers in the earliest texts. Artifacts, and even colonies of this Uruk civilization have been found over a wide area—from the Taurus Mountains in Turkey, to the Mediterranean Sea in the west, and as far east as western Iran. The Uruk period civilization, exported by Sumerian traders and colonists, like that found at Tell Brak, had an effect on all surrounding peoples, who gradually evolved their own comparable, competing economies and cultures. The cities of Sumer could not maintain remote, long distance colonies by military force. It is quite possible that the later Sumerian pantheon was modeled upon this political structure. There was little evidence of organized warfare or professional soldiers during the Uruk period, and towns were generally unwalled. During this period Uruk became the most urbanized city in the world, surpassing for the first time 50,000 inhabitants. The ancient Sumerian king list includes the early dynasties of several prominent cities from this period. The first set of names on the list is of kings said to have reigned before a major flood occurred. These early names may be fictional, and include some legendary and mythological figures, such as Alulim and Dumizid.
Династиялық кезеңнің алғашқы кезеңдері
Династиялық кезең шамамен б.з.д. 2900 жылы басталды және діни қызметкер "Эн" (құдай әйел болғанда ер адам, ал құдай ер адам болғанда әйел) басқаратын ақсақалдар кеңесімен басқарылатын ғибадатханалық мекемеден көбірек дүниелік Лугалға (Лу = адам, Гал = ұлы) қарай өтумен байланысты болды. Бұл Думузид, Лугалбанда және Гилгамеш сияқты аңызға толы әкелердің тізімін қамтиды, олар тарихи жазбалар ашылғанға дейін, шамамен б.з.д. 2900 жылы, қазірде оқылған буын жазуы ежелгі бейнелерден дами бастаған кезде билік құрды. Шумер мәдениетінің орталығы Месопотамияның оңтүстігінде сақталды, бірақ билеушілер жақын жерлерге кеңейе бастады, ал көршілес семит тайпалары шумер мәдениетінің көп бөлігін өздеріне бейімдеді. Шумер патшаларының тізіміндегі басқа да аңыздардан белгілі ең ертедегі патша – Киштің бірінші әулетінің 13-ші патшасы Этана. Археологиялық куәліктермен расталған ең көне патша – Киштің Энмебарагези (I ерте әулет), оның есімі Гилгамеш жырларында айтылады, бұл Гилгамештің өзі Уруктың тарихи патшасы болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Гилгамеш жырларында көрсетілгендей, бұл кезең соғыстардың күшеюімен байланысты болды. Қалалар қабырғамен қоршалды және оңтүстік Месопотамиядағы қорғаныссыз ауылдар жойылғанда олардың көлемі артты. Енмеркар мен Гилгамеш екеуі де Урук қабырғаларын салғаны айтылады.
The dynastic period begins c. 2900 BC and was associated with a shift from the temple establishment headed by council of elders led by a priestly "En" (a male figure when it was a temple for a goddess, or a female figure when headed by a male god) towards a more secular Lugal (Lu = man, Gal = great) and includes such legendary patriarchal figures as Dumuzid, Lugalbanda and Gilgamesh—who reigned shortly before the historic record opens c. 2900 BC, when the now deciphered syllabic writing started to develop from the early pictograms. The center of Sumerian culture remained in southern Mesopotamia, even though rulers soon began expanding into neighboring areas, and neighboring Semitic groups adopted much of Sumerian culture for their own. The earliest dynastic king on the Sumerian king list whose name is known from any other legendary source is Etana, 13th king of the first dynasty of Kish. The earliest king authenticated through archaeological evidence is Enmebaragesi of Kish (Early Dynastic I), whose name is mentioned in the Epic of Gilgamesh—leading to the suggestion that Gilgamesh himself might have been a historical king of Uruk. As the Epic of Gilgamesh shows, this period was associated with increased war. Cities became walled, and increased in size as undefended villages in southern Mesopotamia disappeared. Both Enmerkar and Gilgamesh are credited with having built the walls of Uruk.
Лагаштың 1-ші әулеті
Лагаш әулеті (б.з.д. 2500–2270 ж.ш.), патшалар тізімінде болмаса да, бірнеше маңызды ескерткіштер мен көптеген археологиялық жағдайлар арқылы жақсы куәландырылған. Қысқа өмір сүргенімен, тарихқа белгілі алғашқы империялардың бірі Лагаштан Еаннатум болды, ол Киш, Урук, Ур және Ларсаны қоса алғанда, Шумердің көп бөлігін аннексиялады және Лагаштың басты қарсыласы Умма қала-мемлекетін салық төлеуге мәжбүр етті. Оның үстіне, оның билігі Эламның бір бөлігіне және Парсы шығанағы бойындағы аймаққа дейін жетті. Ол террорді саясатының бір бөлігі ретінде қолданған сияқты. Еаннатумның "Құстар стеласы" оның жауларының кесілген бас-келесі мен басқа дене мүшелерін жеп жатқан құстарды бейнелейді. Оның империясы ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай құлады. Кейіннен Умманың бас жұбысы Лугаль заге си Лагаш әулетінің аймақтағы үстемдігін құлатты, содан кейін Урукты басып алып, оны өзінің астанасы етіп, Персия шығанағынан Жерорта теңізіне дейін созылатын империяны жариялады. Ол Акадтың Саргонына дейінгі соңғы этникалық шумер патшасы болды. Аққад және шумер тілдері шамамен мың жыл бойы халық тілі ретінде қатар өмір сүрді, бірақ шамамен б.з.д. 1800 жылға қарай шумер тілі көбінесе ғалымдар мен жазушыларға ғана таныс әдеби тілге айнала бастады. Торкильд Якобсен Саргонға дейінгі және кейінгі кезеңдер арасындағы тарихи сабақтастықта үзіліс аз екенін және "семиттер мен шумерлер" қақтығысына тым көп мән берілгенін айтады. Осы уақыттан бастап аймақ шумерлікке қарағанда семиттерге көбірек ұқсады, Ассирияда және басқа жерлерде аккад тілінде сөйлейтін семиттердің қайта өркендеуі және семит Марту (амориттер) толқындарының келуі оңтүстікте Исин, Ларса, Эшнана және кейіннен Вавилония сияқты бірнеше бәсекелес жергілікті биліктерді құрды. Соңғысы Месопотамияның оңтүстігінде Вавилон империясы ретінде қысқа уақытқа билік етті, дәл сол сияқты ежелгі Ассирия империясы б.з.д. 21 ғасырдың соңынан бастап солтүстікте билік еткен болатын. Шумер тілі Вавилония мен Ассирия мектептерінде діни тіл ретінде оқытыла берді, орта ғасырларда латын тілі қолданылғандай, клинопись қолданылғанға дейін.
The dynasty of Lagash (c. 2500–2270 BC), though omitted from the king list, is well attested through several important monuments and many archaeological finds. Although short lived, one of the first empires known to history was that of Eannatum of Lagash, who annexed practically all of Sumer, including Kish, Uruk, Ur, and Larsa, and reduced to tribute the city state of Umma, arch rival of Lagash. In addition, his realm extended to parts of Elam and along the Persian Gulf. He seems to have used terror as a matter of policy. Eannatum's Stele of the Vultures depicts vultures pecking at the severed heads and other body parts of his enemies. His empire collapsed shortly after his death. Later, Lugal zage si, the priest king of Umma, overthrew the primacy of the Lagash dynasty in the area, then conquered Uruk, making it his capital, and claimed an empire extending from the Persian Gulf to the Mediterranean. He was the last ethnically Sumerian king before Sargon of Akkad. Akkadian and Sumerian coexisted as vernacular languages for about one thousand years, but by around 1800 BC, Sumerian was becoming more of a literary language familiar mainly only to scholars and scribes. Thorkild Jacobsen has argued that there is little break in historical continuity between the pre and post Sargon periods, and that too much emphasis has been placed on the perception of a "Semitic vs. Sumerian" conflict. Already, the region was becoming more Semitic than Sumerian, with the resurgence of the Akkadian speaking Semites in Assyria and elsewhere, and the influx of waves of Semitic Martu (Amorites), who founded several competing local powers in the south, including Isin, Larsa, Eshnunna and later, Babylonia. The last of these eventually came to briefly dominate the south of Mesopotamia as the Babylonian Empire, just as the Old Assyrian Empire had already done in the north from the late 21st century BC. The Sumerian language continued as a sacerdotal language taught in schools in Babylonia and Assyria, much as Latin was used in the Medieval period, for as long as cuneiform was used.
Құлау және берілу
Бұл кезең әдетте оңтүстік Месопотамиядан солтүстікке қарай халықтың іріклі қозғалысымен бірдей кезеңге жатады. Экологиялық тұрғыдан алғанда, Шумер жерлеріндегі ауыл шаруашылығының өнімділігі тұздылықтың артуы салдарынан төмендеді. Бұл аймақтағы топырақтың тұздылығы ұзақ жылдар бойы маңызды мәселе ретінде танылды. Құрғақ климатта және жоғары булану деңгейінде дұрыс дренажланбаған суармалы топырақтарда топырақта еріген тұздар жиналуына әкеліп, ауыл шаруашылығының өнімділігін күрт төмендетті. Акад және Үшінші Династия кезеңдерінде бидай егісінен тұзға төзімді арпа егісіне көшілді, бірақ бұл жеткіліксіз болды, және б.з.д. 2100 жылдан б.з.д. 1700 жылға дейін бұл аймақтағы халық саны шамамен бес бөліктен үш бөлігіне дейін азайды деп есептеледі. Шумердегі басқа қалаларды және ауыл шаруашылығымен айналысатын ірі халықты ескере отырып, Шумер халқының саны шамамен 0,8 миллионнан 1,5 миллионға дейін болуы мүмкін. Сол кездегі әлем халқының саны 27 миллионға жуық деп бағаланды. Шумерлер оқшау тілде сөйлеген. Көптеген тіл білімі мамандары Шумер тілінің астында белгісіз классификацияға жататын субстраттық тілді анықтай алатындарын мәлімдеді, себебі Шумердің ірі қалаларының кейбір аттары шумер тіліне тән емес, бұл ертерек тұрғындардың ықпалын көрсетеді. Дегенмен, археологиялық деректер оңтүстік Месопотамиядағы ерте Убайд кезеңінің (б.з.д. 5300–4700 ж.) қоныстарынан бастап мәдени үзіліссіздікті көрсетеді. Бұл жерге қоныстанған шумерлер Тигр және Евфрат өзендері әкелген саздың арқасында құнарлы болған жерлерді өңдеді. Кейбір археологтар ежелгі шумер тілінің алғашқы сөйлеушілері Месопотамияның солтүстігінен суармалы егіс шаруашылығын жетілдіргеннен кейін көшіп келген шаруалар болған деген болжам жасады. Оңтүстік Месопотамияның Убайд дәуіріндегі керамикалық бұйымдары Чога Мами арқылы солтүстіктегі Самарра дәуірінің (шамамен б.з.д. 5700–4900 ж.) керамикалық өндірісімен байланысты. Самарра мәдениеті алғашқы болып Тигр өзені мен оның салалары бойындағы қарапайым суармалы егіс шаруашылығын жүзеге асырды. Бұл байланыс 1980-ші жылдары француз археологтары қазған Ларса маңындағы Телл-эль-Уейлиде ең анық көрінеді, онда сегіз деңгейде Самарралық ыдыстарға ұқсас Убайдке дейінгі керамикалық бұйымдар табылды. Бұл теорияға сәйкес, шаруа халықтары суды басқару үшін еңбек және технологияны жұмылдыруға бағытталған храмға негізделген әлеуметтік ұйымды дамытқандықтан оңтүстік Месопотамияға тарады, бұл оларға қиын жағдайда өмір сүруге және гүлденуге мүмкіндік берді. Басқалар шумерлердің Арабия жағалауында табылған екі жақты құралдармен байланысты жергілікті аңшы-балықшы дәстүрлерінен пайда болғанын ұсынады. Юрис Заринс шумерлер соңғы мұз дәуірі аяқталғанда Персия шығанағы аймағын су басудан бұрын өмір сүрген халық болған деп санайды.
This period is generally taken to coincide with a major shift in population from southern Mesopotamia toward the north. Ecologically, the agricultural productivity of the Sumerian lands was being compromised as a result of rising salinity. Soil salinity in this region had been long recognized as a major problem. Poorly drained irrigated soils, in an arid climate with high levels of evaporation, led to the buildup of dissolved salts in the soil, eventually reducing agricultural yields severely. During the Akkadian and Ur III phases, there was a shift from the cultivation of wheat to the more salt tolerant barley, but this was insufficient, and during the period from 2100 BC to 1700 BC, it is estimated that the population in this area declined by nearly three fifths. Given the other cities in Sumer, and the large agricultural population, a rough estimate for Sumer's population might be 0.8 million to 1.5 million. The world population at this time has been estimated at 27 million. The Sumerians spoke a language isolate. A number of linguists have claimed to be able to detect a substrate language of unknown classification beneath Sumerian, because names of some of Sumer's major cities are not Sumerian, revealing influences of earlier inhabitants. However, the archaeological record shows clear uninterrupted cultural continuity from the time of the early Ubaid period (5300–4700 BC C 14) settlements in southern Mesopotamia. The Sumerian people who settled here, farmed the lands in this region that were made fertile by silt deposited by the Tigris and the Euphrates. Some archaeologists have speculated that the original speakers of ancient Sumerian may have been farmers, who moved down from the north of Mesopotamia after perfecting irrigation agriculture there. The Ubaid period pottery of southern Mesopotamia has been connected via Choga Mami transitional ware, to the pottery of the Samarra period culture (c. 5700–4900 BC C 14) in the north, who were the first to practice a primitive form of irrigation agriculture along the middle Tigris River and its tributaries. The connection is most clearly seen at Tell el 'Oueili near Larsa, excavated by the French in the 1980s, where eight levels yielded pre Ubaid pottery resembling Samarran ware. According to this theory, farming peoples spread down into southern Mesopotamia because they had developed a temple centered social organization for mobilizing labor and technology for water control, enabling them to survive and prosper in a difficult environment. Others have suggested a continuity of Sumerians, from the indigenous hunter fisherfolk traditions, associated with the bifacial assemblages found on the Arabian littoral. Juris Zarins believes the Sumerians may have been the people living in the Persian Gulf region before it flooded at the end of the last Ice Age.
Ғибадатхана және ғибадатхананың ұйымы
Зиггураттардың (сумерлік ғибадатханалардың) әрқайсысының жеке атауы болды және тазалану үшін орталық көлмен бірге алдыңғы ауласынан тұрды. Ғибадатхананың өзінде орталық негізгі бөлік болды, екі жағында дәліздер орналасқан. Дәліздердің екі жағында да дін қызметкерлеріне арналған бөлмелер салынған. Бір шетінде құрбандық шалу үшін мал мен өсімдіктерді қоятын саздан жасалған алаң мен үстел тұрды. Астық сақтау қоймалары мен қоймалар әдетте ғибадатханалардың жанында орналасқан. Кейіннен сумерлер ғибадатханаларды бірнеше қабаттан тұратын шаршы құрылымдардың үстіне орналастыра бастады, олар көтеріңкі террасалар түрінде салынды, осылайша зиггурат стилі пайда болды.
Ziggurats (Sumerian temples) each had an individual name and consisted of a forecourt, with a central pond for purification. The temple itself had a central nave with aisles along either side. Flanking the aisles would be rooms for the priests. At one end would stand the podium and a mudbrick table for animal and vegetable sacrifices. Granaries and storehouses were usually located near the temples. After a time the Sumerians began to place the temples on top of multi layered square constructions built as a series of rising terraces, giving rise to the Ziggurat style.
Жерлеу рәсімдері
Адамдар өлгенде, олар Ereshkigal-дың қараңғы әлеміне қамалуға сенді, оның әлемі түрлі монстрлармен күзетілген қақпалармен қоршалған, олар адамдардың кіруіне немесе шығуына кедергі келтіретін. Өлгендер қала қабырғаларының сыртындағы зираттарда жерленді, мұнда денелерді кішкентай үйінді жабады, сонымен қатар монстрларға арналған құрбандықтар мен азын-аулақ тамақ қосады. Көтере алатындары Дилмунға жерленуге тырысты. Сумерліктер Мысырда қолданылатын сияқты суару техникаларын қолданды. Американдық антрополог Роберт Маккормик Адамс суару дамуы урбанизациямен байланысты екенін және халықтың 89% қалаларда тұрғанын айтады. Олар арпа, бұршақ, сұлы, бидай, құрма, пияз, сарымсақ, салат, пияз және горчица өсірді. Сумерліктер көп балық аулап, құстар мен газель аулады. Сумерліктердің егін шаруашылығы көбінесе суаруға тәуелді болды. Суару шұңқырлар, каналдар, арналар, бөгеттер, тоғандар және су сақтағыштарды пайдалану арқылы жүзеге асырылды. Тигр өзенінің жиі және Евфрат өзенінің сирек болатын күшті тасқындары каналдарды жиі жөндеуді және тұнбаны үнемі алып тастауды, сондай-ақ шекара белгілері мен шекара тастарын үнемі ауыстыруды талап етті. Үкімет адамдардан каналдарда міндетті еңбекке қатысуды талап етті, бірақ байлар одан босатылды. "Сумерлік фермерлердің күнтізбесінен" белгілі болғандай, тасқын маусымынан кейін, көктемгі күн мен түннің теңелуінен және Акиту немесе Жаңа жыл мерекесінен кейін шаруалар каналдарды пайдаланып өз егістіктерін суға батып, содан кейін суды төгіп тастады. Содан кейін олар өгіздерді жерге бастырып, арамшөптерді жойды. Олар егістікті соқамен сүйреп өтті. Кептіргеннен кейін, олар жерді үш рет тырмалап, аралады және тұқым себуге дейін ағашпен ұнтақтады. Өкінішке орай, жоғары булану жылдамдығы егістіктің тұздылығының біртіндеп артуына әкелді. Үр III кезеңінде шаруалар негізгі егіс ретінде бидайдан тұзға төзімді арпаға көшті. Сумерліктер көктемде үш адамнан тұратын топтармен егін жинады: орақшы, байлаушы және шеке жинаушы. Шаруалар астық басын сабақтан бөлу үшін өгіздермен жететін егін шаруашылық вагондарын қолданды, содан кейін астықты ажырату үшін егін шаналарын пайдаланды. Содан кейін олар астық пен таланы араластырып, желмен үрледі.
It was believed that when people died, they would be confined to a gloomy world of Ereshkigal, whose realm was guarded by gateways with various monsters designed to prevent people entering or leaving. The dead were buried outside the city walls in graveyards where a small mound covered the corpse, along with offerings to monsters and a small amount of food. Those who could afford it sought burial at Dilmun. The Sumerians practiced similar irrigation techniques as those used in Egypt. American anthropologist Robert McCormick Adams says that irrigation development was associated with urbanization, and that 89% of the population lived in the cities. They grew barley, chickpeas, lentils, wheat, dates, onions, garlic, lettuce, leeks and mustard. Sumerians caught many fish and hunted fowl and gazelle. Sumerian agriculture depended heavily on irrigation. The irrigation was accomplished by the use of shaduf, canals, channels, dykes, weirs, and reservoirs. The frequent violent floods of the Tigris, and less so, of the Euphrates, meant that canals required frequent repair and continual removal of silt, and survey markers and boundary stones needed to be continually replaced. The government required individuals to work on the canals in a corvée, although the rich were able to exempt themselves. As is known from the "Sumerian Farmer's Almanac", after the flood season and after the Spring equinox and the Akitu or New Year Festival, using the canals, farmers would flood their fields and then drain the water. Next they made oxen stomp the ground and kill weeds. They then dragged the fields with pickaxes. After drying, they plowed, harrowed, and raked the ground three times, and pulverized it with a mattock, before planting seed. Unfortunately, the high evaporation rate resulted in a gradual increase in the salinity of the fields. By the Ur III period, farmers had switched from wheat to the more salt tolerant barley as their principal crop. Sumerians harvested during the spring in three person teams consisting of a reaper, a binder, and a sheaf handler. The farmers would use threshing wagons, driven by oxen, to separate the cereal heads from the stalks and then use threshing sleds to disengage the grain. They then winnowed the grain/chaff mixture.
Өнер
Шумерлер ұлы суретшілер болған. Шумерлік артефактілерде жоғары детальдеу және әшекейлеу байқалады, оларға лазурит, мәрмәр және диорит сияқты басқа елдерден әкелінген жартылай қымбат тастар мен алтын сияқты бағалы металдар енгізілген. Тас сирек болғандықтан, ол мүсін жасауға арналған. Шумерде ең көп таралған материал – саз болған, сондықтан көптеген шумерлік бұйымдар саздан жасалған. Алтын, күміс, мыс және қола сияқты металдармен қатар, қабықшалар мен асыл тастар ең жақсы мүсіндерді жасауға және оларды безендіруге қолданылған. Цилиндрлік мөрлер жасау үшін лазурит, алабастр және серпентин сияқты қымбат тастарды қоса, әртүрлі кішкентай тастар пайдаланылған. Олардың ең танымал шедеврлері – әлемдегі ең көне сақталған ішекті аспаптар саналатын Ур лиралары. Оларды Леонард Вулли 1922-1934 жылдар аралығында Урдың патшалық зиратын қазған кезде тапқан.
The Sumerians were great artists. Sumerian artefacts show great detail and ornamentation, with fine semi precious stones imported from other lands, such as lapis lazuli, marble, and diorite, and precious metals like hammered gold, incorporated into the design. Since stone was rare it was reserved for sculpture. The most widespread material in Sumer was clay, as a result many Sumerian objects are made of clay. Metals such as gold, silver, copper, and bronze, along with shells and gemstones, were used for the finest sculptures and inlays. Small stones of all kinds, including more precious stones such as lapis lazuli, alabaster, and serpentine, were used for cylinder seals. Some of the most famous masterpieces are the Lyres of Ur, which are considered to be the world's oldest surviving stringed instruments. They were discovered by Leonard Woolley when the Royal Cemetery of Ur was excavated between 1922 and 1934.
Сәулет
Тигр мен Евфрат жазығы минералдар мен ағаштардан кемшілік көрді. Шумер құрылыстары цемент немесе әкпен бекітілмеген, жалпақ-дөңгелек кірпіштен салынды. Кірпіштен салынған ғимараттар уақыт өте келе тозып, сондықтан олар мерзімімен бұзылып, тегістеліп, сол жерге қайтадан салынатын. Осылайша, қалалар біртіндеп көтеріліп, айналағы жазықтан биікке шықты. Нәтижесінде пайда болған төбелер, "телл" деп аталады, және олар ежелгі Таяу Шығыстың барлық жерінде кездеседі. Арчибальд Сэйстің сөзіне сүйенсек, ертедегі шумерлік (яғни Урук) дәуірінің алғашқы пиктограммалары "Тас аз болған, бірақ одан блоктар мен мөрлер жасалған. Кірпіш – ең көп қолданылатын құрылыс материалы, және одан қалалар, бекіністер, храмдар мен үйлер салынды. Қалалар мұнаралармен жабдықталған және жасанды платформада тұрды; үйлер де мұнара тәрізді болды. Оларда аударылатын есіктер және кілтпен ашылатын құлыптар болды; қала қақпалары үлкен және екі жақты болған сияқты. Үйдің негіз тастары – немесе кірпіштері – астына белгілі бір заттар қойылып қасиетті саналған." Шумерлердің ең әсерлі және танымал құрылыстары – зиккураттар, храмдарды қолдаған қабатты үлкен платформалар. Шумер цилиндрлік мөрлерінде Оңтүстік Ирактың батпақты арабтары 400 жылға дейін салған қамыстан жасалған үйлер бейнеленген. Шумерлер сондай-ақ арканы дамытты, бұл оларға күмбездің берік түрін жасауға мүмкіндік берді. Олар бірнеше арканы құрастырып, біріктіретін. Шумер храмдары мен сарайлары көбірек жетілдірілген материалдар мен техникаларды пайдаланды, мысалы, тіреулер, ойыстар, жартылай бағаналар және саз тігістер.
The Tigris Euphrates plain lacked minerals and trees. Sumerian structures were made of plano convex mudbrick, not fixed with mortar or cement. Mud brick buildings eventually deteriorate, so they were periodically destroyed, leveled, and rebuilt on the same spot. This constant rebuilding gradually raised the level of cities, which thus came to be elevated above the surrounding plain. The resultant hills, known as tells, are found throughout the ancient Near East. According to Archibald Sayce, the primitive pictograms of the early Sumerian (i. e. Uruk) era suggest that "Stone was scarce, but was already cut into blocks and seals. Brick was the ordinary building material, and with it cities, forts, temples and houses were constructed. The city was provided with towers and stood on an artificial platform; the house also had a tower like appearance. It was provided with a door which turned on a hinge, and could be opened with a sort of key; the city gate was on a larger scale, and seems to have been double. The foundation stones—or rather bricks—of a house were consecrated by certain objects that were deposited under them." The most impressive and famous of Sumerian buildings are the ziggurats, large layered platforms that supported temples. Sumerian cylinder seals also depict houses built from reeds not unlike those built by the Marsh Arabs of Southern Iraq until as recently as 400 CE. The Sumerians also developed the arch, which enabled them to develop a strong type of dome. They built this by constructing and linking several arches. Sumerian temples and palaces made use of more advanced materials and techniques, such as buttresses, recesses, half columns, and clay nails.
Математика
Шумерлер шамамен б.з.д. 4000 жылы күрделі метрология жүйесін дамытты. Осы жетілген метрология арифметика, геометрия және алгебраның құрылуына ықпал етті. Шамамен б.з.д. 2600 жылдан бастап шумерлер көбейту кестелерін саз тақташаларға жазып, геометриялық есептермен және бөлу мәселелерімен айналысты. Бабыл сандарының ең алғашқы іздері де осы кезеңге жатады. Б.з.д. 2700–2300 жылдар аралығында абакус алғаш рет пайда болды, сондай-ақ олардың алтылық сан жүйесінің дәрежелік бірліктерін анықтайтын тізбектелген бағандар кестесі пайда болды. Шумерлер алғаш рет орналасу құндылығына ие сандар жүйесін қолданды. Сондай-ақ, шумерлердің астрономиялық есептеулерде белгілі бір есептеу сызғышын қолданғандығы туралы айтылатын деректер бар. Олар үшбұрыштың ауданын және кубтың көлемін бірінші болып тапты.
The Sumerians developed a complex system of metrology c. 4000 BC. This advanced metrology resulted in the creation of arithmetic, geometry, and algebra. From c. 2600 BC onwards, the Sumerians wrote multiplication tables on clay tablets and dealt with geometrical exercises and division problems. The earliest traces of the Babylonian numerals also date back to this period. The period c. 2700–2300 BC saw the first appearance of the abacus, and a table of successive columns which delimited the successive orders of magnitude of their sexagesimal number system. The Sumerians were the first to use a place value numeral system. There is also anecdotal evidence the Sumerians may have used a type of slide rule in astronomical calculations. They were the first to find the area of a triangle and the volume of a cube.
Экономика және сауда
Анадолияның алыс аймақтарынан табылған обсидиан, Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшаннан алынған лазурит, Дилмуннан (қазіргі Бахрейн) әкелінген моншақтар және Инд өзені аңғарының жазуымен жазылған бірнеше мөрлер ежелгі сауда желісінің өте кең ауқымды болғандығын көрсетеді. Мысалы, Ур қаласына әлемнің көптеген бөліктерінен тауарлар әкелінді. Атап айтқанда, барлық түрдегі металдар импортталуға тиіс болды. Гилгамеш дастанында Месопотамияда сирек кездесетін ағаш сияқты тауарлар үшін алыс елдермен сауда жасалғаны айтылады. Атап айтқанда, Ливанның самырсын ағашы аса құнды болды. Урдағы Пуаби патшайымының қабірінен табылған шайырлар Мозамбикке дейін сауда жасалғанын көрсетеді. Шумерлер құлдарды пайдаланды, бірақ олар экономиканың маңызды бөлігі болған жоқ. Құл әйелдер тоқушы, киім темірлеуші, диірменші және жүкті көтеруші болып жұмыс істеді. Шумерлік қыш құмырашылары ыдыстарды самырсын майымен бояды. Құмыра жасаушылар ыдыстарды пісіру үшін қажетті отты алу үшін бұрғы қолданды. Шумерлік тас қалаушылар мен зергерлер алабастр (кальцит), пил сүйегі, темір, алтын, күміс, карнелиан және лазуритті біліп, қолданды.
Discoveries of obsidian from far away locations in Anatolia and lapis lazuli from Badakhshan in northeastern Afghanistan, beads from Dilmun (modern Bahrain), and several seals inscribed with the Indus Valley script suggest a remarkably wide ranging network of ancient trade centered on the Persian Gulf. For example, Imports to Ur came from many parts of the world. In particular, the metals of all types had to be imported. The Epic of Gilgamesh refers to trade with far lands for goods, such as wood, that were scarce in Mesopotamia. In particular, cedar from Lebanon was prized. The finding of resin in the tomb of Queen Puabi at Ur, indicates it was traded from as far away as Mozambique. The Sumerians used slaves, although they were not a major part of the economy. Slave women worked as weavers, pressers, millers, and porters. Sumerian potters decorated pots with cedar oil paints. The potters used a bow drill to produce the fire needed for baking the pottery. Sumerian masons and jewelers knew and made use of alabaster (calcite), ivory, iron, gold, silver, carnelian, and lapis lazuli.
Индус аңғарымен сауда
2350 ж. шамасында Индтен Урға импорт жасалғанына дәлелдер бар. Инд жағалауына тән моллюска түрлерінен жасалған әртүрлі заттар, әсіресе Турбинелла пирум және Плеуроплока трапеция, Месопотамияның 2500–2000 ж.ж. археологиялық қазбаларында табылған. Индтен алынған карнелиан моншақтары Шумерлік Үрдің қабірлерінде, Үрдегі Патша зиратында (2600–2450 ж.ж.) табылды. Атап айтқанда, ақ түсті өрнек салынған карнелиан моншақтары, әлдебір Инд аңғарынан импортталған және Харапптар жасаған қышқылдық өңдеу техникасымен жасалған болуы мүмкін. Лазурит Мысырға көп мөлшерде импортталған және Накада II дәуірінің (б.з.д. 3200 ж. шамасында) көптеген қабірлерінде қолданылған. Лазуриттің шығу тегі Ауғанстанның солтүстігінде деп саналады, себебі басқа көздері белгісіз, оны Иран үстірті арқылы Месопотамияға, содан кейін Мысырға тасымалдау қажет болған. Месопотамияда, әсіресе Ур, Вавилон және Киш қалаларында Хараппа жазуы бар бірнеше Инд мөрлері табылған. Лагаш қаласының Нео-Шумер империясының билеушісі Гүдея Мелухадан – әдетте Инд аңғары аймағы деп есептелетін – «мөлдір карнелианды» импорттағаны туралы жазбада қалдырған.
Evidence for imports from the Indus to Ur can be found from around 2350 BC. Various objects made with shell species that are characteristic of the Indus coast, particularly Turbinella pyrum and Pleuroploca trapezium, have been found in the archaeological sites of Mesopotamia dating from around 2500–2000 BC. Carnelian beads from the Indus were found in the Sumerian tombs of Ur, the Royal Cemetery at Ur, dating to 2600–2450. In particular, carnelian beads with an etched design in white were probably imported from the Indus Valley, and made according to a technique of acid etching developed by the Harappans. Lapis lazuli was imported in great quantity by Egypt, and already used in many tombs of the Naqada II period (c. 3200 BC). Lapis lazuli probably originated in northern Afghanistan, as no other sources are known, and had to be transported across the Iranian plateau to Mesopotamia, and then Egypt. Several Indus seals with Harappan script have also been found in Mesopotamia, particularly in Ur, Babylon and Kish. Gudea, the ruler of the Neo Summerian Empire at Lagash, is recorded as having imported "translucent carnelian" from Meluhha, generally thought to be the Indus Valley area.
Ақша және несие
Үлкен мекемелер өздерінің есептерін арпа мен күміспен, көбінесе олардың арасында белгілі бір айырбас бағасымен жүргізді. Міндеттемелер, қарыздар және жалпы бағалар әдетте олардың бірінде көрсетілді. Көптеген мәмілелер қарызды қамтыды, мысалы, ғибадатханалар саудагерлерге жіберген тауарлар және "сыра сатушылар" ұсынған сыра. Коммерциялық несиелер мен ауыл шаруашылығына арналған тұтынушылық несиелер несиелердің басты түрлері болды. Саудалық кредит әдетте сауда экспедицияларын қаржыландыру үшін ғибадатханалар арқылы ұсынылды және күміспен белгіленді. Пайыздық мөлшерлеме б.з.б. 2000 жылға дейін айына 1/60 (бір шекелге мина) деңгейінде белгіленді және шамамен екі мың жыл бойы сол деңгейде сақталды. Олар арпа немесе басқа дақылдармен берілді, ал пайыздық мөлшерлеме коммерциялық несиелерге қарағанда әлдеқайда жоғары болды және қарыз сомасының 1/3-тен 1/2-іне дейін жете алатын. Кез келген егжей-тегжейлі жазылған алғашқы соғыс б.з.б. 2450 жылы Лагаш пен Умма арасында болды, ол "Қарғалардың стеласы" деп аталатын стелаға түсірілген. Онда Лагаш патшасы көбінесе жаяу әскерден тұратын шумерлік армияны басқарып бара жатқаны көрсетілген. Жаяу әскерлер найза ұстады, мыс қалқандар киді және тіктөртбұрышты қалқандармен қаруланған. Найза ұстаушылар, жаттығу мен тәртіпті қажет ететін фаланга құрылымына ұқсас ретпен орналасқан, бұл шумерлер кәсіби әскерлерді қолданған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шумерлік әскерлер онгагерлерге байланған арбаларды пайдаланды. Бұл ертедегі арбалар кейінгі үлгілерге қарағанда шайқаста тиімді болмады, ал кейбіреулер бұл арбалар негізінен көлік құралы ретінде қолданылғанын айтады, бірақ олардың экипажы ұрыс балталары мен найзаларын алып жүрді. Шумерлік арба төрт немесе екі дөңгелекті құрылғыдан тұрады, экипажы екі адамнан тұрады және төрт онгагерге байланған. Арба тоқылған себеттен жасалған, ал дөңгелектері үш бөліктен тұратын. Шумер қалалары қорғаныс қабырғаларымен қоршалған. Шумерлер қалалары арасында қоршау соғысын жүргізді, бірақ саз кірпіш қабырғалары кейбір жауларды тоқтата алды.
Large institutions kept their accounts in barley and silver, often with a fixed rate between them. The obligations, loans and prices in general were usually denominated in one of them. Many transactions involved debt, for example goods consigned to merchants by temple and beer advanced by "ale women". Commercial credit and agricultural consumer loans were the main types of loans. The trade credit was usually extended by temples in order to finance trade expeditions and was nominated in silver. The interest rate was set at 1/60 a month (one shekel per mina) some time before 2000 BC and it remained at that level for about two thousand years. They were denominated in barley or other crops and the interest rate was typically much higher than for commercial loans and could amount to 1/3 to 1/2 of the loan principal. The first war recorded in any detail was between Lagash and Umma in c. 2450 BC on a stele called the Stele of the Vultures. It shows the king of Lagash leading a Sumerian army consisting mostly of infantry. The infantry carried spears, wore copper helmets, and carried rectangular shields. The spearmen are shown arranged in what resembles the phalanx formation, which requires training and discipline; this implies that the Sumerians may have used professional soldiers. The Sumerian military used carts harnessed to onagers. These early chariots functioned less effectively in combat than did later designs, and some have suggested that these chariots served primarily as transports, though the crew carried battle axes and lances. The Sumerian chariot comprised a four or two wheeled device manned by a crew of two and harnessed to four onagers. The cart was composed of a woven basket and the wheels had a solid three piece design. Sumerian cities were surrounded by defensive walls. The Sumerians engaged in siege warfare between their cities, but the mudbrick walls were able to deter some foes.
Мұра
Дөңгелекті көліктердің дәлелі б.з.б. 4 мыңжылдықтың ортасында Месопотамияда, Солтүстік Кавказда (Майкоп мәдениеті) және Орталық Еуропада шамамен бір уақытта пайда болды. Дөңгелек бастапқыда сазгердің дөңгелегі түрінде болған. Бұл жаңа идея дөңгелекті көліктер мен диірмен дөңгелектерінің пайда болуына әкелді. Шумерлердің клинопись жазуы – ең көне (немесе египеттік иероглифтерден кейін екінші ең көне) және қазірге дейін оқылған жазу. (Жаху символы мен Тартария тақталары сияқты одан да ертерек жазулардың мәртебесі күмәнді). Шумерлер – жұлдыздарды шоқжұлдыздарға бөліп, картаға түсірген алғашқы астрономдардың бірі болды, олардың көптегені зодиакта сақталған және ежелгі гректерге де белгілі болған. Олар қалың көзбен көрінетін бес планетаны да білген. Олар әр түрлі сандық жүйелерді, оның ішінде 10-дық және 6-дық базаларды кезектестіретін аралас радикс жүйесін пайдалана отырып, арифметиканы ойлап тапты және дамытты. Бұл секстагезимал жүйе Шумер және Вавилон стандартты сандық жүйесіне айналды. Олар әскери құрылымдарды ойлап тапқан және жаяу әскер, атты әскер және садақшылар арасындағы негізгі бөлімдерді енгізген болуы мүмкін. Олар алғашқы рет кодификацияланған заңдық және әкімшілік жүйелерді, соттарды, түрмелерді және мемлекеттік тіркемелерді жасады. Шумерде, қазіргі Сирия мен Ливан аймақтарында да шамамен бір уақытта алғашқы нағыз қала-мемлекеттер пайда болды. Клинопись жазудың пайда болуынан бірнеше ғасыр өткен соң, жазу қолданылу аясы борыш/төлем куәліктері мен тауар тізімдерінен асып, б.з.б. 2600 жыл шамасында алғаш рет хаттар мен пошта жеткізілуіне, тарихқа, аңызға, математикаға, астрономиялық жазбаларға және басқа да салаларға қолданыла бастады. Жазудың таралуымен бірге, әдетте қала-мемлекеттің басты ғибадатханасының басшылығымен алғашқы ресми мектептер құрылды.
Evidence of wheeled vehicles appeared in the mid 4th millennium BC, near simultaneously in Mesopotamia, the Northern Caucasus (Maykop culture) and Central Europe. The wheel initially took the form of the potter's wheel. The new concept led to wheeled vehicles and mill wheels. The Sumerians' cuneiform script is the oldest (or second oldest after the Egyptian hieroglyphs) which has been deciphered (the status of even older inscriptions such as the Jiahu symbols and Tartaria tablets is controversial). The Sumerians were among the first astronomers, mapping the stars into sets of constellations, many of which survived in the zodiac and were also recognized by the ancient Greeks. Unreliable source: failed=y They were also aware of the five planets that are easily visible to the naked eye. They invented and developed arithmetic by using several different number systems including a mixed radix system with an alternating base 10 and base 6. This sexagesimal system became the standard number system in Sumer and Babylonia. They may have invented military formations and introduced the basic divisions between infantry, cavalry, and archers. They developed the first known codified legal and administrative systems, complete with courts, jails, and government records. The first true city states arose in Sumer, roughly contemporaneously with similar entities in what are now Syria and Lebanon. Several centuries after the invention of cuneiform, the use of writing expanded beyond debt/payment certificates and inventory lists to be applied for the first time, about 2600 BC, to messages and mail delivery, history, legend, mathematics, astronomical records, and other pursuits. Conjointly with the spread of writing, the first formal schools were established, usually under the auspices of a city state's primary temple.
Тіл
Шумер тілі сайты, мүмкін, интернеттегі ең көне шумер тіліндегі веб-сайт (ол 1996 жылға дейін жасалған), жинақталған сөздік, толыққанды сұрақ-жауап, көптеген сілтемелер және тағы да басқалар ұсынылады.
Sumerian Language Page, perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on.