Кіріспе
Кипрде адамдар палеолит дәуірінен бастап қоныстанған. Кипрдің географиялық орнының арқасында мыңжылдықтар бойына Шығыс Жерорта теңізі аймағының әртүрлі өркениеттері Кипрға әсер еткен. Кипр тарихының б.з.д. 1050 жылдан бергі кезеңдері табылған қыш ыдыстардың стиліне сәйкес аталады:
Кипр геометриялық I: б.з.д. 1050–950 жж.
Кипр геометриялық II: б.з.д. 950–900 жж.
Кипр геометриялық III: б.з.д. 900–750 жж.
Кипр архаикалық I: б.з.д. 750–600 жж.
Кипр архаикалық II: б.з.д. 600–480 жж.
Кипр классикалық I: б.з.д. 480–400 жж.
Кипр классикалық II: б.з.д. 400–310 жж.
Human habitation of Cyprus dates back to the Paleolithic era. Cyprus's geographic position has caused Cyprus to be influenced by differing Eastern Mediterranean civilisations over the millennia. Periods of Cyprus's history from 1050 BC have been named according to styles of pottery found as follows:
Cypro Geometric I: 1050–950 BC
Cypro Geometric II: 950–900 BC
Cypro Geometric III: 900–750 BC
Cypro Archaic I: 750–600 BC
Cypro Archaic II: 600–480 BC
Cypro Classical I: 480–400 BC
Cypro Classical II: 400–310 BC
Тарихи Кипр
Кипрге адамдар келгенге дейін аралда тек төрт құрлық сүтқоректі түрі болды, соның ішінде Кипр пигмей бегемоты және Кипр карликовый слоны, олар құрлықтағы ата-бабаларынан әлдеқайда кіші болды, бұл инсулярлық карликовость нәтижесінде болды. Басқа түрлер – Genetta plesictoides генетасы және қазір де тіршілік ететін Кипр тышқаны. Кипрді алғашқы мекендеген адамдар – шамамен 13 12 000 жыл бұрын (11 10 000 б.з.д.) аралға келген аңшы-жинақшылар болды. Эндемикалық сүтқоректілердің (тышқаннан басқа) соңғы жазбалары адамдар қоныстанғаннан кейін көп ұзамай жасалған. Аңшы-жинақшылар кейін шамамен 12 000 жыл бұрын аралға жабайы шошқаны әкелді, бұл, әдетте, тамақ көзі ретінде пайдаланылған. Ең ерте неолиттік шаруашылық қоныстары шамамен 8 500 б.з.д. дауірына жатады. Иттер, қойлар, ешкілер және мүмкін ірі қара мал әкелінді, сондай-ақ түлкілер (Vulpes vulpes) және парсы көгершіндері (Dama mesopotamica) сияқты көптеген жабайы жануарлар да аралда бұрын белгісіз болды. PPNB қоныстанушылары күйдірілген әктерраццосынан (мысалы, Кастрос, Шиллорукамбос) жасалған едендері бар дөңгелек үйлер салды және инкорн мен эммер екті. Шошқа, қой, ешкі және ірі қара мал өсірілді, бірақ олардың көпшілігі мінез-құлқы жағынан жабайы болып қалды. Шилорукамбоста табылған сияқты ірі қара малға қатысты дәлелдер сирек кездеседі, және олар б.з.д. 8 мыңжылдығында жойылып, керамикалық неолитке дейін қайтадан әкелген жоқ. Б.з.д. 6 мыңжылдықта акерамикалық Кирокития мәдениеті дөңгелек үйлермен, тас ыдыстармен және қой, ешкі және шошқаға негізделген экономикамен сипатталды. Ірі қара мал белгілі болған жоқ, ал парсы көгершіндері аң аулау нысаны болды. Одан кейін керамикалық Сотира кезеңі келді. Энеолит дәуірінде қолдары жайылған тас мүсіндер тән. Кипрдің батысында археологтар тапқан су құдықтары әлемдегі ең көне құдықтардың бірі саналады, олардың жасы 9 000 – 10 500 жылға жетеді, яғни олар Тас дәуіріне жатады. Олар алғашқы қоныстанушылардың өнері мен қоршаған ортаға деген құрметін көрсетеді делінеді. 2004 жылы Кипрдегі неолиттік археологиялық қазбада 8 айлық мысықтың қаңқасы, иесімен бірге жерленген күйінде табылған. Қабірдің жасы шамамен 9 500 жыл деп есептеледі, бұл египеттік өркениеттен бұрынғы кезең және мысық пен адам арасындағы ең ерте байланыстың мерзімін едәуір артқа жылдырады.
Қола дәуірі
Қола дәуірінде Энкоми сияқты алғашқы қалалар салынды. Мыс кенін жүйелі түрде өндіру басталды, және бұл ресурс кеңінен саудаланды. Микен гректері күмәнсіз, қола дәуірінің соңғы кезеңінен бастап Кипрде қоныстанды, ал аралдың грек тіліндегі атауы б.з.д. 15 ғасырдан бастап Linear B жазуында кездеседі. Кипр миной жазуы қола дәуірінің соңындағы ерте кезеңдерде алғаш рет қолданылды және шамамен б.з.д. 500 жылға дейін LC IIIB кезеңіне дейін, мүмкін б.з.д. 11 ғасырдың екінші жартысына дейін қолданылып келді. Грек тіліне дейінгі тілдер қола дәуірінен кейін этеокипр тілінде сақталған-ды, әлде бұл тілді кейінгі шығыс көшпенділері әкелген-ді, белгісіз. LCIIC (б.з.д. 1300–1200) жергілікті өркендеудің кезеңі болды. Энкоми сияқты қалалар тіктөртбұрышты тор жоспарымен қайта салынды, онда қала қақпалары тор осьтерімен сәйкес келеді, ал көптеген ірі ғимараттар көше жүйесіне немесе жаңадан салынған құрылыстарға қарап тұрды. Аш таспен салынған ірі ресми ғимараттар әлеуметтік иерархияның және бақылаудың күшеюін көрсетеді. Бұл ғимараттардың кейбіреулерінде зәйтүн майын өңдеу және сақтауға арналған жабдықтар бар, мысалы, Марони Вурнес және Калавассостағы X ғимараты Аиос Димитриоста. Мырту Пигадесте шырша тастан салынған мүйізді алтарь бар киелі орын табылды, ал басқа да храмдар Энкоми, Китион және Куклияда (Палаепафос) орналасқан. Қалалардың жүйелі орналасуы және жаңадан пайда болған құрылыс техникасы Сирияда, әсіресе Угаритте (қазіргі Рас-Шамра) жақын үлгілерге ие. Тіктөртбұрышты жерлеу үйлері Сирия және Палестинамен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Жазу өнері тарады және Кипр миной жазуымен жазылған тақташалар Рас-Шамрада, сол кездегі Угарит қаласында табылды. Рас-Шамра мен Энкомиден табылған угариттік мәтіндерде Кипрдің ассириялық атауы Я есімі кездеседі, бұл атау қола дәуірінің соңында қолданылған болуы мүмкін. Бұқа басының пішініндегі мыс құймалары Улубурун, Ирия және Гелидония шығанағындағы кемелердің құлау орындаларынан табылды, бұл металл саудасының кең таралғанын көрсетеді. Энкоми мен Калавассоста табылған жануарлар пішіндегі салмақтар Сиро-Палестина, Месопотамия, Хет және Эгей стандарттарына сәйкес келеді, бұл кең ауқымды саудаға куәлік етеді. Қола дәуірінің соңында Кипр Хетт империясының құрамына кірді, бірақ тәуелді мемлекет болды және басып алынбады, керісінше, империяның құрамына енді және оны Угарит патшалары басқарды. Осылайша Кипр «өз ісіне араласпай, дерлік ешқандай әрекет жасалмайтын» күйде қалды. Олардың көпшілігі Троя соғысынан кейін аралға қоныс аударды. Ахаилер Кипрді б.з.д. 1210–1000 жылдар аралығында отарлады. Дорий гректері б.з.д. 1100 жыл шамасында келді және грек құрлығындағыдай болмаған, дәлелдер олардың Кипрде бейбіт түрде қоныстанғанын көрсетеді.
Кипр қалалары
Көптеген авторлар Кипр қалалық патшалықтары б.з.д. 8 ғасырында жазбаша көздерде алғаш рет сипатталғанын, бірақ олардың б.з.д. 11 ғасырында негізделгенін айтады. Басқа ғалымдар б.з.д. 12-8 ғасырлар аралығында әміршіліктер желісіне негізделген әлеуметтік құрылымның біртіндеп күрделену процесін көрсетеді. Б.з.д. 8 ғасырында (геометриялық кезеңде) елді мекендердің саны күрт өседі және Саламис қаласының 'патшалық' қабірлері сияқты монументалды қабірлер алғаш рет пайда болады. Бұл Кипр патшалықтарының пайда болуының сенімді көрсеткіші болуы мүмкін.
Ерте темір дәуірі
Кипрдегі ерте темір дәуірі, кейінгі қола дәуірінің субмикендік кезеңінен (1125–1050 ж.б.д.) басталады. Ол Геометриялық (1050–700) және Архаикалық (700–525) кезеңдерге бөлінеді. Классикалық авторлардың жазбаларындағы негіз туралы мифтер, көптеген кипр қалаларының Троя соғысынан кейін көшіп келген грек батырларымен байланыстырылатынын көрсетеді. Мысалы, Аястың інісі Теукр Саламис қаласын құрған, ал Тегеялық аркадиялық Агапенор, жергілікті билеуші Кинирасты ығыстырып, Пафос қаласын құрған делінеді. Кейбір ғалымдар мұны 11 ғасырда гректердің отарлауының естелігі деп санайды. 11 ғасырдағы Палепафос Скалес қаласының 49-шы қабірінен кипрлік буын жазуымен жазылған үш қола обелой табылған, олардың бірінде Офельт есімі жазылған. Бұл аралда грек тілінің қолданыла бастағанының алғашқы белгісі. Күлікті жерлеу рәсімі гректерден келген деп есептеледі. Қола ыдыстардағы күлікті жерлеудің алғашқы мысалы Курион Калоризикидегі 40-шы қабірден табылған, ол 11 ғасырдың бірінші жартысына (LCIIIB) жатады. Шахта қабірінде қоладан жасалған үш аяқты тіреулер, қалқанның қалдықтары және алтын жезтау бар еді. Бұрын Курионның алғашқы аргив негізін қалаушыларының патшалық қабірі саналған, қазір ол кипрлік немесе финикиялық ханзаданың қабірі деп түсіндіріледі. Жезтаудың басындағы екі бүркітті бейнелейтін клоизонды эмальдеу Эгей теңізінде теңдесі жоқ, бірақ күшті египеттік ықпалға ие. Ерте темір дәуірінде Аматуста тұрған халық кипрлік буын жазуын қолдана отырып, этеокипр тілінде жазулар қалдырған. Бұл тіл Кипрде бұрынғы қола дәуірінде сөйленген тілден сақталған-сақталмағаны белгісіз, мүмкін Кипр миной жазуымен жазылған. Тирден келген деп саналатын кейбір финикиялық саудагерлер аймақты отарлап, Китионның саяси ықпалын кеңейтті. Шамамен 850 ж.б.д. кейін Катаридегі қасиетті орындар финикиялықтармен қайта жаңартылып, пайдаланылды. Саламистің ең көне зиратында ханаандық құмыраларда балалардың жерленгені табылды, бұл финикиялықтардың 11 ғасырда болғанын көрсетеді. Осыған ұқсас құмыраларда жерленгендер Курион Калоризики және Куклиа маңындағы Палепафос Скалес зираттарында да табылған. Скалесте көптеген Леванттық импорттық заттар мен Левант формаларының кипрлік имитациялары табылды, бұл 11 ғасырдың соңына дейін финикиялықтардың кеңеюін көрсетеді.
Ежелгі Кипр
Ассириялықтар Кипрді б.з.д. VIII ғасырдың соңында қайта ашты, бірақ аралды тұрақты түрде бағындыра алмады. Кипрдің ассириялық атауы – Яднана, бұл атау «данундар аралы» дегенді білдірген болуы мүмкін, бірақ оның нақты шығу тегі әлі де белгісіз. 1845 жылы Китионда табылған стела, б.з.д. 709 жылы Саргон II патшаның (721–705 ж.б.д.) Іаднана немесе Атнана ауданындағы Іа' жеріндегі жеті патшаға қарсы жеңісін еске алады. Саргонның Хорсабадтағы сарайында Іа' туралы басқа да жазулар бар. Б.з.д. 673/2 жылы Есархаддонның жазуында тізімделген он патшалық – Саламис, Китион, Аматус, Курион, Пафос және Соли (жағалауда) және Тамассос, Ледра, Идалиум және Хитри (ішкі аймақта) болып анықталды. Кипр б.з.д. 669 жыл шамасында тәуелсіздік алды, бірақ Амазис (570–526/525) басқарған Египет оны жаулап алды. Аралды б.з.д. 545 жыл шамасында парсылар бағындырды. Соли маңындағы солтүстік жағалаудағы Марион аумағында парсы сарайы қазылған. Арал тұрғындары Ион көтерілісіне қатысты. Б.з.д. 4 ғасырдың басында Саламис патшасы Евагор I бүкіл аралды бақылауға алып, Парсыдан тәуелсіздік алуға тырысты. 350 жылы тағы бір көтеріліс болды, бірақ 344 жылы Артаксеркс оны басып тастады. Тирді қоршау кезінде Кипр патшалары Ұлы Александрға қосылды. 321 жылы Кипрдің төрт патшасы Птолемей I-ге адалдық танытып, Антигонға қарсы аралды қорғады. Птолемей Кипрді б.з.д. 306 және 295 жылдар аралығында Деметрий Полиоркетке жоғалтты, бірақ одан кейін ол б.з.д. 58 жылға дейін Птолемей билігінде қалды. Аймақ Египеттен келген губернатор басқаруымен басқарылды және кейде б.з.д. 2 және 1 ғасырлардағы билік күресі кезінде шағын Птолемей патшалығын құрды. Ежелгі дәуірдегі ең маңызды сауда орталықтарының бірі болған Афина және Александриямен тығыз сауда байланыстары дамыды. Толық эллинизация Птолемей билігі тұсында ғана жүзеге асты. Финикиялық мәдениет іздері және ескі кипрлік буын жазуы жоғалып кетті. Осы кезеңде бірқатар қалалар құрылды, мысалы, Птолемей II ескі және жаңа Пафос арасында Арсиной қаласын салды. Кипр б.з.д. 58 жылы Рим провинциясына айналды, себебі римдік саясаткер Публий Клодий Пулхер Кипр патшасы Птолемейге наразылық білдіріп, Марк Катонды аралды бағындыруға жіберді. Марк Антоний аралды Египет патшасы Клеопатра VII және оның қарындасы Арсиноэ IV-ке сыйлады, бірақ б.з.д. 30 жылы Актиум шайқасында (б.з.д. 31) жеңілгеннен кейін ол қайтадан Рим провинциясы болды. Б.з.д. 22 жылдан бастап ол сенаторлық провинцияға айналды. Арал б.з.д. 115/116 жылдары яһуди көтерілісі кезінде ауыр зиянға ұшырады. Диоклетиан реформаларынан кейін ол Consularis Oriens бақылауына берілді және проконсул басқарды. IV ғасырдың басында бірнеше жер сілкінісі Саламистің қирауына әкелді, сонымен қатар аралда құрғақшылық пен ашаршылық болды.
Ортағасырлық Кипр
Рим империясы шығыс және батыс бөліктерге бөлінгеннен кейін Кипр Шығыс Рим империясының билігіне көшті. Сол кезде оның епискобы, христиан шіркеуіне бағынышты болса да, 431 жылы Ефесте өткен Бірінші кеңеспен автокефалия мәртебесіне ие болды. 650-ші жылдары араб мұсылмандары Кипрге күшпен басып кірді, бірақ 688 жылы Византия императоры Юстиниан II және Омейяд халифасы Абд әл-Малик ибн Марван бұрын-соңды болмаған келісімге келді. Келесі 300 жыл бойы Кипр арабтар мен византиялықтардың бірлескен билігінде болды, кондоминиум ретінде басқарылды, екі тараптың арасындағы құрлықтағы үздіксіз соғыстарға қарамастан. Византиялықтар кейін аралды қысқа мерзімге қайта бақылауға алды, бірақ бұрынғы жағдай әрқашан қалпына келтірілді. Бұл кезең 965 жылға дейін жалғасты, осы жылы Никетас Халкуц аралды қайта жандана бастаған Византия үшін жаулап алды. 1185 жылы Кипрдің соңғы византиялық губернаторы, императорлық үйдің кіші тармағынан шыққан Исаак Комнен көтеріліс жасап, таққа таласты. Оның төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ Комнен аралды бақылауында ұстап қалды. Византияның Комненге қарсы шаралары сәтсіз аяқталды, себебі ол Сицилияның Вильгельм II-нің қолдауын алды. Византия императоры Мысыр сұлтанымен келісімге келіп, Кипр порттарын крестшілерге жапты.
Үшінші крест жорығы
Үшінші крест жорығы кезінде Кипр аралы 12 ғасырдың аяғында крестшілердің мақсатына айналды. Арыстанжүрек Рихард 1191 жылғы 1 маусымда әпкесі мен болашақ әйелі Беренгарияны іздеу үшін Лимассолға қонды, олардың кемесі дауыл кезінде флоттан айырылып қалған еді. Венеция Кипрді бақылаудан шығарғаннан кейін, Осман империясы оны басып алды, бірақ Венеция Кипрді сауда үшін пайдалануын жалғастырды. Соғыс кезінде тұтқындалған саудагерлер босатылып, олардың тауарлары мен кемелері қайтарылды. Сауда жалғасып, тек соғыс кезінде ғана тоқтап тұрды. Сауда-саттықты тұрақтандыру және саудагерлерді қорғау үшін Кипрде Венеция консулдары да жұмыс істеді. Кипр үкіметі 16 ғасырдың басында Венеция саудагерлерінен ақша қарыз алатын. Осман империясының Кипрдегі билігі аяқталғанға дейін сауда соғыс уақытында да жалғасты.
Османдықтардың діні мен мәдениеті
Осман империясының көпшілігі мұсылман болған. Сондықтан, Кипрді жаулап алғанда мәдени және діни қақтығыс туды. Кипр Осман империясының құрамына кірген соң, аралдың православие христиан грек халқымен араласып, мұсылмандар саны көбейді. Осы себепті Кипрде Миллет жүйесі енгізілді, ол билік органдарына елдегі бейбітшілікті сақтау үшін діни азшылықтарды басқаруға мүмкіндік берді. Осман империясы Кипрде ислам мәдениетін таратуға тырысты. Бұл әсіресе әйелдерге қатысты, себебі ислам бойынша олар бас киюге міндетті болды және сол кездегі көптеген әйелдер осы талапқа бағынды.
Кипрдің әкімшілік құрылымы өзгерді
1670 жылдан бері Османдықтар Кипрді басқару формасын және оның маңыздылығын бірнеше рет өзгертіп келді. Санжақтан (кіші провинция) Ұлы Визердің иелігіне, эялетке, қайта иелікке, соңында санжаққа дейін. +FromToӘкімшілік түрі16701703Архипелаг эялетінің санжағы17031745Ұлы Визердің иелігі17451748Эялет (провинция)17481784Ұлы Визердің иелігі1784Архипелаг эялетінің санжағы
Кипр 1878 (Ресей-Түркия соғысы)
Орыс-түрік соғысы барысында Жерорта теңізінде Кипр шабуылға дайындалды, ол арал тұрғындарын келесі ондаған жылдарға қаржылық қиындықтарға ұшыратты. Ресей Жерорта теңізінде православиелік грек христиандарын Осман империясына қарсы күреске шақыратын үгіт жүргізді. Кипр Осман империясын астықпен қамтамасыз ету арқылы қолдау көрсетуге тырысты, бірақ сонымен қатар Ресейге қарсы шығудан сақтанды. 1878 жылы орыс-түрік соғысы Осман империясының Кипрге билігін аяқтады. Кипр Ұлыбритания мен Осман империясы арасындағы Кипр конвенциясында белгіленген шарттарға сәйкес Ұлыбританияның бақылауына өтті. Дегенмен, Ұлыбритания 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясына қарсы соғыс жариялағаннан кейін аралды бір жақты түрде аннексиялағанға дейін, аралдың егемендігі Осман империясының қолында қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лозанна шартының талаптарына сәйкес Түркия Кипрге қатысты барлық құқықтарынан бас тартты. Британдық үкімшілік кезінде аралда сөз бостандығы артып, грек кипрліктерінің энозис (Грекиямен бірігу) идеяларын одан әрі дамытуына жағдай жасалды.
Қазіргі Кипр
1878 жылы Кипр конвенциясының нәтижесінде Ұлыбритания Кипр үкіметін Осман империясынан протекторат ретінде қабылдады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Осман империясы Ұлыбританияға соғыс жариялады, бұл Кипрдің британдықтардың аннексиясына әкелді. Арал халқы 1878 жылы британдықтардың келуін құптады, себебі бұл ұзаққа созылған түрік оккупациясының аяқталуын білдірді, сонымен қатар (Иония аралдарының мысалын ескере отырып) бұл соңғы мақсатқа жету үшін қажетті кезең деп саналды, ол Кипрдің Грекияға қайтарылуы болды. 1920 жылдары грек-кипрлік саяси басшылар Кипрдің Грекиямен бірігуіне ұмтылу үшін тактиканы өзгертуді шешті. "Бірлік және тек бірлік" деген келісімсіз бағыттың орнына, кейбір азаматтық бостандықтар туралы келіссөздер жүргізіліп, кипрлік халықтың пайдасына жеңіске жеткені жөн деп шешілді. 1921 жылы осы мақсатта Кипр саяси ұйымы құрылды, бірақ ол сол онжылдықта таратылды. Грек-кипрлік өкілдер жылдар бойы Англияға барып, колониялық метрополияға ресми өтініш білдірді, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Гректердің ұлттық күресіне грек-кипрліктердің қатысуы (19 ғасырдың соңындағы соғыстар мен 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарында) гректер мен кипрліктердің ортақ тегіне, ортақ тағдырға және ортақ жолға деген сенімінің көрінісі болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа грек-кипрлік еріктілердің қатысуы жеңістен кейін "пайданы бөлісуде" "кипрлік үлестің" болатынына деген сенімді білдірді (кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыста да осылай болды). Сонымен қатар, Грекия премьер-министрі Элефтериос Венизелос Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Кипрді Грекияға беру туралы келісімге келді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Париж конференциясында "пайданы бөлісу" кезінде грек-кипрлік басшылығының қатысуына және күш-жігеріне қарамастан "кипрлік үлес" болған жоқ. Лозанна келісімінен (1923) кейін Түркия Кипрге қатысты барлық құқығынан бас тартқаннан кейін, Кипрдің Грекияға қайта оралуына үлкен кедергі болғандықтан, жаңа үміттер пайда болды. Алайда 1925 жылы Осман империясы тарағаннан кейін және бұл кедергі жойылғаннан кейін Англия Кипрді Грекияға бермеді, бірақ оны аннексиялады, аралды Корольдік колониясы деп жариялады. Содан кейін грек-кипрліктерге ағылшын шенеуніктерінен (мысалы, отарлау министрі Лео Америден) бірігудің мүмкін еместігі және бұл мәселе түпкілікті жабылды, грек-кипрліктердің өз идеалдарына қол жеткізу үмітін жоққа шығарды. Кипрдің Ұлттық ұйымы (EOK; EOKA-мен шатастырмау керек), 1930 жылы шіркеу шеңберлері құрған және мүшелерін архиепископ таңдаған, энозис талабын күшейтуде рөл атқарды. Оның мақсаты осы мақсатқа жету және ағылшындықтар ұсынған автономияны қабылдамау болды. 1931 жылы одан да қатал Ұлттық радикалдық одақ (ΕREK) құрылды, оның мүшелері құпия сақталды. Грек-кипрліктердің үміттерінің қайта-қайта жоққа шығарылуы, сол кездегі басқа да саяси оқиғалармен бірге 1931 жылдың қазан айындағы үлкен көтеріліске себеп болды. Кипр осылайша көтерілістен бұрын басталған және Екінші дүниежүзілік соғыстың басына дейін жалғасқан губернатор Ричмонд Палмердің есімімен аталған Палмерократия ("Палмерократия") деп аталатын авторитарлық билік кезеңіне кірді. 1950 жылдың қаңтарында Кипр православие шіркеуі одақ туралы референдум ұйымдастырды, онда сол кездегі халықтың 80% құраған грек-кипрліктер дауыс беруге шақырылды, нәтижесінде қозғалысқа күшті қолдау көрсетілді. Алайда, олардың дауысы ешкімге естілмеді, өйткені халықаралық қауымдастық олардың өтінішін қолдауға ниет білдірмеді. 1955 және 1959 жылдар аралығында грек-кипрліктер Джордж Гривас басқаратын EOKA ұйымын құрып, азаттық күресін бастады, соңғы мақсаты энозис болды. Алайда, EOKA науқаны Грекиямен одаққа әкелмеді, керісінше, 1960 жылы тәуелсіз республика, Кипр Республикасы құрылды. 1960 жылғы конституция билікті бөлісу формасын немесе консенсус үкіметін енгізді, онда кипрлік түрік азшылығына жеңілдіктер берілді, соның ішінде Кипрдің вице-президенті мен парламент мүшелерінің кемінде 30% түрік кипрлігі болуы керек еді. Архиепископ Макарий III президент, ал доктор Фазил Кучук вице-президент болды. Конституцияның бір бабында грек және түрік кипрліктерінің ірі қалалардағы өз муниципалитеттерін басқаруы үшін бөлек жергілікті муниципалитеттер құру туралы айтылған. Ішкі қақтығыстар аралдағы екі қауым арасында толыққанды қарулы қақтығысқа айналды, бұл Біріккен Ұлттар Ұйымын 1964 жылы бейбітшілікті сақтау күштерін жіберуге мәжбүр етті; бұл күштер бүгінге дейін орналасқан. 1974 жылы грек ұлтшылдары Грекиядағы әскери хунтаның қолдауымен әскери төңкеріс жасады. Төңкеріске қарсы көпжақты қолдау ала алмаған Түркия аралдың солтүстік бөлігіне басып кірді. Түркия күштері соғыс тоқтатылғаннан кейін де қалды, нәтижесінде арал бөлінді. Қоғамдық зорлық-зомбылық, төңкеріс және одан кейінгі басып кіру жүз мыңдаған кипрліктердің қоныс аударуына әкелді. 1975 жылы "Түрік Федеративтік Кипр Штаты" деген атпен де-факто Солтүстік Кипр мемлекеті жарияланды. Аты 1983 жылдың 15 қарашасында қазіргі түріне өзгертілді, "Түрік Кипр Республикасы". Тек Түркия ғана мойындаған Солтүстік Кипр халықаралық қауымдастық тарапынан Кипр Республикасының бір бөлігі деп есептеледі. 2002 жылы БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан аралды біріктіру бойынша келіссөздердің жаңа раундын бастады. 2004 жылы екі тарап арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін аралды біріктіру жоспары пайда болды. Нәтижесіндегі жоспар Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропалық Одақ және АҚШ тарапынан қолдау алды. Екі тараптағы ұлтшылдар жоспарды қабылдамауға шақырды, нәтижесінде түрік кипрліктер жоспарды қабылдады, ал грек кипрліктер оны үлкен басымдықпен қабылдамады. Кипр 2004 жылы Еуропалық Одаққа мүше болғаннан кейін 2008 жылдың 1 қаңтарында бұрын қолданылған кипр фунтын алмастырып, евроны валюта ретінде қабылдады; Солтүстік Кипр түрік лирасын қолдануын жалғастырды. Саяси орта коммунистік AKEL, либералды консервативтік Демократиялық жиын, орталықшыл Демократиялық партия және әлеуметтік демократиялық EDEK партияларымен басылады. 2008 жылы Димитрис Христофиас елдің алғашқы коммунистік басшысы болды. 2012-2013 жылдарғы Кипр қаржылық дағдарысына қатысқандықтан Христофиас 2013 жылы қайта сайлануға түспеді. 2013 жылғы президенттік сайлауда Демократиялық жиынның үміткері Никос Анастасиадес дауыстардың 57,48% алып жеңіске жетті. Нәтижесінде Анастасиадес 2013 жылдың 28 ақпанында қызметке кірді. Анастасиадес 2018 жылғы президенттік сайлауда дауыстардың 56% алып қайта сайланды. 2023 жылдың 28 ақпанында 2023 жылғы президенттік сайлаудың екінші турында жеңіске жеткен Никос Христодулидис Кипр Республикасының сегізінші президенті болып қызметке кірді.
Тарих, жалпы
Кинрос, Лорд. "Қыпр мәселесі". History Today (қазан 1954) 4#11 бб. 725-733
Мэллисон, Уильям. Кипр: Заманауи тарих (IB Tauris, 2005). Уоллес, Пол В. және Андреас Г. Орфандис (ред.), "Қыпр тарихының деректемелері", I–XV томдары, (Албани, Нью-Йорк, Грекия және Кипр зерттеу орталығы, Албани университеті (SUNY) 1990–2007)
C. D. Cobham, Excerpta Cypria: Кипр тарихына материалдар (Кембридж, 1908). Жазбаша дереккөздердің көрнекті жинағы. Д. Хант, Кипрдағы іздер (Лондон, Триграф, 1990).
Mallinson, William. Cyprus: A modern history (IB Tauris, 2005). Wallace, Paul W., & Andreas G. Orphanides (eds. ), "Sources for the History of Cyprus", vols I XV, (Albany, NY, Greece and Cyprus Research Center, University at Albany (SUNY) 1990 2007)
C. D. Cobham, Excerpta Cypria: materials for a history of Cyprus (Cambridge 1908). Nice Collection of written sources. D. Hunt, Footprints in Cyprus (London, Trigraph 1990).
Орта ғасырлар
Ангел Николау Коннари, Крис Шабел (ред.): Кипр: қоғам және мәдениет, 1191–1374; Лейден: Brill, 2005. XVI, 403 б., Питер В. Эдбери: Кипр Корольдігі және крест жорықтары, 1191–1374 (Кембридж, 1991).
Peter W. Edbury: The Kingdom of Cyprus and the Crusades, 1191–1374 (Cambridge, 1991).
Британ дәуірі 1878-1960
Георгаллидис, Джордж С. Кипрдің саяси және әкімшілік тарихы, 1918–1926 жж.: британдық үкіметтің негіздерін зерттеумен (Кипр зерттеу орталығы, 1979). Хакки, Мұрат Метин. Кипр мәселесі: құжаттамалық тарих, 1878–2007 (Bloomsbury Publishing, 2007). Гераклиду, Антигона. "Соғыс аралық жылдардағы Кипр мен Мальтадағы білім беру және тіл саясаты". Жерорта теңізі зерттеулері журналы 23.1 (2014): 75–88. үзінді. Катсуридис, Йаннос және Антигона Гераклиду. "Жерорта теңізіндегі ұлтшылдық және отаршылдықты жою: Кипр мен Мальтаны салыстыру, 1918–1964". Жерорта теңізі зерттеулері журналы 23.1 (2014): 1–7. Медликотт, В. Н. "Глэдстон үкіметі және Кипр конвенциясы, 1880–85". Заманауи тарих журналы 13(2) (1940): 186–208. онлайн. Персианис, Панайотис. "Кипрдегі британдық отаршылдық білім беру "қарыз беру" саясаты (1878–1960): "бейімделген білім беру" саясатының қызықты мысалы". Салыстырмалы білім беру 32.1 (1996): 45–68. Филактис, Кейт. "Британдық колониядағы банк ісі: Кипр, 1878–1959". Бизнес тарихы 30.4 (1988): 416–431. онлайн. Розенбаум, Наоми. "Сыртқы саясаттағы жетістік: Кипрдегі британдықтар, 1878–1960". Саяси ғылымның канадалық журналы (1970): 605–627. онлайн. С. Спиридиакис, Кипрдегі ағылшын үкіметінің білім беру саясаты (1878–1954). Варнава, Андрекос. Кипрдегі британдық империализм, 1878–1915: маңызсыз иелік (Manchester UP, 2017). Янгу, Анастасия. "Кипр мен Мальтаға Екінші дүниежүзілік соғыстың саяси әсері". Жерорта теңізі зерттеулері журналы 23.1 (2014): 101–112. онлайн.
Katsourides, Yiannos, and Antigone Heraclidou. "Nationalism and Decolonisation in the Mediterranean: Cyprus and Malta Compared, 1918–1964." Journal of Mediterranean Studies 23.1 (2014): 1 7. Medlicott, W. N. “The Gladstone Government and the Cyprus Convention, 1880 85.” Journal of Modern History 13#2 (1940), pp. 186–208. online. Persianis, Panayiotis. "The British Colonial Education 'Lending' Policy in Cyprus (1878 1960): An intriguing example of an elusive 'adapted education' policy." Comparative Education 32.1 (1996): 45 68. Phylaktis, Kate. "Banking in a British colony: Cyprus 1878–1959." Business History 30.4 (1988): 416 431 online. Rosenbaum, Naomi. "Success in foreign policy: The British in Cyprus, 1878 1960." Canadian Journal of Political Science (1970): 605 627 online. C. Spyridiakis, The education policy of the English government in Cyprus (1878–1954). Varnava, Andrekos. British imperialism in Cyprus, 1878–1915: the inconsequential possession (Manchester UP, 2017)
Yiangou, Anastasia. "The Political Impact of World War II on Cyprus and Malta." Journal of Mediterranean Studies 23.1 (2014): 101 112. online
1960 жылдан бастап
Бишку, Майкл Б. "Қыпр мен Мальтаның Таяу Шығыспен қарым-қатынастары: тәуелсіздіктен бастап бейтараптық саясатына және Еуропалық Одаққа қатысуға дейін". "Жерорта теңізі журналы", 26.2 (2015): 42-62. үзінді.