Кіріспе
Гарри Синклер Льюис (7 ақпан 1885 – 10 қаңтар 1951) – американдық жазушы, повестьтер мен пьесалар авторы. 1930 жылы ол Америка Құрама Штаттарынан (және Америка құрлығынан) әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алған тұңғыш автор болды, бұл сыйлық "күшті және көрнекті суреттеу өнері мен өткір әзіл-қалжыңмен жаңа кейіпкерлер жасау қабілеті үшін" берілді. Льюис алты аса танымал роман жазды: «Майн-стрит» (1920), «Баббит» (1922), «Эрроусмит» (1925), «Эльмер Гантри» (1927), «Додсворт» (1929) және «Бұл осындай болуы мүмкін емес» (1935). Оның көптеген маңызды туындылары екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы американдық капитализм мен материализмді сынап көрсеткен. Льюис заманауи еңбекке араласқан әйелдердің айқын бейнесін жасағаны үшін құрметке ие. Х.Л. Менкен оның туралы: «Егер біздің арамызда осы кәсіпке шынайы шақырылған романшы болса, онда ол Миннесотаның шұрайлы даласынан келген қызыл шашты дауыл» деп жазған.
Harry Sinclair Lewis (February 7, 1885 – January 10, 1951) was an American novelist, short story writer, and playwright. In 1930, he became the first author from the United States (and the first from the Americas) to receive the Nobel Prize in Literature, which was awarded "for his vigorous and graphic art of description and his ability to create, with wit and humor, new types of characters." Lewis wrote six popular novels: Main Street (1920), Babbitt (1922), Arrowsmith (1925), Elmer Gantry (1927), Dodsworth (1929), and It Can't Happen Here (1935). Several of his notable works were critical of American capitalism and materialism during the interwar period. Lewis is respected for his strong characterizations of modern working women. H. L. Mencken wrote of him, "[If] there was ever a novelist among us with an authentic call to the trade it is this red haired tornado from the Minnesota wilds."
Ерте өмір
Льюис 1885 жылдың 7 ақпанында Миннесота штатының Саук-Центр ауылында Уэльс тегінен шыққан дәрігер Эдвин Дж. Льюис пен Эмма Кермот Льюис отбасында дүниеге келді. Оның екі үлкен ағасы болды: Фред (1875 жылы туған) және Клод (1878 жылы туған). Әкесі қатал тәртіпті адам еді, сезімтал және спортқа бейім емес үшінші ұлымен тіл табысуда қиындықтарға тап болды. Льюис анасы 1891 жылы қайтыс болды. Келесі жылы Эдвин жас Льюис ұнаған Изабел Уорнерге үйленді. Льюис кішкентай кезінен кітап оқып, күнделік жазды. Жалғыз балалық шағында – ұзын, өте арық, акнемен ауырған, көздері кішкене, сүйкімсіз – достар табу қиын болды және жергілікті қыздарға құштарлық танытты. 13 жасында ол үйден қашып, испан-американ соғысында барабаншы болуға тырысты, бірақ сәттілік болмады. 1902 жылдың соңында Льюис Йель университетіне қабылдану үшін Оберлин академиясында (Оберлин колледжінің дайындық бөлімі) бір жыл оқыды. Оберлинде оқығанда, ол діни ынтасын дамытты, ол жасөспірімдік жылдарының көп бөлігінде күшейіп, әлсірейтін еді. Кейін Льюис атеист болды. Ол 1903 жылы Йель университетіне қабылданды, бірақ бакалавр дәрежесін 1908 жылға дейін алған жоқ, себебі Уптон Синклердің Нью-Джерси штатының Энглвуд қаласындағы кооперативтік тұрғын үй орталығы – Хеликон үй колониясында жұмыс істеуге және Панамаға саяхаттауға уақыт бөлді. Льюис ерекше көзге түспейтін сыртқы келбеті, провинциалдық мінезі және өзіндік маңыздылығы Оберлин мен Йельде достар табуды және оларды ұстап тұруды қиындатты. Ол студенттер мен профессорлардың арасында бірнеше дос тапты, олардың кейбіреулері оның жазушы ретіндегі әлеуетін мойындады.
Мансап
Льюистің алғашқы жарияланған шығармашылық туындылары – романтикалық өлеңдері мен қысқа эскиздері – «Йель Курранты» мен «Йель әдеби журналында» жарық көрді, сонда ол редактор болып жұмыс істеді. Бітіруден кейін Льюис жұмыстан жұмысқа ауысып, күнкөрісін табуға тырысып, жазу арқылы уақытын өткізді және көңілін көтеруге ұмтылды. 1908 жылдың жазында Льюис Айова штатының Ватерлоо қаласындағы газеттің редакторы болып жұмыс істеді. 1908 жылдың қыркүйегінде ол Калифорния штатының Монтерей қаласына жақын орналасқан Кармел-бай-де-Си жазушылар колониясына көшіп, Макгоуэн әпкелері үшін жұмыс істеді және ақын Джордж Стерлингпен жеке кездесті. Алты айдан кейін Кармельден кетіп, Сан-Францискоға қоныс аударды, онда Стерлинг оған «Сан-Франциско кешкі бюллетені» газетінде жұмыс табуға көмектесті. 1910 жылдың көктемінде Льюис Кармелге оралып, Джек Лондонмен танысты. Газеттер мен баспаларда жұмыс істеген кезінде ол көптеген журналдар сатып алатын, қарапайым, танымал әңгімелер жазуға бейімділік танытты. Ол сондай-ақ Лондонға сюжеттер сату арқылы ақша тапты, оның ішінде соңғысының аяқталмаған романы «The Assassination Bureau, Ltd.» үшін біреуін сатты. Льюистің алғашқы жарияланған кітабы – Том Свифт үлгісіндегі «Hike and the Aeroplane», 1912 жылы Том Грэм псевдонімімен жарық көрді. Синклер Льюисдің алғашқы маңызды романы «Біздің мырза Ренн: Мейірімді адамның романтикалық оқиғалары» 1914 жылы, одан кейін «Шаяқтың іздері: Өмірдің маңыздылығы туралы комедия» (1915) және «Жұмыс» (1917) жарық көрді. Сол жылы тағы бір «Кәпірлер: Ғашықтарға арналған әңгіме» атты тағы бір жеңіл туынды жарық көрді, ол бастапқыда «Әйелдер үйі» журналында жарияланған сериалдық әңгіменің кеңейтілген нұсқасы болды. 1919 жылы тағы бір жаңартылған сериалдық әңгіме – «Азат ауа» басылып шықты.
Lewis's first published book was Hike and the Aeroplane, a Tom Swift style potboiler that appeared in 1912 under the pseudonym Tom Graham. Sinclair Lewis's first serious novel, Our Mr. Wrenn: The Romantic Adventures of a Gentle Man, appeared in 1914, followed by The Trail of the Hawk: A Comedy of the Seriousness of Life (1915) and The Job (1917). That same year also saw the publication of another potboiler, The Innocents: A Story for Lovers, an expanded version of a serial story that had originally appeared in Woman's Home Companion. Free Air, another refurbished serial story, was published in 1919.
Коммерциялық табыстылық
Вашингтонға көшіп келген соң Льюис өзін жазуға арнады. 1916 жылы ол шағын қала өмірі туралы реалистік роман үшін жазбалар жаза бастады. Роман жұмысы 1920 жылдың ортасына дейін жалғасты, ол 23 қазан күні 1920 жылы жарық көрген «Майн-стрит» романын аяқтады. Оның өмірбаясын жазған Марк Шорр 1961 жылы «Майн-стриттің» айқын табысы «20 ғасырдағы американдық баспа тарихындағы ең сенсациялық оқиға болды» деп жазды. Льюис агенті 25 000 дана сатылады деп болжаған. Алғашқы алты айда «Майн-стрит» 180 000 дана сатылды, ал бірнеше жыл ішінде сатылым 2 миллионға жетті. Ричард Лингеман 2002 жылы «Майн-стрит [Льюисті] бай етті – оған шамамен 3 миллион доллар табыс әкелді» (2022 жылға қарай шамамен 5 миллион доллар). Льюис бұл алғашқы үлкен жетістігін «Баббит» (1922) романымен жалғастырды, ол американдық коммерциялық мәдениет пен жарнаманы сатираға айналдырды. Оқиға Орта Батыстағы, Виннемак деген ойдан шығарылған қалада өтеді, Льюис болашақ романдарының ішінде «Ароусмит», «Элмер Гантри», «Гидеон Плэниш» және «Додсворт» романдарына да оралады. Льюис 1920 жылдары «Ароусмит» (1925) романымен табысын жалғастырды, ол идеалистік дәрігердің күресі туралы роман болды. Ол Пулитцер сыйлығына ие болды, бірақ Льюис оны қабылдамады, өйткені «Майн-стрит» бұл сыйлықты жеңіп алмағанына ренжіді. Ол Джон Фордтың режиссерлігімен және Рональд Колманның қатысуымен 1931 жылы Голливудта түсірілді, төрт «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Содан кейін Льюис «Элмер Гантри» (1927) романын жариялады, онда евангелист пастордың екіжүзділігі көрсетілген. Роман көптеген дін қызметкерлерінің наразылығын тудырып, АҚШ-тың кейбір қалаларында тыйым салынды. Ол бір ұрпақтан астам уақыттан кейін, 1960 жылы Берт Ланкастердің басты рөлде ойнаған фильмнің негізі ретінде экранда пайда болды, ол осы рөлі үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Фильм тағы екі сыйлықты жеңіп алды. Льюис кейін американдық қоғамның ең бай және табысты мүшелері туралы «Додсворт» (1929) романын жариялады. Ол оларды байлық пен мүмкіндіктерге қарамастан, мәнсіз өмір сүріп жатқандар ретінде бейнеледі. Кітап 1934 жылы Сидни Ховардтың қоюымен Бродвей сахнасында қойылды, ол сонымен қатар Уильям Уайлердің режиссерлігімен 1936 жылы түсірілген фильмнің сценарийін жазды, ол сол кезде үлкен жетістікке жетті. Фильм әлі де жоғары бағаланады; 1990 жылы ол Ұлттық кино тізіліміне енгізіліп, сақтау үшін таңдалды, ал 2005 жылы Time журналы оны соңғы 80 жылдың «100 үздік фильмі» тізіміне қосты. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары Льюис түрлі журналдар мен басылымдар үшін көптеген әңгімелер жазды. «Кішкентай аю Бонго» (1930) – цирктен қашып, жақсы өмір іздеген аю баласы туралы әңгіме, ол алғаш рет Cosmopolitan журналында жарияланды. 1940 жылы Уолт Дисней Пикчерс бұл әңгімені мүмкін болатын көркем фильм үшін сатып алды. Екінші дүниежүзілік соғыс бұл жоспарларды 1947 жылға дейін тоқтатты. Дисней бұл әңгімені («Бонго» деп аталды) «Fun and Fancy Free» атты толық метражды фильмінің бөлігі ретінде пайдаланды.
Нобель сыйлығы
1930 жылы Льюис әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды, швед академиясының мүшесі Хенрик Шюк ұсынғаннан кейін ол АҚШ-тан бұл сыйлықты алған алғашқы жазушы болды. Академияның таныстыру сөзінде «Бэббитке» ерекше назар аударылды. Нобель лекциясында Льюис Теодор Дрейзер, Уилла Кэтер, Эрнест Хемингуэй және басқа да замандастарын жоғары бағалады, бірақ сонымен қатар «Америкада біздің көпшілігіміз – тек оқырмандар ғана емес, тіпті жазушылар да – әлі күнге дейін американдық емес нәрсені мақтамайтын әдебиеттен қорқады, біздің кемшіліктерімізді де, артықшылықтарымызды да даңқтап көрсететін әдебиеттен қашады» деп өкінді, сондай-ақ Америка «бүгінгі күні әлемдегі ең қайшылы, ең көңілді түйсік тудыратын, ең қозғаушы» ел екенін айтты. Ол американдық әдеби ортасын да қатты сынға алды: «Біздің американдық профессорларымыз әдебиетті түсінікті, салқын, таза және толығымен өлі деп қарайды».
Кейінгі жылдар
Нобель сыйлығын жеңгеннен кейін Льюис тағы он бір роман жазды, оның он бірі өмірінде жарық көрді. Ең жақсы есте қалғаны – «Мұнда олай болмайды» (1935) романы, ол американдық президенттікке фашисттің сайлануы туралы. 1930 жылғы Нобель лекциясында Дрейзерді «жаңашыл» деп бағалап, оның «көбінесе бағаланбайтын, көбінесе жек көрілетін, бірақ жалғыз жолмен американдық әдебиеттегі викториандық және Хауэллдік тартымдылық пен әдепсіздіктен адалдыққа, батылдыққа және өмірге құштарлыққа дейін жол ашқандығын» айтқаннан кейін, Дрейзер Синклердің 1925 жылғы «Ароузсмит» романының (сол жылы фильмге бейімделген) түпнұсқа емес екенін, ал оны жазуға алғашқы болып Дрейзерге ұсыныс жасалғанын мәлімдеді. Бұл туралы «Ароузсмит» романының кейіпкері, микробиолог доктор Пол де Круифтің әйелі дауласты. 1944 жылы Льюис Дрейзердің Америка өнер және әдебиет академиясы тарапынан мойындалуы үшін үгіт жүргізді. Льюис он күннен кейін ауруханадан шықты, себебі оның бір дәрігері әріптесіне жазғандай, «оның мәселесін түсінбеді». 7 қарашада ол 24 студенттен тұратын топқа бес сабақ бергеннен кейін, өзі білгеннің бәрін оларға үйреткенін мәлімдеді. Ол келесі күні Мэдисон қаласын тастап кетті. 1940 жылдары Льюис пен раввин, танымал автор Льюис Браун жиі лекция алаңдарында бірге пайда болатын, АҚШ-ты аралап, 3000-ға дейін адамдар алдында пікірсайыс өткізіп, «Қазіргі әйел жақсы өмір сүрді ме?», «Ауыл мен қала», «Машина дәуірі өркениетті жоя ма?», «Бұл жерде фашизм пайда болар ма?» сияқты сұрақтарды талқылап жүрді. Льюис биографы Ричард Лингеман оларды «лекция алаңының Галлахер мен Шиэн» деп сипаттады. 1940 жылдардың басында Льюис Миннесота штатының Дулут қаласында тұрды. Осы кезеңде ол «Кингсблуд Рояль» (1947) романын жазды, оқиғасы фантастикалық Гранд Республика қаласында өтеді, ол «Зенит» романының кеңейтілген және жаңартылған нұсқасы. «Кингсблуд» азаматтық құқықтар қозғалысына маңызды үлес қосты. 1943 жылы Льюис Голливудқа Доре Шаримен бірге сценарий жұмысына барды, ол Metro Goldwyn Mayer компаниясының төмен бюджетті фильмдер бөлімінің басшысы лауазымынан өз фильмдерін жазуға және өндіруге көңіл бөлгені үшін кеткен еді. Нәтижесінде «Батыстағы дауыл» («Storm In the West») сценарийі жазылды, ол «дәстүрлі американдық вестерн» болды, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстың аллегориясы болды. Басты жау Хайгат (Гитлер) және оның қолбасшылары Грибблс (Гёббельс) мен Геррет (Геринг) Франсон ранчосын, Поулинг ранчосын және т.б. басып алуға тырысты. MGM студиясының басшылары сценарийді тым саяси деп тапты және оны тоқтатты, фильм ешқашан түсірілмеді. «Батыстағы дауыл» 1963 жылы жарық көрді, алғы сөзінде Шари жұмыстың бастауы, авторлардың шығармашылық процесі және сценарийдің соңғы тағдыры туралы толық мәлімет берді. Синклер Льюис Массачусетс штатының Уильямстаун қаласына жиі баратын. 1946 жылы ол Облонг жолындағы Торвель фермасын жалға алды. «Кингсблуд Рояль» романымен жұмыс істеп жүргенде, ол осы жазғы үйді сатып алып, грузин сарайын, ферма үйін және көптеген шаруашылық ғимараттарды жаңартты. 1948 жылға қарай Льюис ауыл шаруашылығы және ормандық жерлерден тұратын джентльмендік шаруашылық құрды. Оның Уильямстаундағы тұрғылықты жері денсаулық мәселелеріне байланысты қысқа болды.
Жеке өмір
1914 жылы Льюис Грейс Ливингстон Хеггерге (1887–1981), «Vogue» журналының редакторына үйленді. Олардың Уэллс Льюис (1917–1944) есімді ұлы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының лейтенанты болып қызмет еткен Уэллс Льюис 1944 жылғы 29 қазанда Франциядағы «Жоғалған батальонды» құтқаруға жасалған одақтастардың күш-жігері барысында қаза тапты. Болашақтағы Мемлекеттік хатшы Дин Эчесон Вашингтондағы көршісі және отбасы досы болды және Синклердің әдеби жетістігі «бұл некеге де, оған қатысушы екі тарапқа да, Льюис өзінің жұмысына да жақсылық әкелмеді» деп байқады, содан кейін отбасы қаладан көшіп кетті. Льюис 1925 жылғы 16 сәуірде Грейспен ажырасты. 1928 жылғы 14 мамырда ол саяси газеттердегі бағаны жазатын Дороти Томпсонға үйленді. Кейін 1928 жылы ол және Дороти Вермонт штатының ауылдық аймағында екінші үй сатып алды. Олардың Майкл Льюис (1930–1975) есімді ұлы болды, ол сахналық актер болды. Олардың некесі 1937 жылға қарай мәндессіз болып қалды және 1942 жылы ажырасты. Льюис 1951 жылғы 10 қаңтарда 65 жасында Римде алкоголизм салдарынан қайтыс болды. Оның денесі кремацияланды және оның күлі Миннесота штатының Соук-Сентр қаласындағы Гринвуд зиратында жерленді. Оның соңғы романы «World So Wide» (1951) өлімінен кейін жарық көрді. Уильям Ширер, Льюиске дос және оның жанкүйері, Льюис алкоголизмнен өлмегенін айтты. Ол Льюис жүрек ауруына шалдыққандығын және оның дәрігерлері тірі қалу үшін ішімдік ішуді тоқтатуға кеңес бергенін хабарлады. Льюис тоқтаған жоқ, тіпті тоқтата алмаған болуы мүмкін; ол жүрегі тоқтағанда қайтыс болды. Льюис мансабын қорытындылап айтқанда Ширер былай деді: 1920 жылдары оның үлкен танымалдығына қарамастан, 21-ші ғасырда оның көптеген шығармалары сол кезеңдегі коммерциялық сәттіліктері аз болған басқа жазушылардың, мысалы Ф. Скотт Фицджеральд пен Эрнест Хемингуэйдің шығармаларымен салыстырғанда көлеңкеде қалды. 2010 жылдардан бастап Льюис шығармаларына, әсіресе оның 1935 жылғы антиутопиялық сатирасына «Бұл мұнда болмайды» деген қызығушылық қайта оянды. 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін «Бұл мұнда болмайды» Amazon-ның ең көп сатылатын кітаптар тізімінің басына көтерілді. Ғалымдар оның романдарының сюжеттерінде COVID-19 дағдарысына және Дональд Трамптың өрлеуіне ұқсас жайттарды тапты. Ол АҚШ пошта қызметімен «Ұлы американдықтар» сериясы бойынша пошта маркасымен құрметтелді. 1960 жылы поляк-американдық мүсінші Джозеф Кизелевскиге Льюис бюстін жасау тапсырылды, ол қазір Соук-Сентр, Миннесота штатындағы Great River Regional қоғамдық кітапханасында орналасқан.