Йозеф Мысливечек: Прагалық композитор және музыкалық классицизмнің қалыптасуы

Кіріспе

Чех композиторы, астероид

Иосиф Мысливечек (9 наурыз 1737 – 4 ақпан 1781) – 18 ғасырдың соңындағы классицизмнің қалыптасуына үлес қосқан чех композиторы. Мысливечек өзінің жас досы Вольфганг Амадей Моцартқа симфония, итальяндық солистік опера және скрипкалық концерт жанрларында маңызды композициялық үлгілер ұсынды; Вольфганг және оның әкесі Леопольд Моцарт оны 1770 жылы Болоньяда алғашқы кездесулерінен бастап, Неапольдегі Сан-Карло театрының басшылығымен Вольфгангқа опералық тапсырыс беру туралы уәдесін бұзғанға дейін жақын дос деп есептеді. Моцарт отбасына жақындығының арқасында ол Моцарттың хаттарында жиі еске алынады.

Өмірбаян

Мисливечек Прагада дүниеге келді, ол бай диқанның егіз ұлдарының бірі болды. Әкесінің жолын қуып, Карл Фердинанд университетінде философияны оқыды. Ол XVIII ғасырдың басында Праганың солтүстік және батысындағы ауылдық округте, Хорни Шаркада дүниеге келген деген пікірді растайтын ешқандай құжат жоқ. 1761 жылы шебер-мылтықшы дәрежесіне ие болды, бірақ музыкалық білімін жетілдіру үшін отбасылық кәсібінен бас тартты. Прагада 1760-шы жылдардың басында Франц Хаберманмен және Йозеф Сегермен композицияны оқыды. Оның амбициялары оны 1763 жылы Джованни Пескеттиден сабақ алу үшін Венецияға баруға итерді. Италияға сапарының бір бөлігін отбасылық байлығы, екінші бөлігін богемиялық дворян Винченц фон Вальдштейн қаржылады. Италияда ол Il Boemo ("богемиялық") және Venatorino ("кішкентай аңшы") деп танылды, бұл оның есімінің тікелей аудармасы. Ол өмір бойында Il divino Boemo ("Құдайға жақын богемиялық") деп аталды деген мәлімет жалған. Бұл лақап 1884 жылы алғаш рет жарық көрген композитор Якуб Арбестің романының атауынан шыққан. 1771 жылы Болонья филармония академиясының мүшесі болды. Мисливечек еркіндікке құмар болды және көптеген замандастарынан айырмашылығы, ешқашан ешқандай ақсүйек, дін қызметкері немесе билеушіге тікелей қызмет етпеді. Ол сабақ беру, орындау және музыка жазу арқылы күнкөріс жасады, сонымен қатар байрақтардан жиі сыйлықтар алды. 1763 жылы Италияға келгеннен кейін Мисливечек 1767-68 жылдары Прагаға, 1773 жылы Венаға қысқа сапармен және 1776 жылдың желтоқсаны мен 1778 жылдың сәуірі аралығында Мюнхенде ұзақ уақыт болғаннан басқа елден шыққан жоқ. Прагаға оралғаннан кейін оның бірнеше опералары қойылды. Ол 1777 жылғы карнавал маусымына арналған опера жазу үшін Мюнхенге сайлаушы Максимилиан III Иосифтің музыкалық мекемесі шақырды (Эцио). Мисливечектің алғашқы операсы "Семирамида" 1766 жылы Бергамода орындалды (Пармада "Медея" атты опера қойылды деген ешқандай дәлел жоқ). Оның "Беллерофонт" операсы 1767 жылдың 20 қаңтарында Сан-Карло театрында алғаш рет қойылғаннан кейін Неапольде үлкен жетістікке ие болды және итальяндық театрлардан көптеген тапсырыстарға әкелді. Содан бері оның қойылымдарында басты рөлдерде әрдайым бірінші сыныпты әншілер ойнады. Оның операларының көбі 1780 жылы карнавал маусымында Миландағы Ла Скала театрында өткен "Армида" операсының сәтсіз қойылымына дейін сәтті болды. Опера композиторы ретіндегі таланты үшін оған берілген көптеген құрметтердің бірі – 1773 жылы Павиядағы жаңа опера театрының ашылуына музыка жазу тапсырысы болды (Метастазионың "Деметрио" либреттосының алғашқы қойылымы). Моцарттың хаттарында айтылған шешіншілікке бейімділігінен басқа, Мисливечектің жеке өмірі туралы ештеңе белгілі емес. Композитор ешқашан үйленбеген, және оның сүйіктілерінің есімдері де жазылмаған. Әншілер Катерина Габриелли мен Лукреция Агуаримен романтикалық қарым-қатынасы туралы хабарларды растайтын ешқандай құжаттама жоқ; бұл әншілермен махаббат туралы ешқандай мәлімет 1954 жылы жарық көрген "Гроув музыкалық энциклопедиясының" бесінші басылымынан бұрын жазылмаған. Өмірі бойы қаржылық жауапкершілік танытпаған ол 1781 жылы Римде мүсірлік күйде қайтыс болды. Ол Люцинадағы Сан-Лоренцо шіркеуіне жерленген, онда кейінгі кездегі чех жанкүйерлері орнатқан ескерткішті көруге болады. Оның қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай жерлеу шығындарын төлеген Мисливечектің бай ағылшын шәкірті Джеймс Хью Смит Барри орнатқан деп айтылатын мармардан жасалған ескерткіштің ізі әлі табылмаған.

Mysliveček was born in Prague, one of twin sons of a prosperous mill owner, and studied philosophy at Charles Ferdinand University before following in the footsteps of his father. No documentation exists to support claims that he was actually born in Horní Šárka, a rural district to the north and west of Prague in the early eighteenth century. He achieved the rank of master miller in 1761, but gave up the family profession in order to pursue musical studies. In Prague, he studied composition with Franz Habermann and Josef Seger in the early 1760s. His ambitions led him to travel to Venice in 1763 to study with Giovanni Pescetti. His travel to Italy was subsidized in part from family wealth, in part from the Bohemian nobleman Vincenz von Waldstein. In Italy he became known as Il Boemo ("the Bohemian") and also Venatorino ("the little hunter"), a literal translation of his name. Reports that he was known as Il divino Boemo ("the Divine Bohemian") during his lifetime are false. The nickname originated from the title of a romanetto about the composer by Jakub Arbes that was first published in 1884. He was made a member of the Accademia Filarmonica di Bologna in 1771. Mysliveček prized freedom of movement and was never employed directly by any noble, prelate, or ruler, unlike most of his contemporaries. He earned his living through teaching, performing, and composing music, and frequently received gratuities from wealthy admirers. After his arrival in Italy in 1763, Mysliveček never left the country except for a visit to Prague in 1767–68, a short visit to Vienna in 1773, and an extended stay in Munich between December 1776 and April 1778. His return to Prague led to the production of several of his operas. He was invited to Munich by the musical establishment of the Elector Maximilian III Joseph to compose an opera for the carnival season of 1777 (Ezio). Mysliveček's first opera, Semiramide, was performed at Bergamo in 1766 (there is no evidence that a putative production at Parma of an opera titled Medea ever took place). His Il Bellerofonte was a great success in Naples after its first performance at the Teatro San Carlo on 20 January 1767, and it led to a number of commissions from Italian theaters. Ever after, his productions would almost always feature first rate singers in the leading roles. Almost all of his operas were successful until a disastrous production of Armida that took place at the Teatro alla Scala in Milan for the carnival season of 1780. One of the many honors that came to him for his talents as a composer of opera was a commission to provide the music for the opening of a new opera theater in Pavia in 1773 (his first setting of Metastasio's libretto Demetrio). Other than a reputation for promiscuity recorded in the Mozart correspondence, nothing is known of Mysliveček's love life. The composer never married, and no names of lovers are recorded. There is no documentation to support reports of romantic liaisons with the singers Caterina Gabrielli and Lucrezia Aguiari; no mention of love affairs with these singers pre dates the publication of the fifth edition of the Grove Dictionary of Music and Musicians (1954). Financially irresponsible throughout his life, he died destitute in Rome in 1781. He is buried in the church of San Lorenzo in Lucina, where a memorial placed by latter day Czech admirers can be seen. No trace has ever been found of a memorial in marble supposedly erected shortly after his death by James Hugh Smith Barry, a wealthy English student of Mysliveček who paid for his funeral expenses.

Моцартпен қарым-қатынасы

1770 жылы Мисливешек Болоньяда жас Вольфганг Амадей Моцартпен танысты. Ол 1778 жылға дейін Моцарт отбасына жақын болды, бірақ Неапольдегі Сан-Карло театрында Моцарт үшін опералық тапсырысты ұйымдастыру уәдесін орындамағаннан кейін байланыс үзілді. Бұрын Моцарттар оның жарқын тұлғасына тойтарыс бере алмады. 1777 жылғы 11 қазанда Мюнхеннен әкесі Леопольдқа жазған хатында Моцарт оның мінезін "отқа, жігерге және өмірге толы" деп сипаттады. Оның музыкалық стилі Моцарттың ерте туындыларымен жиі ұқсастықтарды көрсетеді. Сонымен қатар, Моцарт опера арияларын, симфониялық бөлімдерді, клавирлік сонаталарды және концерттерді жасауға көмектесу үшін Мисливешек композицияларының әртүрлі музыкалық мотивтерін пайдаланды. Ол сондай-ақ әйгілі кастрато сопрано Луиджи Маркези әртүрлі мәтіндермен бірнеше рет орындаған "Ridente la calma" ариясының дауыс пен фортепианоға арналған аранжировкасын немесе транскрипциясын жасады. Бұл ария, мүмкін, жұлдызды әншіге арнап Мисливешек "Il caro mio bene" сөздерімен жазылған және 1780 жылы өзінің "Армида" операсын асығыс қайта өңдеуіне қосылған, бірақ премьера сәтсіз аяқталды, себебі Миландық көрермендер оны тым тәжірибелік (және тым "француздық") деп санады. Шындығында, ария "Мисливешек" операсының Паласио де Аюда кітапханасындағы партитурасында кездеседі, бірақ ол премьераға дайындалған баспа либреттосында жоқ. Осылайша, бұл ария "Армидадан" бұрын жазылған болуы мүмкін және оның авторы Мисливешек пе, Маркези пе, әлде басқа композитор ма, біз анық біле алмаймыз. Музыктанушы Паоло В. Монтанари Луиджи Маркези өзінің мансабы бойында бұл арияны "ария ди боуле" ретінде сақтап, оны басқа композиторлардың түрлі операларына және кантаталарына енгізгенін, мысалы Франческо Бьянкидің "Il trionfo della pace" (Турин, 1782) (одан "Ridente la calma" мәтіні алынған) және Гаэтано Андреоззидің "Angelica e Medoro" (Венеция, 1791) операларына қосып өңдегенін анықтады. Моцарттың 1785 жылы Венада Маркезидің жеңісінен кейін жазылған Жюзеппе Сартидің "Джулио Сабино" операсы үшін жасаған аранжировкасы немесе транскрипциясы KV 152 (210a) каталогтық нөмірімен белгілі. Вольфганг Моцарттың 1777 жылғы 11 қазанда Мюнхеннен жазған хатына сәйкес, білікті емес хирург Мисливешектің мұрынын күйдіріп жіберді, оның себебі – құпия ауруды емдеуге тырысқандық. Леопольд Моцарттың 1777 жылғы 1 қазандағы ұлына жазған хатында бұл ауруға байланысты Мисливешек әлеуметтік жек көруге лайық ұятты жағдай деп баяндалады. Мисливешектің жыныстық еркіндікке бейімділігі, Леопольдтың күмәнді айыптаулары және Вольфгангтың хатында бетке келген зақым туралы сіңдіру үшінші сифилис симптомдарына нақты сілтеме жасайды. Мисливешектің өзінің жағдайына берген түсіндірмесі – көлік апатынан туындаған сүйек қатерлі ісігі – сенімсіз көрінеді. Моцарттың осы кезде әкесіне білдірген Мисливешектің азаптарына деген қайтырмасыз қамқорлығы өте құнды. Моцарттың барлық хат алмасуында Моцарт отбасынан тыс ешбір адам 1777 жылғы 11 қазандағы Вольфгангтың хатындағыдай көп эмоцияға себеп болған емес.

In 1770 Mysliveček met the young Wolfgang Amadeus Mozart in Bologna. He was close to the Mozart family until 1778, when contacts were broken off after he failed to make good on a promise to arrange an opera commission for Mozart at the Teatro San Carlo in Naples. Earlier, the Mozarts found his dynamic personality irresistible. In a letter to his father Leopold written from Munich on 11 October 1777, Mozart described his character as "full of fire, spirit and life." Similarities in his musical style with the earlier works of Mozart have often been noted. Additionally, Mozart used musical motifs drawn from various Mysliveček compositions to help fashion opera arias, symphonic movements, keyboard sonatas, and concertos. He also made an arrangement or transcription for voice and pianoforte of the aria "Ridente la calma", an aria sung on several occasion with different texts by the famous castrato soprano Luigi Marchesi. The aria had probably been written for the star singer by Mysliveček with the words "Il caro mio bene" and inserted in his hasty re working of his own opera Armida of 1780, after the premiere had failed probably because it was deemed too experimental (and too "French") by the Milanese audience. In fact the aria appears in the score of the Mysliveček opera in the Palacio de Ajuda library but it is absent from the printed libretto prepared for the premiere. Thus, it is probable that this aria pre existed Armida and we cannot be sure whether its author is Mysliveček, Marchesi himself or some other composer. The musicologist Paolo V. Montanari discovered that Luigi Marchesi kept this aria as "aria di baule" throughout his career, inserting it in various operas and cantatas by other composers, such as Il trionfo della pace (Turin, 1782) by Francesco Bianchi (from which the text "Ridente la calma" comes) and Angelica e Medoro by Gaetano Andreozzi (Venice, 1791). Mozart's arrangement or transcription probably written after Marchesi's triumph in Vienna in 1785 in Giuseppe Sarti's Giulio Sabino is known with the catalogue number KV 152 (210a). According to the same letter of Wolfgang Mozart written from Munich on 11 October 1777, an incompetent surgeon burned off Mysliveček's nose while trying to treat a mysterious illness. A letter of Leopold Mozart to his son of 1 October 1777 refers to the illness as something shameful for which Mysliveček was deserving of social ostracism. Mysliveček's reputation for sexual promiscuity, Leopold's insinuations, and the reference to facial disfigurement in Wolfgang's letter hint unmistakably at the symptoms of tertiary syphilis. Mysliveček's explanation for his condition to Wolfgang – bone cancer caused by a carriage accident — seems preposterous. The concern Mozart revealed to his father at this time for Mysliveček's sufferings was very touching. In the entire Mozart correspondence, no individual outside the Mozart family was ever the cause for so much outpouring of emotion as what is found in Wolfgang's letter of 11 October 1777.

Композициялар

Барлығы ол жиырма алты опера-серия жазды, соның ішінде жоғарыда аталған «Il Bellerofonte». Олардың көбісі 1780 жылғы карнавал кезінде Ла Скаладағы «Армида» апатына дейін алғашқы қойылымдарында сәтті болды. Бұл қойылымның кейбір кемшіліктері Мисливешекке емес, мысалы, 49 жасында жүкті болған примадонна Катерина Габриеллидің босануынан туындаған қойылымдардың тоқтауына байланысты болды. Опера композиторы ретіндегі қызмет кезеңінде (1766–1780) Мисливешек Еуропадағы кез келген композитордан көбірек жаңа опера-серияларды сахнаға қоюға қол жеткізді. Айта кететін жайт, осы кезеңде оның туындылары Италиядағы ең беделді театр – Неапольдегі Сан-Карло театрында, басқа композиторлардың шығармаларынан гөрі көп орындалды. Дегенмен, оның 1760 және 1770 жылдардағы итальян опера мәдениетіне қосқан үлесі опера тарихшылары тарапынан көбінесе назардан тыс қалды. Мисливешек пен Глюк опера композиторлары ретінде танымал болған алғашқы чехтер болды, бірақ олардың шығармаларында чехтік ерекшеліктерге сирек кездеседі немесе олар мүлдем жоқ. Мисливешек опералары итальян опера-сериясының стиліне негізделген, ол әсіресе әуендік шеберлікті бағалады. Оның басқа туындыларына ораториялар, симфониялар, концерттер және камералық музыка жатады, соның ішінде екі виоласы бар ең алғашқы жазылған кылды квинтеттердің бірі – Op. 2 квинтеттері. Сонымен қатар, ол желді аспаптар ансамблі үшін музыка жазуда пионер болды, оның ең көрнекті мысалдары – үш желді октеті. Оның ең ұлы туындысы – 1776 жылы Флоренцияда алғаш орындалған «Isacco figura del Redentore» ораториясы деуге болады. Оның скрипкалық концерттері Вивальди мен 1775 жылғы Моцарттың скрипкалық концерттері арасындағы ең жақсы туындылардың бірі болып саналады. Ол сондай-ақ XVIII ғасырдағы симфониялардың ең дарынды және ең өнімді композиторларының бірі болды, бірақ оның осы жанрға қосқан үлесі Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкадағы музыковедтер тарапынан оның опералары сияқты көбінесе елемелдікке ұшырады. Мисливешек симфонияларының көбісі итальяндық дәстүрге сәйкес үш бөлімнен тұрады және минуетсіз болып келеді, бұл дәстүр опералық увертюралардан бастау алады. Оның опералық увертюралары да үш бөлімнен тұрады және жиі дербес аспаптық туындылар ретінде орындалды. 1770 жылдары ол Италиядағы ең көрнекті симфонист болды, ал оның беделі Флоренцияда Раниери дель Виво баспасынан шыққан (алғашқы опералық увертюралардан құралған) симфониялар жинағында көрініс тапты, бұл Италияда басылған алғашқы симфониялар антологиясы болды. Мисливешек туындылары итальян классицизміне тән әсем, диатоникалық стильді еске түсіреді. Оның ең жақсы туындылары мелодиялық тапқырлық, логикалық байланыс және оның жанды мінезіне байланысты болатын эмоционалдық тереңдікпен сипатталады.

In all, he wrote twenty six opere serie, including the aforementioned Il Bellerofonte. Nearly all were successful at their first performances until the disaster of Armida at La Scala during carnival of 1780. Some of the irregularities that doomed this production were not Mysliveček's fault, such as the interruption of performances caused by the lying in of the prima donna Caterina Gabrielli, who gave birth, out of wedlock, in the middle of the run, at the age of 49. During the period of his activity as a composer of operas (1766–1780), Mysliveček succeeded in having more new opere serie brought into production than any other composer in Europe. It is noteworthy that in this same period more of his works were performed at the Teatro San Carlo in Naples, the most prestigious venue in Italy at that time for productions of serious opera, than those of any other composer. Nonetheless, his contributions to Italian operatic culture of the 1760s and 1770s have been almost universally ignored by opera historians. Mysliveček and Gluck were the first Czechs to become famous as operatic composers, but their output exhibits few, if any, Czech characteristics. Mysliveček's operas were very much rooted in a style of Italian opera seria that prized above all the vocal artistry to be found in elaborate arias. Among his other pieces were oratorios, symphonies, concertos, and chamber music, including the Op. 2 string quintets which were almost certainly the earliest string quintets with two violas ever published. Additionally, he was a pioneer in the composition of music for wind ensemble, the outstanding examples of which are his three wind octets. It may be fair to say that his greatest composition is the oratorio Isacco figura del Redentore, first performed in Florence in 1776. His violin concertos are perhaps the finest composed between the generation of Vivaldi and the Mozart violin concertos of 1775. He was also one of the most gifted and most prolific composers of eighteenth century symphonies, although his contributions to this genre have been ignored by musicologists in western Europe and North America almost as completely as his operas have been. Nearly all of Mysliveček's symphonies are cast in three movements without a minuet, following Italian traditions that originated in opera overtures. His opera overtures are also cast in three movements and were frequently performed as independent instrumental pieces. In the 1770s, he was the finest symphonist resident in Italy, and the esteem he enjoyed is reflected in the issuance of a set of symphonies (originally opera overtures) published by Ranieri del Vivo in Florence that was the first anthology of symphonies ever printed in Italy. Mysliveček's compositions evoke a gracious, diatonic style typical of Italian classicism in music. His best works are characterized by melodic inventiveness, logical continuity, and a certain emotional intensity that may be attributable to his dynamic personality.

Опералар

Жозеф Мысливечек операларының тізімін қараңыз.

Жазбалар

Опера Il Medonte. "Әлемнің өнері". дирижер Вернер Эрхардт, dhm, 2011 жыл
Опера Il Bellerofonte. Прага камералық оркестрі, дирижер Золтан Песко, Supraphon, 2003 жыл
Опера L'Olimpiade. Болонья коммуналық театрының оркестрі мен хоры, дирижер Оливер фон Дохнани, Naxos, 2014 жыл
Оратория Адам мен Ева. Гарделлино, жетекшісі Питер Ван Хейген.

Кино

Мимесис Фильмнің өндірісінде және Петр Вацлавтың режиссерлігінде Мисливечектің "Олимпиада" операсының 2013 жылғы Прагалық қойылымының пайда болу тарихы туралы деректі фильм 2015 жылы "Zpověď zapomenutého" (Жоғалғандардың мойындауы) деген атаумен шықты. Ол 2016 жылғы Trilobit Beroun сыйлығының лауреаты атанды. Петр Вацлавтың режиссерлігімен түсірілген "Il Boemo" (2022) – композитор өмірінен алынған оқиғаларға негізделген толық метражды көркем фильм. Бұл фильм 95-ші марапаттау кешінде "Үздік халықаралық көркем фильм" номинациясы бойынша Чехия елдік үміткері болып таңдалды.