Кіріспе
Оңтүстік Африка журналисі және апартеидке қарсы белсенді Дональд Джеймс Вудс (15 желтоқсан 1933 – 19 тамыз 2001) – Оңтүстік Африка журналисі және апартеидке қарсы белсенді. Daily Dispatch газетінің редакторы ретінде ол Оңтүстік Африка үкіметі тұтқындағаннан кейін полиция тарапынан қаза тапқан белсенді Стив Бикомен достық байланыс орнатқанымен белгілі болды. Вудс апартеидке қарсы күресін Лондонда жалғастырды және 1978 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі алдында сөз сөйлеген алғашқы жеке тұлға атанды. Оның ата-анасы Транскейде сауда ошағын жүргізді, бұл тайпалық резерват болатын және Оңтүстік Африка үкіметі кейіннен оны бантустан деп жариялады. Бала кезінде Вудс кхоса халқымен тығыз байланыста болды. Ол кхоса, африкаанс тілдерін, сондай-ақ ана тілі – ағылшын тілін еркін меңгерді. Вудс пен оның ағасы Харланд орта білім алу үшін Кимберлидегі Христиан бауырлары колледжіне жіберілді, ол негізінен африканер тұратын Солтүстік Кейп аймағында орналасқан. Мекемеде оқу деңгейі жоғары болды және ирланд христиан бауырлары саяси мәселелерде бейтараптығымен танымал болды. Вудс оқу орнында болған кезде 1948 жылы Ұлттық партия билікке келіп, апартеид жүйесін құруға кірісті. 1952 жылы Кейптаун университетінде заң курсын бастаған кезде Вудс түрлі нәсілдерді бөліп-жару саясатын қолдады, бірақ африканерлік Ұлттық партияның ықпалынан қорқыныш сезінді. Заңгерлік білімін алған кезінде ол өсіп келе жатқан сепаратистік көзқарастарына күмән келтіре бастады және апартеидті қабылдамайтын, либералды ағылшын тілді ақ халықтан қолдау алатын Федералды партияда саяси белсенділікке қатысты. Вудс екі жыл заңгерлік тәжірибеден өтті, мақсаты – адвокат болу еді, бірақ журналистикаға бейімділігі арта түсті. Журналист ретінде мансабын бастамас бұрын, 23 жастағы Вудсқа Федералды партиядан парламенттегі орынға үміткер болу ұсынылды. Оның сайлау кампаниясы сәтсіз аяқталып, ол шығыс Лондондағы Daily Dispatch газетіне жас тілші болып қайта оралды. 1950 жылдардың соңында екі жыл бойы Англия мен Уэльстегі түрлі газеттерде мақала жазып, редакциялау арқылы журналист ретіндегі шеберлігін жетілдірді. Уэльсте жұмыс істеген кезінде ол уэльс халқына деген сүйіспеншілік пен құрметін өмір бойы сақтап қалды. Кардиффтегі Western Mail газетінде жұмыс істеген кезде Вудс әріптесі Глин Уильямспен дос болып, кейін ол Daily Dispatch газетіне қосылып, ақырында редактор болды. Оңтүстік Африкаға оралғанға дейін Вудс Лондонның қазір тоқтатылған Daily Herald газетінің тілшісі болып жұмыс істеді, АҚШ-тың шығыс және оңтүстік аймақтарын аралап, ақырында Арканзас штатының Литтл-Рок қаласына келді. Вудс Dispatch газетіне қайта оралып, туған қаласындағы жас кезінен таныс Венди Брюске үйленді. Олардың алты баласы болды: Джейн, Диллон, Дункан, Гэвин, Линдси және Мэри. Төртінші ұлы Линдсей 1970 жылы дүниеге келді, бірақ бірінші туған күніне дейін менингиттен қайтыс болды. Отбасы Шығыс Лондонда жайлы өмірге бейімделді және 1965 жылдың ақпанында 31 жасында Вудс Daily Dispatch газетінің бас редакторы лауазымына көтерілді, ол апартеидке қарсы редакциялық саясатты ұстанды. Редактор ретінде Вудс Dispatch газетінің оқырмандарын африкаанс тілінде сөйлейтін және жақын маңдағы Транскей мен Цискейдегі қара халықтан құралды. Вудс редакциялық құрамды біріктірді және қара, ақ және түсті тілшілерді бір жұмыс орынына отырғызу арқылы апартеид саясатын бұзды. Ол шетелде жұмыс тәжірибесі бар тілшілерді жалдауға ынта білдірді. Вудс редакциялық мәселелер бойынша Оңтүстік Африка қауіпсіздік полициясымен бірнеше рет келіспеушіліктерге ұшырады және премьер-министр Б.Ж.Ворстердің пікірін көптеген жағдайларда тікелей және ашық түрде сынады. Вудс Оңтүстік Африка баспасөзін бақылауға бағытталған шектеуші үкіметтік саясаттың айналасында абайлап және кейде тікелей қарсылық көрсетуге мәжбүр болды.
Donald James Woods (15 December 1933 – 19 August 2001) was a South African journalist and anti apartheid activist. As editor of the Daily Dispatch, he was known for befriending fellow activist Steve Biko, who was killed by police after being detained by the South African government. Woods continued his campaign against apartheid in London, and in 1978 became the first private citizen to address the United Nations Security Council. His parents ran a trading post in Transkei, a tribal reserve, which the South African government would later designate a bantustan. As a boy Woods had extensive regular contact with the Xhosa people. He spoke fluent Xhosa and Afrikaans, as well as his mother tongue, English. Woods and his brother, Harland, were sent to the Christian Brothers College in Kimberley in the predominantly Afrikaner Northern Cape for their secondary education. The school was academically rigorous, and the Irish Christian Brothers had a reputation for neutrality on questions of politics. While Woods was away at school, the National Party came to power in 1948 and began to build the apartheid structure. When he started his law course at the University of Cape Town in 1952, Woods supported government policies that separated the races, but was wary of the heavy hand of the Afrikaner National Party. During his legal studies he started to question the separatist views he grew up with, becoming politically active in the Federal Party, which rejected apartheid and drew its support from liberal English speaking whites. Woods spent two years as a legal apprentice, with the goal of becoming a barrister, but gravitated toward journalism. Just as he was about to embark on his career as a journalist, the 23 year old Woods was approached by the Federal Party to run for a seat in parliament. His campaign was unsuccessful, and he went back to his job as a cub reporter for the Daily Dispatch newspaper in East London. For two years during the late 1950s, he honed his skills as a journalist by writing and sub editing for various newspapers in England and Wales. It was while working in Wales that he developed a love and respect for the Welsh people that endured all his life. While working on the Western Mail in Cardiff, Woods became friends with colleague Glyn Williams, who later joined him on the Daily Dispatch and eventually became editor himself. Before returning to South Africa, Woods served as a correspondent for London's now defunct Daily Herald, travelling throughout the eastern and southern United States, eventually arriving in Little Rock, Arkansas, where he filed stories comparing U. S. segregation with South Africa's apartheid. Woods went back to work at the Dispatch and married Wendy Bruce, whom he had known since they were teenagers in their hometown. They had six children: Jane, Dillon, Duncan, Gavin, Lindsay, and Mary. Their fourth son, Lindsay, born in 1970, contracted meningitis and died just before his first birthday. The family had settled into a comfortable life in East London, and in February 1965, at the age of 31, Woods rose to the position of editor in chief of the Daily Dispatch, which held an anti apartheid editorial policy. As editor, Woods expanded the readership of the Dispatch to include Afrikaans speakers as well as black readers in nearby Transkei and Ciskei. Woods integrated the editorial staff and flouted apartheid policies by seating black, white, and coloured reporters in the same work area. He favoured hiring reporters who had had experience working overseas. Woods had several scrapes with the South African Security Police regarding editorial matters and on numerous occasions ruffled the feathers of Prime Minister B. J. Vorster in frank, face to face exchanges regarding the content of Dispatch editorials. Woods found himself tiptoeing around, and sometimes directly challenging, the increasingly restrictive government policies enacted to control the South African press.
Стив Бикомен қарым-қатынасы
Вудс басшылығымен Daily Dispatch Оңтүстік Африка үкіметін қатты сынға алды, бірақ Стив Биконың жетекшілігімен құрылған Қара саналылық қозғалысын да бастапқыда сынға алды. Биконың серіктесі Мампела Рамфеле Вудсты қозғалыс туралы бұрмаланған ақпарат жазғаны үшін айыптады және оны Бикомен кездесуге шақырды. Екеуі дос болып, Қауіпсіздік полициясы Вудстың әрекеттерін қадағалауға мүмкіндік алды. Дегенмен Вудс газетіндегі редакциялық мақалалар арқылы және Daily Dispatch-ке қара журналистерді жұмысқа алып, Бикоға саяси қолдау көрсетуді жалғастырды. 1976 жылдың 16 маусымында Соуэтода көтеріліс болды, онда негізінен 13-16 жас аралығындағы Соуэто студенттері африкаанс тілінде оқытуға және жалпы банту білім беру жүйесіне қарсы наразылық білдіру үшін шеруге қатысты. Полиция балаларды тарауға бұйрық берді, олар бас тартқан соң полиция оқ атып, көптеген (кейбір есептер бойынша жүздеген) балаларды өлтірді, ал балалар полицияға тас лақтырды. Үкімет жауап ретінде Қара саналылық қозғалысын және көптеген басқа саяси ұйымдарды тыйым салып, сондай-ақ бірнеше адамға тыйым салу туралы бұйрықтар шығарды. Дональд Вудс солардың бірі болды және ол дерлік үй қамауына алынды. 1977 жылдың 18 тамызында Кейптаундан келген сапарынан үйіне оралған Бико тұтқындалды, түрмеге қамалды және қатыгездікпен сақадалданды. Ол 12 қыркүйекте қайтыс болды. Вудс Биконың әйелі Нцики Машалабамен бірге моргқа барып, Биконың зорлық-зомбылыққа ұшыраған денесін суретке түсірді. Фотосуреттер кейін Вудстың кітабында жарияланып, Оңтүстік Африка үкіметі Биконың өлімінің себебін жасырғанын көрсетті.
Қалғандағы өмір
Бико қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Вудс өзі бес жылға тыйым салынды. Ол редакторлық қызметінен шеттетілді, тыйым салынған мерзім ішінде көпшілік алдында сөйлеуге, жазуға, саяхаттауға немесе жұмыс істеуге рұқсат етілмеді. Келесі жыл бойы ол күшейтілген мазақтауларға ұшырады, телефоны тыңдалды. Оның алты жасар қызы нингидринмен сіңдірілген футболкадан ауыр күйік шақты. Үкімет оны өлтіруге тырысып жатқанына көз жеткізген Вудс Оңтүстік Африкадан қашуға шешім қабылдады. Вудс пен оның достары Дрю Корт және Робин Уокер оны үйінен құпия шығару жоспарын жасады. 1977 жылдың 30 желтоқсанында, рим-католик діни қызметкері, "Тедди Молино" кейпінде, Вудс қаладан автостоппен шығып, кейін Кортпен бірге конвойда жүрді, содан кейін Оңтүстік Африка мен Лесото арасындағы Оранж өзенінің саласы – Телле өзенін кесіп өтуге тырысты. Көп күндік жаңбырдан кейін өзен тасып, оған Лесото почтасының жүк көлігімен Тель көпірінің шекаралық бекетінен өтуге тура келді, көлікті Лесотоның қарапайым Мосото азаматы басқарды, ол "пасторға" жай ғана көмектесіп жатқан еді. Оңтүстік Африканың кеден және шекара қызметкерлерінің назарынан тыс Лесотоға жеткен ол, алдын ала келісілген телефон қоңырауы бойынша отбасысымен бірге болды. Лесотоға келген соң, Австралияның Оңтүстік Африкадағы елшілігінің дипломаты Брюс Хей оны Масеруге жеткізді. Британдық жоғары комиссариатының (Масеруда) және Лесото үкіметінің көмегімен олар Біріккен Ұлттар Ұйымының паспорттарымен және Лесото үкіметінің бір өкілімен Оңтүстік Африка әуе кеңістігі арқылы, Ботсванадан Лондонға ұшып, саяси пана берілді. Лондонға келгеннен кейін Вудс апартеидке қарсы белсенді жақтасқа айналды. Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) президенті Оливер Тамбоның кеңесімен Вудс Оңтүстік Африкаға қарсы санкцияларды қолдаушы елдердің ынталы жақтасы болды. Ол апартеидке қарсы санкцияларды талап ету үшін АҚШ-қа сапар жасады. Сапар барысында президент Джимми Картер АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілдеріне арналған үш сағаттық кездесуді ұйымдастырды. Вудс 1978 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында сөз сөйледі. 1990 жылдың 11 ақпанында Нельсон Мандела жиырма жеті жылдық, оның ішінде Роббен аралында өткен он жеті жылдық түрме жазасынан босатылды. Сол күні Мандела апартеидке қарсы қозғалыс пен британ халқына жылдар бойығы күресі үшін алғыс айту үшін Уэмбли стадионында өткен концертке қатысу үшін Лондонға келді. Вудс Манделаға Африка Ұлттық Конгресінің қара, жасыл және алтын түстеріндегі галстук сыйлады, Мандела оны келесі күні концертте киді.
Оңтүстік Африкаға оралу
Вудс 1994 жылы Оңтүстік Африкаға ANC сайлау қорына қаражат жинауға көмектесу үшін оралды. Оның ұлы Дилон Ұлыбританиядағы қаржы жинау науқанының ұйымдастырушыларының бірі болды. 1994 жылғы 27 сәуірде Вудс Йоханнесбург қаласындағы қалалық әкімдікте дауыс беруге барды. Ұлыс оны кезектің алдына шығарып, жаңа Оңтүстік Африкада бірінші болып дауыс беруге мүмкіндік беру үшін құрметті орын берді. Сайлаудан кейін Вудс Йоханнесбургтегі Журналистиканы дамыту институтында жұмыс істеді. 1997 жылғы 9 қыркүйекте Стив Биконың қайтыс болғанына 20 жыл толуына орай, Вудс Шығыс Лондонда болды, онда Нельсон Мандела Биконың ескерткішінің ашылуына қатысты және Буффало өзені арқылы салынған көпірге "Бико көпірі" деген ат берілді. Вудс сондай-ақ Лондонның Ислингтон қаласында Бикоға арналған Оңтүстік Африка үшін атқарылған іс-шараны қолдады, Нцики Бикодан, Мамфела Рамфеледен (сол кезде Кейптаун университетінің вице-канцлері) және Манделадан үндеулер алуға көмектесті.
" Бостандыққа айқайла "
Режиссер Ричард Аттенборо Вудс пен Стив Биконың тарихын, Вудстың өзі жазған кітаптары негізінде "Азаттыққа зарла" деген атпен түсірді. Дональд пен Венди Вудс жобаға белсенді қатысып, актерлер мен түсірілім тобымен тығыз жұмыс істеді. Фильмнің көп бөлігі Зимбабведе түсірілді (сол кезде Оңтүстік Африкада әлі апартеид сақталып тұрғандықтан). 1987 жылы шыққан бұл фильм сыншылардың жоғары бағасын алды және бірнеше сыйлыққа ие болды. Вудсты Кевин Клайн сомдады, ол түсірілім барысында Вудспен, оның әйелімен және отбасымен дос болып, достығын Вудстың 2001 жылы қайтыс болғанға дейін сақтап қалды. Венди Вудсты Пенелопа Уилтон ойнады. Бико рөліне Оскарға ұсынылған Дензел Вашингтон түсті. Шамамен үш сағатқа созылған фильмде Джон Тоу, Тимоти Уэст, Джулиан Гловер, Ян Ричардсон және Зейкс Мокаи де қатысты. Фильм Оңтүстік Африкада полицияда ұсталған қара нәсілді белсенділердің өлімі туралы ресми түсіндірмелермен аяқталады.
Соңғы жылдар
Өмірінің соңғы жылы Вудс Оңтүстік Африка Жоғары комиссиясы алдындағы Трафальгар алаңында Нельсон Манделаның ескерткіші орнату үшін өткізілген науқанды қолдап, атын берді. Апартеид режимі кезінде осы комиссия алдында апартеидке қарсы күрескендер жиналған болатын. Вудс 2000 жылы Британ империясы орденінің командирі (CBE) атанды. Ол 2001 жылғы 19 тамызда Лондонда рактан қайтыс болды. Манделаның үш метрлік қоладан жасалған ескерткіші Вестминстер қалалық кеңесінің жанындағы Парламент алаңына орнатылды. 2007 жылғы 29 тамызда Ұлыбритания премьер-министрі Гордон Браун, Вудстың жесірі Венди, Нельсон Мандела және оның әйелі Грейса Машел, сондай-ақ Ричард Аттенбороның қатысуымен ескерткіштің ашылу салтанаты өтті. Венди 2013 жылы дүние салды. Дональд Вудстың үлкен ұлы Диллон Вудс қазіргі таңда Оңтүстік Африкадағы білім беру қоры – Дональд Вудс қорының Шығыс Лондондағы бас директоры болып жұмыс істейді. Оның ұлы Гавин Джонни Воганның X радиосындағы бағдарламасына қатысады.