Саяси билік пен оның қабылдануы

Кіріспе

Биліктің құқығы мен қабылдануы

Саяси ғылымда заңдылық – биліктің, әдетте басқарушы заңның немесе режимнің құқығы мен қабылдануы. Билік белгілі бір үкіметтегі нақты лауазымды білдірсе, заңдылық термині үкімет жүйесін білдіреді, онда үкімет – " ықпал ету саласын" білдіреді. Заңды деп танылған билік көбінесе билікті жүзеге асыруға құқығы мен негізі бар. Саяси заңдылық басқарудың негізгі шарты саналады, олсыз үкімет заңнамалық дағдарысқа ұшырап, құлайды. Мұндай жағдай болмаған саяси жүйелерде танымал емес режимдер өмір сүреді, себебі оларды шағын, ықпалды элита заңды деп санайды. Қытай саяси философиясында Чжоу әулетінің (1046–256 ж.б.) тарихи кезеңінен бастап билеуші мен үкіметтің саяси заңдылығы Көк мандатынан туындаған, ал осы мандатты жоғалтқан әділетсіз билеушілер халықты басқару құқығын жоғалтқан. Моральдық философияда заңдылық термині көбінесе заңды түрде құрылған үкіметтің институттарына, лауазымдарына және әрекеттеріне, олардың билікті пайдалануы заңмен сәйкес деп сену негізінде берілген нормативтік мәртебе ретінде оң бағаланады. Ағарту дәуіріндегі британдық ойшыл Джон Локк (1632–1704) саяси заңдылық басқарылатын халықтың ашық және жасырын келісімінен туындайды деп айтқан: "[Екінші] Трактаттың мәні – үкімет басқарылатын халықтың келісімімен жүргізілмесе, заңды емес". Неміс саяси философы Дольф Штернбергер: «Заңдылық – үкімет тарапынан басқаруға құқығы бар екендігінің санасы және басқарылатын халықтың осы құқықты мойындауымен жүзеге асырылатын үкіметтік биліктің негізі» деген. Америкалық саяси социолог Сеймур Мартин Липсет заңдылық «саяси жүйенің қазіргі саяси институттар қоғам үшін ең қолайлы және дұрыс деген сенімді қалыптастыру және сақтау қабілетін қамтиды» деді. Америкалық саясаттанушы Роберт А. Даль заңдылықты су қоймасы ретінде түсіндірді: су белгілі бір деңгейде болғанда саяси тұрақтылық сақталады, ал қажетті деңгейден төмен түскенде саяси заңдылыққа қауіп төнеді. Саяси ғылымда заңдылық дәстүрлі түрде билік режимінің билігін халықтың қабылдауы және мойындауы ретінде түсініледі, мұнда билік келісім мен өзара түсіністік арқылы, мәжбүрлеу арқылы емес, саяси билікке ие болады. Неміс социологы Макс Вебер «Мамандық ретінде саясат» еңбегінде саяси заңдылықтың үш түрін сипаттаған: дәстүрлі, харизматикалық және рационалды-құқықтық. Дәстүрлі заңдылық дәстүрдің билігінің тарихын ерекше атап өтетін қоғамдық әдет-ғұрыптан және дәстүрден туындайды. Дәстүршілдер биліктің бұл түрін тарихи қалыптасқан деп түсінеді, сондықтан оның жалғастығы бар, өйткені қоғам әрқашан осылай болып келген. Сондықтан дәстүрлі үкімет институттары монархия және тайпалық жүйе сияқты тарихи тұрғыдан үздіксіз болады. Харизматикалық заңдылық көшбасшының идеялары мен жеке харизмасынан туындайды, оның беделді тұлғасы қоғамның адамдарын әсерлі етеді және психологиялық тұрғыдан үкіметтің режимімен және билігімен келісуге итермелейді. Харизматикалық үкімет әдетте әлсіз саяси және әкімшілік институттарға ие, себебі олар билікті көшбасшының тұлғасынан алады және көшбасшы билікте болмағанда әдетте жоғалады. Алайда, егер харизматикалық көшбасшының мұрагері болса, харизматикалық заңдылықтан туындаған үкімет жалғасуы мүмкін. Рационалды-құқықтық заңдылық институционалдық рәсімдер жүйесінен туындайды, онда мемлекеттік институттар қоғамдық мүддеде заңдылық пен тәртіпті орнатады және қолдайды. Сондықтан, үкіметтің заңдылыққа ие болуы үшін қоғамдық сенім арқылы заңды сақтауы қажет. Соңғы зерттеулер құрылымға әртүрлі көзқарастар арасындағы айырмашылықтарды көрсетуге тырысып, заңдылықтың бірнеше басқа түрлерін ажыратады. Оларға эмпирикалық заңдылық пен нормативтік заңдылық, құралдық және мәнді заңдылық, танымал заңдылық, реттеуші заңдылық және рәсімдік заңдылық жатады. Заңдылық түрлері әртүрлі заңдылық көздерін, заңдылықты бағалаудың әртүрлі шеңберлерін немесе заңдылықтың әртүрлі нысандарын ескеретін ерекшеліктерді көрсетеді.

In political science, legitimacy is the right and acceptance of an authority, usually a governing law or a regime. Whereas authority denotes a specific position in an established government, the term legitimacy denotes a system of government—wherein government denotes "sphere of influence". An authority viewed as legitimate often has the right and justification to exercise power. Political legitimacy is considered a basic condition for governing, without which a government will suffer legislative deadlock(s) and collapse. In political systems where this is not the case, unpopular regimes survive because they are considered legitimate by a small, influential elite. In Chinese political philosophy, since the historical period of the Zhou dynasty (1046–256 BC), the political legitimacy of a ruler and government was derived from the Mandate of Heaven, and unjust rulers who lost said mandate therefore lost the right to rule the people. In moral philosophy, the term legitimacy is often positively interpreted as the normative status conferred by a governed people upon their governors' institutions, offices, and actions, based upon the belief that their government's actions are appropriate uses of power by a legally constituted government. The Enlightenment era British social John Locke (1632–1704) said that political legitimacy derives from popular explicit and implicit consent of the governed: "The argument of the [Second] Treatise is that the government is not legitimate unless it is carried on with the consent of the governed." The German political philosopher Dolf Sternberger said that "[l]egitimacy is the foundation of such governmental power as is exercised, both with a consciousness on the government's part that it has a right to govern, and with some recognition by the governed of that right". The American political sociologist Seymour Martin Lipset said that legitimacy also "involves the capacity of a political system to engender and maintain the belief that existing political institutions are the most appropriate and proper ones for the society". The American political scientist Robert A. Dahl explained legitimacy as a reservoir: so long as the water is at a given level, political stability is maintained, if it falls below the required level, political legitimacy is endangered. In political science, legitimacy has traditionally been understood as the popular acceptance and recognition by the public of the authority of a governing régime, whereby authority has political power through consent and mutual understandings, not coercion. The three types of political legitimacy described by German sociologist Max Weber, in "Politics as Vocation", are traditional, charismatic, and rational legal:
Traditional legitimacy derives from societal custom and habit that emphasize the history of the authority of tradition. Traditionalists understand this form of rule as historically accepted, hence its continuity, because it is the way society has always been. Therefore, the institutions of traditional government usually are historically continuous, as in monarchy and tribalism. Charismatic legitimacy derives from the ideas and personal charisma of the leader, a person whose authoritative persona charms and psychologically dominates the people of the society to agreement with the government's régime and rule. A charismatic government usually features weak political and administrative institutions, because they derive authority from the persona of the leader, and usually disappear without the leader in power. However, if the charismatic leader has a successor, a government derived from charismatic legitimacy might continue. Rational legal legitimacy derives from a system of institutional procedure, wherein government institutions establish and enforce law and order in the public interest. Therefore, it is through public trust that the government will abide the law that confers rational legal legitimacy. More recent scholarship distinguishes between multiple other types of legitimacy in an effort to draw distinctions between various approaches to the construct. These include empirical legitimacy versus normative legitimacy, instrumental versus substantive legitimacy, popular legitimacy, regulative legitimacy, and procedural legitimacy. Types of legitimacy draw distinctions that account for different sources of legitimacy, different frameworks for evaluating legitimacy, or different objects of legitimacy.

Қадір-қасиетті интерактивті

Бірнеше билік өкілеттік пен заңдылық үшін бәсекелесетін қақтығыс аймақтарында заңдылық басқа да көздерге негізделуі мүмкін. Вейгандтың өзара әрекеттесу арқылы құрметке (интерактивті қадір-қасиет) қатысты теориясы, мұндай жағдайларда нақты заңдылықты құру үшін өзара әрекеттесудің маңызды екенін көрсетеді. Басқа есеп беру механизмдерінің болмауында, адамдарды ең көп алаңдататын биліктің ең маңызды жағы – оның іс-қимылдары, әсіресе биліктің күнделікті өмірде олармен қалай өзара әрекеттесетіні. Адамдар мұндай өзара әрекеттесуден адамдық құрметке негізделген құндылықтарды күтеді. Адамдар процедуралардың әділ болуын және қарым-қатынастың құрметпен жүзеге асуын күтеді, бұл қызмет көрсетуге, емес пайда алуға бағытталған көзқарасты көрсетеді. Билік адамдардың өзара әрекеттесуден күтетін құрметке жауап бермейінше, олар балама билікті қолдап, оны заңдырақ деп санайды.

Құпиялылық

Теократияда үкіметтің заңдылығы құдай немесе құдайшаның рухани билігінен шығады. Ежелгі Мысырда (б.з.д. 3150 ж.) фараонның (құдай-патша) билігінің заңдылығы теологиялық тұрғыдан, фараонды Озирис ұлы Хорус, египеттік қамқор құдай ретінде қарастыратын доктрина арқылы нығайтылды.

Азаматтық заңдылық

Азаматтық үкіметтің саяси заңдылығы ұлттық ортақ игілік үшін біріктірілген автономды құраушы институттар – заң шығарушы, сот және атқарушы – арасындағы келісімнен туындайды. АҚШ-та бұл мәселе дауыс беруге қатысты манипуляциялар, АҚШ сайлау коллегиясының азшылық дауысымен жеңімпазды анықтау мүмкіндігі, маңызды штаттардан тыс жерде сайлауға қатысуды төмендету және 2013 жылы Дауыс беру құқығы туралы заңның бір бөлігін күштен шығару сияқты мәселелермен байланысты туындады. Сайлау арқылы қамтамасыз етілетін саяси заңдылыққа тағы бір сын – әйелдер сияқты маргиналданған топтарға немесе түрмеде отырған адамдарға дауыс беруге рұқсат берілуі. Азаматтық заңдылық тек дауыс беру арқылы ғана емес, сондай-ақ қаржылық ашықтық және мүдделі тараптардың жауапкершілігі сияқты жауапкершілік шаралары арқылы да қамтамасыз етілуі мүмкін. Халықаралық жүйеде азаматтық заңдылықты бағалаудың тағы бір тәсілі – халықаралық адам құқықтары нормаларына есеп беру арқылы. Үкіметтің заңдылығын анықтау мақсатында Center for Public Impact заңдылық туралы жаһандық диалогты бастап, азаматтарды, ғалымдарды және үкіметтерді қатысуға шақырды. Сондай-ақ, ұйым Бристоль, Ливан және Канада сияқты бірнеше елдегі жобаларға қатысты заңдылық тақырыбын қарастыратын зерттеулерді жариялады.

"Жақсы" басқару мен "жаман" басқару

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Жоғары комиссариаты (БҰАК) "жақсы басқару" деп есептелетін стандарттарды белгіледі, олардың негізгі қасиеттері – ашықтық, жауапкершілік, есептілік, қатысу және халықтың қажеттіліктеріне сезімталдық.

Кірісті, шығысты және өткізуді заңдылық

Үкіметтің саяси заңдылығын бағалау үшін үкімет заңдылыққа ие болатын үш түрлі аспектіні қарастыруға болады. Фриц Шарпф екі нормативтік критерий ұсынды: нәтижелік заңдылық, яғни саясаттың нәтижелері халық үшін қаншалықты тиімді, және қатысушылық заңдылық, яғни азаматтардың қатысуы нәтижесінде азаматтар алаңдаған мәселелерге жауап беру. Вивьен Шмидт үшінші нормативтік критерийді қосты, ол заңдылықты «өңдеу» деп атап, кіріс пен шығыс арасындағы басқару процестері тұрғысынан да талдайды.

Теріс және оң заңдылық

Абулоф теріс саяси заңдылық (NPL) пен оң саяси заңдылық (PPL) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. NPL заңдылықтың нысанымен айналысады (не заңды деген сұраққа жауап беру), ал PPL заңдылықтың көзімен айналысады (заңдылық беруші кім деген сұраққа жауап беру). NPL жақсы мен жаман арасындағы шекараны қалай белгілеумен айналысады; PPL оны кім белгілеуі керек екенімен айналысады. NPL тұрғысынан, саяси заңдылық тиісті әрекеттерден туындайды; PPL тұрғысынан, ол тиісті тұлғалардан туындайды. Әлеуметтік келісім-шарт дәстүрінде Гоббс пен Локк NPL-ге назар аударды (әрқайсысы қауіпсіздік пен бостандыққа баса назар аударған), ал Руссо PPL-ге көбірек назар аударды («халық» заңдылық беруші ретінде). Саяси тұрақтылықтың екі түрлі заңдылыққа да байланысты екенін айтуға болады.

Құралдық және материалдық заңдылық

Вебердің заңдылықты түсінуі дәстүр мен рационалды заңдылық сияқты ортақ құндылықтарға негізделген. Бірақ мемлекеттің қызмет көрсетуін немесе "өнімділігін" жақсарту арқылы заңдылықты (қайта) құруға бағытталған саясат көбінесе ортақ қажеттіліктерге ғана жауап береді. Сондықтан Вейганд заңдылықтың мазмұндық көздерін құралдық көздерден ажыратады. Құралдық заңдылық "биліктің пайдалылығын рационалды бағалауға негізделеді, яғни биліктің ортақ қажеттіліктерге қаншалықты жауап беретінін көрсетеді. Құралдық заңдылық қызмет көрсетудің қабылданатын тиімділігіне тікелей байланысты. Керісінше, мазмұндық заңдылық – ортақ құндылықтармен негізделген, абстрактілі нормативтік бағалау. Егер адам бір ұйымның әлеуметтік бақылауды жүргізуге құқығы бар деп сенсе, ол жекелеген кемшіліктерге де келісе алады". Мемлекеттік заңдылық азаматтардың мемлекетке қатысты түсініктері мен күтулеріне негізделген, және олар мемлекеттік органдар мен азаматтардың өзара іс-қимылы арқылы қалыптасуы мүмкін. Мемлекетті заңды ететін факторлар да мән-жайға қарай өзгереді. МакКаллоу және авторлар (2020) әртүрлі елдерде әртүрлі қызметтер мемлекеттік заңдылықты нығайтатынын көрсеткен. Мысалы, Непалда мемлекеттік сумен жабдықтау мемлекеттік заңдылықпен тығыз байланысты болса, Пәкістанда бұл денсаулық сақтау саласы болды.

Негізгі және шартты заңдылық

Саяси теоретик Росс Миттига екі бөліктен тұратын балама типология ұсынды: іргелі және шартты заңдылық. Миттиганың пікірінше, іргелі заңдылық (FL) «үкіметтің өз азаматтарының қауіпсіздігі мен әуселеуін қамтамасыз ету қабілетімен» байланысты, ал шартты заңдылық (CL) үкіметтердің «қабылданатын тәсілдермен билік жүзеге асыратын» жағдайларда қолданылады. Сонымен қатар, Доган дәстүрлі және харизматикалық биліктер қазіргі заманғы үкімет нысандары ретінде қолданысқа түспегенін айтты; мысалы, 1979 жылы құрылған Иран Ислам Республикасы аятолла Рухолла Хомейнидің діни Құрандық түсіндірмелері арқылы билік етеді. Таяу Шығыста дәстүрлі билік жойылды, тек Иран мен Сауд Арабиясы ерекше жағдайларды көрсетеді. Бұдан өзге, саяси заңдылықтың үшінші Веберлік түрі – рационалды-құқықтық билік – көптеген өзгерістерде кездесетін болғандықтан, оны заңды биліктің бір түрі ретінде шектеуге болмайды.

Заңды үкімет формалары

Билік пен үкімет жүйесінің саяси заңдылығын анықтауда «саяси заңдылық» термині философиялық тұрғыдан, абстрактілі, сапалық және бағалаушы ұғымдардың әртүрлі қолданылуы мен түсіндірілуін жеңілдететін, мәнді дау тудыратын ұғым болып табылады. Сондықтан, үкімет пен билік жүйесінің саяси заңдылығын анықтауда «негізінен даулы ұғым» термині, негізгі терминнің (коммунизм, демократия, конституционализм және т.б.) белгілі бір саяси пікір таласында әртүрлі мағынаға ие екенін көрсетеді. Осылайша, догматизмнің ( «Менің жауабым дұрыс, ал қалғаны бұрыс»), скептицизмнің («Мен шындықты білмеймін, тіпті өз пікірімнен де күмәнданамын») және эклектицизмнің («Әр мағына жартылай көзқарас береді, сондықтан көбірек мағына жақсы») зихиятты шектейтін саясаты, бірнеше мағынасы бар саяси терминмен жұмыс істеу үшін қолайсыз философиялық ұстанымдар болып табылады (Уолтер Брайс Галлиге қараңыз). Үкіметтің заңды түріне қандай талаптар қойылатынын анықтау мәселесі философиялық тұрғыдан қызықты дау-дамайдың нысаны болып табылады. Заңды үкімет түрлеріне мыналар жатады: Коммунизм, онда коммунистік мемлекеттің заңдылығы азаматтық соғыста жеңіске жеткеннен, революциядан немесе Чилидегі Сальвадор Альенде (1970–1973) сияқты сайлауда жеңіске жеткеннен туындайды; осылайша, коммунистік үкіметтің әрекеттері халықтың рұқсатымен заңды. 20 ғасырдың басында коммунистік партиялар өздерінің билігі мен үкіметінің заңдылығын марксизмнің ғылыми сипатына негіздеді (диалектикалық материализмді қараңыз). Конституционализм, онда қазіргі заманғы конституционализм ұғымы ұлттық, демократиялық және шектеулі үкіметті біріктіру арқылы жеке ерік-жігерге қарағанда заңның үстемдігін бекітеді. Конституционализмнің саяси заңдылығы, үкіметтің әрекеттері саяси конституцияда жазылған заңға сәйкес келеді деген халықтың сенімі мен қабылдауынан туындайды. Саяси ғалым Карл Йоахим Фридрих (1901–1984) саяси билікті үкімет органдары арасында бөлу арқылы конституциялық құқықтың үкіметтің әрекеттерін тиімді түрде шектейтінін айтқан (тексеру мен тепе-теңдіктерді қараңыз). Демократия, онда үкіметтің заңдылығы сайланған үкіметтің басқару кезінде демократиялық принциптерді сақтауы және осылайша өз халқына заңды түрде жауап беруі туралы халықтың түсінігінен туындайды. Монархия, онда патшалардың құдайлық құқығы монархтың (патша немесе патшайымның) билігінің саяси заңдылығын белгілейді; заңдылық сонымен қатар халықтың қабылдауынан (дәстүр мен әдет-ғұрыптан) және монархты ұлттың және елдің заңды билеушісі ретінде қабылдауынан туындайды. Қазіргі уақытта мұндай құдайлық заңдылық Сауд әулетінің абсолюттік монархиясында (құрылған 1744 ж.) көрінеді, бұл әулет 18 ғасырдан бері Сауд Арабиясын билеп келеді. Сонымен қатар, конституциялық монархия – монархиялық саяси заңдылықтың бір түрі, ол дәстүрлі билікті және заңды-рационалды билікті біріктіреді, осылайша монарх ұлттық бірлікті (бір халық) және демократиялық басқаруды (саяси конституция) сақтайды.

In determining the political legitimacy of a system of rule and government, the term proper—political legitimacy—is philosophically an essentially contested concept that facilitates understanding the different applications and interpretations of abstract, qualitative, and evaluative concepts such as "art", "social justice", et cetera, as applied in aesthetics, political philosophy, the philosophy of history, and the philosophy of religion. Therefore, in defining the political legitimacy of a system of government and rule, the term "essentially contested concept" indicates that a key term (communism, democracy, constitutionalism, etc.) has different meanings within a given political argument. Hence, the intellectually restrictive politics of dogmatism ("My answer is right, and all others are wrong"), scepticism ("I don't know what is true, and I even doubt my own opinion"), and eclecticism ("Each meaning gives a partial view, so the more meanings the better") are inappropriate philosophic stances for managing a political term that has more than one meaning (see Walter Bryce Gallie). Establishing what qualifies as a legitimate form of government continues to be a topic of great philosophical controversy. Forms of legitimate government are posited to include:
Communism, where the legitimacy of a Communist state derives from having won a civil war, a revolution, or from having won an election such as the Presidency of Salvador Allende (1970–73) in Chile; thus, the actions of the Communist government are legitimate, authorised by the people. In the early 20th century, Communist parties based the arguments supporting the legitimacy of their rule and government upon the scientific nature of Marxism (see dialectical materialism). Constitutionalism, where the modern political concept of constitutionalism establishes the law as supreme over the private will, by integrating nationalism, democracy, and limited government. The political legitimacy of constitutionalism derives from popular belief and acceptance that the actions of the government are legitimate because they abide by the law codified in the political constitution. The political scientist Carl Joachim Friedrich (1901–1984) said that, in dividing political power among the organs of government, constitutional law effectively restrains the actions of the government (see checks and balances). Democracy, where government legitimacy derives from the popular perception that the elected government abides by democratic principles in governing, and thus is legally accountable to its people. Monarchy, where the divine right of kings establishes the political legitimacy of the rule of the monarch (king or queen); legitimacy also derives from the popular perception (tradition and custom) and acceptance of the monarch as the rightful ruler of nation and country. Contemporarily, such divine right legitimacy is manifest in the absolute monarchy of the House of Saud (est. 1744), a royal family who have ruled and governed Saudi Arabia since the 18th century. Moreover, constitutional monarchy is a variant form of monarchic political legitimacy which combines traditional authority and legal–rational authority, by which means the monarch maintains nationalist unity (one people) and democratic administration (a political constitution).