Кіріспе
Сүтті шоколад – какао, қант және сүт қосылған қатты шоколадтың бір түрі. Бұл шоколадтың ең көп тұтынылатын түрі және ол түрлі-түрлі тағамдар, плиткалар және басқа кондитерлік өнімдерде қолданылады. Сүтті шоколадта қара шоколадқа қарағанда какао қатты заттарының мөлшері аз, сондай-ақ (ақ шоколад сияқты) сүт қатты заттары бар. Оның дәмі (шоколад сүтке ұқсас) оның танымал болуының кілті болғанымен, сүтті шоколад тарихи тұрғыдан денсаулыққа пайдалы тағам ретінде, әсіресе балалар үшін жарнамаланды. Ірі сүтті шоколад өндірушілерге Ferrero, Hershey, Mondelez, Mars және Nestlé кіреді; олар әлемдегі шоколадтың жартысынан астамын қамтамасыз етеді. Барлық сүтті шоколадтың төрттен бес бөлігі АҚШ және Еуропада сатылады, ал Қытай мен Латын Америкасында оның тұтынылуы артып келеді. Шоколад бастапқыда Колумбтан бұрынғы дәуірде және Батыс Еуропаға енгізілгеннен кейін сусын ретінде сатылып, тұтынылған. Шоколад сөзі ағылшын тіліне шамамен 1600 жылы келді, бірақ бастапқыда қара шоколадты сипаттады. "Сүтті шоколад" термині алғаш рет 1687 жылы Ямайкадан Лондонға әкелінген сусынға қолданылды, бірақ швейцариялық өнертапқыш Даниэль Питер 1875 жылы какао мен қою сүтті сәтті біріктіргенге дейін сүтті шоколад бар жасалмады. Швейцария сүтті шоколад өндірісінің орталығы ретінде дамыды, әсіресе Родольф Линдт конш машинасының жетілдірілгеннен кейін, және халықаралық нарыққа экспортты арттырды. Сүтті шоколад ХХ ғасырдың басында Milka, Cadbury Dairy Milk және Hershey таяқшаларының іске қосылуынан кейін кең таралды, бұл әлемдік какао тұтынудың күрт өсуіне әкелді. Тұтынушыларға какао жинаудың этикалық кепілдігін беру үшін 21-ғасырда Fair Trade және UTZ сертификаты бар шоколад құрылды.
Milk chocolate is a form of solid chocolate containing cocoa, sugar and milk. It is the most consumed type of chocolate, and is used in a wide diversity of bars, tablets and other confectionery products. Milk chocolate contains smaller amounts of cocoa solids than dark chocolates do, and (as with white chocolate) contains milk solids. While its taste (akin to chocolate milk) has been key to its popularity, milk chocolate was historically promoted as a healthy food, particularly for children. Major milk chocolate producers include Ferrero, Hershey, Mondelez, Mars and Nestlé; collectively these supply over half of the world's chocolate. Four fifths of all milk chocolate is sold in the United States and Europe, and increasing amounts are consumed in both China and Latin America. Chocolate was originally sold and consumed as a beverage in pre Columbian times, and upon its introduction to Western Europe. The word chocolate arrived in the English language about 1600, but initially described dark chocolate. The first use of the term "milk chocolate" was for a beverage brought to London from Jamaica in 1687, but it was not until the Swiss inventor Daniel Peter successfully combined cocoa and condensed milk in 1875 that the milk chocolate bar was invented. Switzerland developed as the centre of milk chocolate production, particularly after the development of the conche by Rodolphe Lindt, and was increasingly exporting to an international market. Milk chocolate became mainstream at the beginning of the twentieth century following the launch of Milka, Cadbury Dairy Milk and the Hershey bar, inducing a dramatic increase in world cocoa consumption. To provide ethical assurances on cocoa harvesting for consumers, Fair Trade and UTZ Certified chocolate was established in the 21st century.
Тарих
"Шоколад" сөзі алғаш рет 1600 жыл шамасында ағылшын тілінде қолданылған. Бұл сөз xocolātl сөзінен, ацтектердің науатль тілінен шыққан, оған юкатек майясының chocol ("қыздырған") және науатль тіліндегі atl ("су") сөздері әсер еткен. "Сүт шоколады" туралы алғашқы мәліметтер одан көп ұзамай пайда болды, ол сүт қосылған шоколад сусыны білдірді. 1687 жылы ирланд дәрігері және коллекционері Ханс Слоан Ямайка халқының осы сусынды ішетінін көргеннен кейін оны Лондонға әкелді. Оның дайындығы емдік қасиеттерімен танымал болды және Николас Сандерс пен Уильям Уайт өндірді, ал қаланың басқа сүт шоколадтары да оларға қосылды. Содан кейін сүт шоколады алдымен Францияға, онда Людовик XVI-ның фармацевті Сулпис Дебаув осы сусынды сарайға енгізді. Дрездендегі Германия конфедерациясында Джордан мен Тимей бу күшімен жұмыс істейтін қатты шоколад өндіру механизмін жасады. 1839 жылдың 23 мамырында олар жаңа сүт қосылған қатты шоколадты жарнамалап, оны "бу шоколады" (dampfchocolade) деп атады. Алайда, сүт шоколадының бұл түрі сәтті болмады, ал 1840 жылдары Бристольдегі Фрай және Цюрихтегі Линдт сияқты ірі компаниялар жейтін шоколадты шығара бастағанда, олар тек қара шоколад жасады. 1875 жылы швейцариялық кәсіпкер және шоколадшы Дэниел Питер, Веве қаласында тұратын және Каиллер отбасымен байланысты, какао массасын, какао майын және қантты конденсирленген сүтпен (жақында оның көршісі және досы Анри Нестле жасаған) сәтті біріктіріп, алғаш рет сүт шоколадын өндірді. Бұл процесті 1879 жылы конш машинасының құрылысын дамытқан швейцариялық шоколадшы Родольф Линдт одан да жақсартып, нәтижесінде тегіс өнім алды. Алайда, бастапқы формула көп жылдық жөндеуден кейін ғана дамытылды және 1887 жылы Gala Peter бренді іске қосылды. Даниел Питер өзінің өнімін грек тілінде "сүт" деген мағынаны білдіретін "Гала" деп атады. Сүт шоколадтың ащы дәмін жұмсартқанмен қатар, оның өндіріс құнын да төмендетті, себебі какао мөлшері азайды. 1898 жылы Cailler компаниясы Брок қаласында жаңа зауытын ашты, онда сүт шоколады ірі көлемде өндіріле бастады. Питер 1901 жылы Орбеде үлкен зауыт ашты, содан кейін Колермен бірікті. Швейцарияның шоколад өнеркәсібі де ХІХ ғасырдың соңында Фрей және Тоблер сияқты жаңа компаниялар құрылғанда кеңейді. Осының нәтижесінде Швейцария шоколад нарығында үстемдікке ие болды. Өндіріс күрт өсті, ал 1905 жылы ел шоколад өндірді, оның көп бөлігі экспортқа жіберілді. Осы уақытта Швейцариядан тыс жерлерде де басқа оқиғалар болды. 1905 жылы Англиядан шыққан Cadbury Dairy Milk өнімі Швейцарияның үстемдігіне қарсы шықты. Cadbury өзі 1897 жылы бірін жасағанға дейін Швейцариядан тыс жерлерде басқа сүт шоколадтары болғанмен, олар швейцариялық сорттарға қарағанда дөрекі және сапасы төмен болды, сондықтан сатылымы нашар болды. Ал Dairy Milk тез танымал болды және 1920 жылдары Ұлыбританияда ең көп сатылатын шоколадқа айналды. Сонымен қатар, 1900 жылы Милтон Херши алғашқы Hershey тақтасын шығарды, бұл АҚШ-та сүт шоколадының танымалдығын өзгертті. Бастапқыда ол тек Пенсильванияда ғана сатылатын болса, 1906 жылы бүкіл елде сатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, АҚШ армиясы әскерлерге шоколад тақталарын бергенде, танымалдылығы арта түсті, көптеген адамдар сүт шоколадын алғаш рет татып көрді. 1911 жылы Питердің сүт шоколад рецептісі әлемдегі шоколад тұтынудың жартысын құрады. Сүт шоколады адамдар шоколадтың қандай болуы керек деп ойлаған стандартқа айналды. Шоколадтың танымалдылығының артуы, әсіресе жұмысшы және орта тап арасында, какао тұтынудың ерекше өсуіне әкелді; 1880 мен 1900 жылдар аралығында әлемдік сұраныс 800 пайызға өсті. Осы сұранысты қанағаттандыру үшін какао өндірісі кеңейді, әсіресе Батыс Африкада, онда Forastero сортының жаппай өсіруі ХХ ғасырдың басында басталды. Криолло сортынан нашар саналғанмен, Forastero түрінің бұршағы сүт шоколадын жасауға жақсырақ келеді және өнімділігі жоғары болғандықтан оны өндіру арзан. Батыс Африка елдері ақырында какао өндірісінде әлемдік үстемдікке ие болды. Броктағы Cailler зауыты мен Дерри қалашығындағы Hershey зауыты - бұл классикалық мысалдар. Сүт шоколадының танымалдығы мен сүттің кеңінен қолжетімділігі 1930 жылдары сүттің құрамында одан да көп шоколадтың жаңа түрін: ақ шоколадты жасауға мүмкіндік берді. Онжылдықтар бойы сүт шоколады өндірісі бүкіл әлемге тарады және жаңа брендтер пайда болды. 1910 жылы Артур мен Джордж Энсор Джерси сиырларының сүтін пайдаланып, Канадада алғашқы...
Тамақ
Сүтті шоколадта 51% көмірсулар, 38% май, 8% ақуыз және 2% су бар (кесте). 100 грамм сүтті шоколад 565 калориялық энергия береді және В12 витаминінің (31% DV), рибофлавиннің (25% DV) және фосфор сияқты минералдардың (30% DV) бай көзі болып табылады (күнделікті қажетті мөлшердің 20% немесе одан да көп). Сүтті шоколадта тиамин және бірнеше минералдар орташа мөлшерде (10–19% DV) кездеседі.
Өндiру және сату
Барлық сүт шоколадында какао, сүт және қант болады, бірақ осы ингредиенттердің мөлшері елдер мен брендтерге қарай өзгереді, бұл өз кезегінде оның дәміне әсер етеді. Мысалы, бельгиялық шоколад жұмсақ, сүтті дәмімен танымал, ал кейбір ресейлік брендтерде какаоның күшті дәмі сезіледі. Кокос және пальма майы сияқты какао майын алмастырудың басты себебі – оның төмен құны. Дегенмен, заңнамалық себептер де бар. Мысалы, 1973 жылы Еуропалық Одақ шоколадтың құрамында кем дегенде 35 пайыз құрғақ какао массасы болуы керек деп шешім қабылдады. Қытай да жергілікті өндірістегі сүт шоколадында 25 пайыз какао майы болуын талап ететін заң енгізді. Сүт шоколады денсаулыққа пайдалы тағам ретінде Cadbury компаниясы 19 ғасырда Sloane's сүт шоколадының емдік қасиеттерін жарнамалағаннан бері ұсынылып келеді. 1920 жылдары Аллан Рой Дафо Бэби Рут шоколадын балаларға арналған пайдалы тағам деп жариялады. Жарнамаларда шоколад тақталары энергияның маңызды көзі және сүттің "толыққанды, теңгерімді тағамы" екені айтылды. Какао майы тіс шіруін азайтады деп есептелді. Шоколадтың адамды тыныштандыратын, стрессті басатын және ғашықтық сезімге ұқсас әсер ететіні туралы мәлімдемелер жасалды.
Өңдеу
Сүтті шоколад какао, сүт және қанттан жасалады. Әр брендтің дәмін анықтайтын – шикізат емес, өндіріс процесі. Сондықтан, какао майын какао массасын какао майы мен какао ұнтағына бөлу арқылы бірдей өндіру қажет. АҚШ-та сүт шоколадының құрамында кемінде 10% какао болуы керек, ал кейбір түрлерінде 70% дейін какао қолданылады. Себебі, артық су шоколадтың ағымдалу қасиеттерін нашарлатады. Көбінесе, спреймен кептірілген толық майлы сүт ұнтағы қолданылады, бірақ оның орнына сусыздандырылған толық майлы немесе майсыздандырылған сүт ұнтақтарын да пайдалануға болады, бұл таңдау дәмнің жалпы сипатына әсер етеді. Содан кейін ұнтаққа қосымша какао майы қосылып, тазартылады. Британдық сүт шоколадының ерекше, сәл пісірілген дәміне сүт, қант және какаодан жасалған құрғатылған қоспа – шоколадтық ұнтақ себеп. Сарапшылар бұл сүт шоколадының дәмін "қышқыл", "ащы" және "қышқылданған" деп сипаттайды.
Сүтті шоколадты комбинациялы тақталар
ХХ ғасырдың басында Атлантиканың екі жағында сүт шоколадын басқа тәтті ингредиенттермен үйлестіретін шоколад таяқшалары пайда болды. 1904 жылы Cailler өзінің Branche шоколад таяқшасын шығарды, ол пралинмен толтырылған және бұтақ сияқты көрінетін. Басқа швейцариялық шоколад шеберлері, Теодор Тоблер мен Эмиль Бауман 1908 жылы бадам, бал және нугат қосылған Toblerone шоколад таяқшасын ойлап тапты. АҚШ-та 1912 жылы алғаш рет Goo Goo Cluster шоколад таяқшасы таныстырылды, оған құрамына карамель, зефир және жержаңғақ қосылды. 1914 жылы Ұлыбританияда Fry's Turkish Delight шоколад таяқшасы пайда болды. Содан кейін, 1917 жылы Кларк алғашқы комбинациялық шоколад таяқша деп аталған Clark Bar шоколад таяқшасын ұсынды. 1920 жылы Curtiss Candy Company компаниясының Отто Шнерингі Baby Ruth шоколад таяқшасын жасады. 1925 жылға қарай ол АҚШ-тағы ең танымал шоколад таяқшасы болды. Ұзақ өтпей, тағы екі бренд әлемдік алыптарға айналды: 1932 жылы Mars Bar және үш жылдан кейін Rowntree's Kit Kat шоколад таяқшалары. 2014 жылы әр секунд сайын 650 Kit Kat шоколад таяқшасы сатылды. Комбинациялық шоколад таяқшалары кондитерлік нарықта басымдыққа ие болды, 2018 жылы 140 миллиард доллардан астам сату көлемін көрсетті.
Этика мәселелері
Этикалық мәселелер шоколадтың пайда болған алғашқы күндерінен бері тікелей байланысты болып келген. Cadbury, Fry's, Rowntree's және Terry's сияқты көптеген ерте шоколад өндірушілер квакерлер болып табылды, олар өз қызметкерлерінің әл-ауқатын өздерінің іскерлік этикасының маңызды бөлігі деп қарастырды. Бұл компаниялар әлеуметтік тұрмысты жақсарту саласында алғашқылардың бірі болды, қызметкерлеріне қауіпсіз жұмыс ортасы, жоғары сапалы тұрғын үй және көптеген өнеркәсіптік нормалардан асып түсетін басқа да артықшылықтар ұсынды. Мысалы, Cadbury жұмысшыларға төленетін демалыс, медициналық сақтандыру және кешкі мектептер ұйымдастырды, сондай-ақ Ұлыбританияның Бирмингем қаласында Бурнвиллді (Bournville) салған. Дегенмен, шоколад өндірісінің тізбегіндегі көптеген адамдардың еңбек жағдайлары нашар болып қала берді. Құлдық, кейіннен тәуелді еңбек, шоколад жасау үшін қолданылатын қантты өндіретін плантацияларда жиі қолданылды. Құлдық жойылғаннан кейін де көптеген плантациялардағы еңбек жағдайлары нашар болды, балалар еңбегі жиі кездесіп, есептелмейтін. 1975 жылы халықаралық какао келісімдерінің біріншісі «әділ еңбек жағдайларын» орнатуға және балалар еңбегін жоюға тырысты. Тұтынушылардың хабардарлығының артуы, сондай-ақ корпоративтік және қызметкерлер тарапынан үлкен қызығушылық білдірілуі адам құқықтары мәселелерін шешу үшін ерікті шаралардың күшеюіне әкелді. Бұл әділ сауда және UTZ сертификаты бар шоколадтың дамуымен тікелей байланысты. 1988 жылы Нидерландыда Stichting Max Havelaar ұйымымен бастау алған әділ сауда қозғалысы келесі онжылдықтарда кеңіне тарады, 2011 жылға қарай сату және көлем жағынан какаодан кейін екінші орынға ие болды. Бұл, көбінесе, ірі брендтердің әділ сауда ингредиенттерін пайдалануының нәтижесі. Мысалы, Германияда Lidl ірі супермаркеті 2006 жылы өзінің Fair Trade таңбасымен сүт шоколадарын жарнамалауды бастады. Сол сияқты, Ұлыбританияда ең көп сатылатын сүт шоколадтарының екеуі – Cadbury Dairy Milk және Nestlé's Kit Kat 2009 және 2010 жылдары әділ сауда таңбасымен сатылды.