Кіріспе

Б.з.д. 2/1 ғасырдың Птолемей Египеті патшасы Птолемей IX Сотер II (Πτολεμαῖος Σωτήρ, Ptolemaĩos Sōtḗr "Птолемей құтқарушы"), көбінесе Латирос (Λάθυρος, Láthuros "бүршік") деген лақап атымен танымал, Птолемей Египетінің екі рет патшасы болды. Ол Птолемей VIII мен Клеопатра III-нің ұлы еді. Б.з.д. 116-107 жылдары Птолемей Филометор Сотер ретінде әжесі Клеопатра II және анасы Клеопатра III-мен бірлесіп биледі, содан кейін б.з.д. 88-81 жылдары Птолемей Сотер ретінде қайтадан билік құрды. Птолемей IX б.з.д. 130 жылы Птолемей VIII мен Клеопатра II арасындағы азаматтық соғыс кезінде өгей бауыры Птолемей Мемфиттің қазасынан кейін тақ мұрагері атанды. 116 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Клеопатра II (б.з.д. 115 жылға дейін) және Клеопатра III-мен бірге биледі. Кейін ол анасымен келіспей, б.з.д. 107 жылы оны тақтан құлатып, орнына кіші інісі Птолемей X-ты қойды. Алайда Птолемей IX Кипрді басып алды. Одан ол Иудеяға шабуыл жасады, бірақ Птолемей X оны Мысырға (б.з.д. 103–102 жылдары) шабуыл жасаудан тоқтатты. 88 жылы Александриялықтар Птолемей X-ты қуды да, Птолемей IX-ты таққа қайта отырғызды. Ол б.з.д. 81 жылға дейін жалғыз биледі, содан кейін өзінің қызы Береника III-ні өлімінен аз уақыт бұрын теңсерік етіп тағайындады. Ол оның орнын басып, билік құрды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Птолемей патшасы Птолемей V б.з.д. 180 жылы қайтыс болғанда, оның үш баласы болды: Птолемей VI, Клеопатра II және Птолемей VIII. Үшеуі де б.з.д. 169 жылдан б.з.д. 164 жылға дейін бірге биледі, содан кейін Птолемей VIII бауырларын биліктен қуды. Б.з.д. 163 жылы ол өзі де қуылды және Киринеяға кетуге мәжбүр болды. Алайда, Птолемей VI б.з.д. 145 жылы қайтыс болғаннан кейін, Птолемей VIII Мысырға патша ретінде қайта шақырылды, Птолемей VI-ның қарындасы және жесірі болған қарындасы Клеопатра II-ге үйленді. Птолемей VIII мен Клеопатра II арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады, әсіресе Птолемей VIII Птолемей VI мен Клеопатра II-нің қызы Клеопатра III-ді екінші әйелі ретінде алғаннан кейін. Бұл қақтығыс ақырында Клеопатра II бір жағынан, Птолемей VIII мен Клеопатра III екінші жағынан қатысқан азаматтық соғысқа әкелді (б.з.д. 132–126 жылдар). Птолемей VIII мен Клеопатра III жеңіске жетті, бірақ Клеопатра II-мен келісіп, оны б.з.д. 124 жылы бірлескен билеуші ретінде қалпына келтірді. Птолемей IX – Птолемей VIII мен Клеопатра III-нің ұлы. Оның нақты туған күні әлі анық емес. Фараон ретінде оның Хорус есімі «Тірі Аписпен бірге тууымен ерекшеленген; Изистің ұлымен бір туған жерде егіз» дегенді білдіреді, бұл оның Апис бұқасымен бір жылда, яғни б.з.д. 143/2 жылы туғанын көрсетеді. Кейбір тарихшылар, мысалы Гюнтер Хёльбл, мұны шеше алмайтын мәселе деп санайды және оның тууын б.з.д. 140 немесе 139 жылға жатқызуды ұсынады. Осыған дейін ол қарындасы Клеопатра IV-ке үйленді, олар Кипрде болған кезде екі ұл туған болуы мүмкін: болашақ Птолемей XII б.з.д. 117 жылы және болашақ Кипр патшасы шамамен б.з.д. 116 жылы.

Птолемей VIII өсиеттері

116 жылы 28 маусымда Птолемей VIII қайтыс болды. Юстиннің айтуынша, Птолемей VIII-нің өсиеті бойынша Клеопатра III Мысырды басқаруға қалды, сонымен қатар Птолемей IX немесе оның інісі Птолемей X-ті өзінің серігі ретінде таңдау құқығы берілді. Кирена Птолемей VIII-нің заңды емес ұлы Птолемей Апионға қалды. Юстин сондай-ақ, Клеопатра III Птолемей X-ті таңдағысы келгенін, бірақ Александрия халқы көтеріліс шығарып, оны Птолемей IX-ты таңдауға мәжбүр еткенін айтады. Паузаний Клеопатра III-нің Птолемей IX-ты б.з.д. 117 жылы Кипрге жіберу туралы өтінішінің мақсаты, Птолемей X-тің билікке келуіне кедересіз жол ашу үшін оны ығыстыру болғанын болжайды. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаның ықтимал екенін мойындайды. Дегенмен, Крис Беннетт бұл Клеопатра III-нің кейінірек ойлап тапқан жалған әңгімесі екенін мәлімдейді. Ол Юстин айтқан оқиғада Клеопатра III Птолемей VIII-нің қайтыс болған сәтінде жалғыз тірі патшайым болған деп есептелетінін атап көрсетеді. Бірақ құжаттамалық деректер Клеопатра II-нің б.з.д. 116 жылы әлі тірі болғанын көрсетеді, сондықтан Клеопатра III-ке кім патша болатынын шешуге жалғыз билік беруі екіталай. Қалай болғанда да, б.з.д. 116 жылғы қазан айындағы сақталған папирус құжаттарында Клеопатра II, Клеопатра III және Птолемей IX (осы ретпен) бірлесіп билеушілер ретінде тізілген. Птолемей IX "Ана сүйіспеншілігімен құтқарушы" (Филометор Сотер) деген лақап алды. Бұл лақапты бұрын Клеопатра II Птолемей VIII және Клеопатра III-ке қарсы азамат соғысы кезінде алған, бұл оның жаңа үкіметте бақылаушы рөл атқарғанын көрсетеді. Клеопатра III-нің әпкесі болды. Антиох IX өзінің жартылай бауыры Антиох VIII-ге (б.з.д. 125–96 жылдары билеген) қарсы соғыс жүргізіп жатқан, ол Клеопатра IV-нің үлкен әпкесі Трифаенаға үйленген еді. Антиох IX-пен кездесуге бара жатқанда Клеопатра IV Кипрде тоқтады, онда ол армия жинап, Антиох IX-қа көмектесу үшін Кипр флотын басып алды. Осының нәтижесінде, б.з.д. 114/113 жылдары Птолемей X өзін "Кипр патшасы" деп жариялап, Птолемей IX-қа ашық қарсы екенін мәлімдеді. Птолемей IX Антиох VIII-ге қарсы соғыста Антиох IX-ты қолдады. 114 жылы Клеопатра IV Антиох VIII-нің әйелі Трифаена тарапынан тұтқынға алынып, өлтірілді, ал Трифаена 111 жылы Антиох IX тарапынан өлтірілді.

Кипр патшасы (б.з.д.

Александриядан қуылған Птолемей IX Кипр аралына барды. Сол жерде Клеопатра III және Птолемей X-ке адал күштер оны қабылдамай, Пьериядағы Селеукияға шегінуге мәжбүр етті. Одан ол 106 жылы Кипрге тағы бір жорық ұйымдастырды, нәтижесінде аралды бағындырды. Ол бастапқыда Киринеяны бақылауында ұстады, бірақ шамамен 105 жылдан кейін оның жартылай бауыры Птолемей Апион оны өз билігіне алды. Апион өзінен кейін мұрагер қалмаған жағдайда барлық иеліктерін Римге қалдыратын өсиетнама жариялап, өзінің позициясын қорғады, бұл эллинистік патшалардың қарсыластарының оларды құлату немесе өлтіру әрекеттерін болдырмау үшін жиі қолданған тәсілі еді. Алайда ол 96 жылы мұрагерсіз қайтыс болды, соның салдарынан Рим оның иеліктерін мұраға алды. 103 жылы жаңа хасмонейлік патша Александр Янней Птолемей Акконы бағындыру үшін әскер басқарды. Қала Птолемей IX-тан көмек сұрап, оның келуі Яннейдің қоршауын көтеруіне себеп болды. Содан кейін ол Ғалилеяға басып кірді, Иордан өзенінің жанындағы Асофон шайқасында Яннейді жеңіп, Яһудеяны тонады. Птолемей IX Яһудеяны Мысырға шабуыл жасау үшін баспалдақ ретінде пайдалануды жоспарлап отыр деген қауаптан, Клеопатра III және Птолемей X өздері Яһудеяға жорық жасады. Птолемей X теңіз арқылы Финикияға басып кірді, содан кейін Дамаскқа қарай ішкі аймаққа бет бұрды, ал Клеопатра III Птолемей Акконы қоршады. Птолемей IX олардан жасырынып Мысырға өтуге тырысты, бірақ Птолемей X үлгеріп оны тоқтатып қалды. Птолемей IX қысты Газада өткізіп, 102 жылдың басында Кипрге қайтуды шешті. 88 жылға дейін оның іс-әрекеттері туралы ештеңе белгілі емес. Птолемейлік билік Филаға дейін қайта орнатылды, бірақ көтеріліс кезінде Мерое патшалығының бақылауына өткен Төменгі Нубия қайта тартылмады. 86 жылы Лукулл басқаратын римдік флот Александрияға Понттың Митридат VI-ға қарсы қаржылық және әскери қолдау іздеп келді, себебі римдіктер Бірінші Митридат соғысын (89-84 жж.) жүргізіп жатқан еді. Птолемей Лукуллды құрметпен қарсы алды, бірақ оған ешқандай материалдық көмек көрсетпеді. Бұл, әлдебір шатасу тудырған саяси жағдайға байланысты болуы мүмкін. Римдік соғыс күштерін Сулла басқарды, бірақ ол Римдегі үкімет тарапынан, Люций Корнелий Цинна басқаратын, заңсыз деп жарияланды. Сонымен қатар, Митридат VI Птолемейдің ұлдарын тұтқындады, олар 103 жылдан бері Коста болған еді. Птолемей IX-тың бірінші билігі кезінде кейбір ғимараттар салынған болуы мүмкін. Бұл Дендера ғибадатханасының кешені мен Эдфудағы ғибадатхананы салу жұмыстарын қамтыды.

Риммен қарым-қатынасы

Римдік елшіліктің басшысы сенатор Луций Меммий болды, ол 112 ж.б.д. Мысырға келді. Сапары барысында оған Файюм аймағын аралап көруге мүмкіндік берілді. Сақталған папирус хаттарында жергілікті шенеуніктерге оған ең жоғары құрметпен қарау және ең сәнді жаймен қамтамасыз ету туралы нұсқау берілген. Бұл сапар Птолемейлердің Рим Республикасымен келісуге тырысқандығының дәлелі. Бұл сонымен қатар Египеттегі римдік туризмнің алғашқы мысалы болып табылады, ол Рим империясы кезеңінде кең таралған құбылысқа айналды. Филадағы төрт граффити ертедегі римдік туристердің тағы бір тобының болуын көрсетеді. 116 ж.б.д. жазылған олар, Мысырда табылған латын тілінің ең ерте мысалдары болып табылады. Птолемей IX екі рет үйленгені белгілі: біріншісі – шамамен 119 ж.б.д. Клеопатра IV-ке, ол 115 ж.б.д. одан ажырасуға мәжбүр болды, екіншісі – 115 ж.б.д. Клеопатра Селенаға, ол 107 ж.б.д. Александриядан қашқанда оны тастап кетті. Птолемей IX кем дегенде үш баланың әкесі болды. Оның екі ұлы, Птолемей XII және Кипр Птолемейінің туған күні мен тегі туралы пікірлер қарама-қайшы. Юстиннің мәлімдемесіне сәйкес, Клеопатра Селена мен Птолемей IX-тың екі баласы болған. Тарихшы Джон Уайтхорн осы екі баланың бар екеніне күмән келтіріп, олар жас кезінде қайтыс болған болуы мүмкін екенін айтты. Цицерон және басқа да көне дереккөздер Птолемей XII-ді заңсыз ұл деп сипаттайды; Помпей Трог оны "nothos" (бастард) деп атады, ал Паузаний Береника III-ті Птолемей IX-тың жалғыз заңды баласы деп жазды. Бұл Юстиннің айтқан екі ұлын Птолемей XII және Кипр Птолемейімен байланыстыруға кедергі келтірді. Майкл Грант Птолемей XII-нің анасы сириялық немесе жартылай грек қызметші болған деп болжады, ал Гюнтер Хёльбл оның Мысыр элитасының мүшесі болғанын ұсынды. Алайда Джон Пентланд Махаффи мен Кристофер Беннет олардың анасы патшайым болмағандықтан заңсыз деп есептелгенін айтады. Олар анасы ретінде Клеопатра IV-ті ұсынады, бұл жағдайда Птолемей XII және Кипр Птолемейі б.з.д. 117 және 116 ж.б.д. дүниеге келген. Беннет одан әрі Птолемей XII және Кипр Птолемейінің Юстиннің айтқан екі ұлымен бірдей екенін айтады. Беннет Береника III-тің заңдылығын ежелгі тарихшылар ешқашан күмәнданбағанын және Птолемей IX мен Клеопатра IV-тің некесінің заңсыздығы Береника III-тің заңды некеден туғанын ықтималдырақ ететінін атап өтті, яғни оның әкесі мен Клеопатра Селена арасындағы некеден.

Аты Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны Тұғыны