Кіріспе
Айтылатын тілдегі уақыттың ырғақты бөлінуі. Изохрония – тілдің уақытты тең үлестерге ырғақты бөлуі. Ритм – прозодияның бір аспектісі, ал басқалары – интонация, стресс және сөйлеу темпі. Тіл уақытты бөлудің үш әртүрлі жолы бар деп ұсынылады: әрбір буынның ұзақтығы тең (буынмен уақытталған); әрбір моранның ұзақтығы тең (моранмен уақытталған); екі стрессілік буын арасындағы интервал тең (стресстік уақытталған). Бұл идеяны алғаш рет 1945 жылы Кеннет Л. Пайк жариялаған, бірақ тілдің табиғи түрде хронологиялық және ырғақтық тең өлшемдерде кездесу тұжырымы кем дегенде 1775 жылға дейін (Prosodia Rationalis еңбегінде) бар еді. Сомс (1889) бұл идеяны Кервенге жатқызды. Бұл лингвистикалық типологияға әсер етеді: Д. Аберкромби былай деді: «Соңғы деректерге сүйенсек, әлемдегі барлық тілдердің бірінде немесе екіншісінде ырғағы болады. Француз, телугу және йоруба тілдері – буынмен уақытталған тілдер, ал ағылшын, орыс және араб тілдері – стресстік уақытталған тілдер». Көптеген лингвистер әртүрлі ырғақ түрлерінің идеясын қызықты деп тапса да, эмпирикалық зерттеулер постулатталған түрлердің акустикалық корреляттарын анықтай алмады, осылайша осы түрлердің жарамдылығына күмән тудырды. Дегенмен, бұл мәселені дәрежелік тұрғысынан қарағанда, тілдер арасындағы буын ұзақтығының өзгеруіне қатысты салыстырмалы айырмашылықтар табылды.
Isochrony is the postulated rhythmic division of time into equal portions by a language. Rhythm is an aspect of prosody, others being intonation, stress, and tempo of speech. Three alternative ways in which a language can divide time are postulated:
The duration of every syllable is equal (syllable timed);
The duration of every mora is equal (mora timed). The interval between two stressed syllables is equal (stress timed). The idea was first expressed thus by Kenneth L. Pike in 1945, though the concept of language naturally occurring in chronologically and rhythmically equal measures is found at least as early as 1775 (in Prosodia Rationalis). Soames (1889) attributed the idea to Curwen. This has implications for linguistic typology: D. Abercrombie claimed "As far as is known, every language in the world is spoken with one kind of rhythm or with the other French, Telugu and Yoruba are syllable timed languages, English, Russian and Arabic are stress timed languages." While many linguists find the idea of different rhythm types appealing, empirical studies have not been able to find acoustic correlates of the postulated types, calling into question the validity of these types. However, when viewed as a matter of degree, relative differences in the variability of syllable duration across languages have been found.
Сызықтардың уақыт белгісі
Сілтемелік уақыты бар тілде әр буын шамамен бірдей уақытқа созылады, бірақ абсолютті ұзақтығы прозодияға байланысты. Мұндай тілдерде буындарға шамамен тең мән беріледі және көбінесе дауыстылардың әлсіреуі байқалмайды. Француз, итальян, испан, румын, бразилиялық португал, исланд, синглиш, кантон, мандарин қытай, армян, түрік және корей тілдері көбінесе сілтемелік уақытты тілдердің мысалдары ретінде келтіріледі. Бұл ырғақ түрі алғашқыда "пулемет ырғағы" деп аталды, себебі әрбір негізгі ырғақтық бірлік бірдей ұзақтықта болады, бұл пулеметтен шыққан оқтың қысқа шуына ұқсас. 1950 жылдан бері сөйлеу ғалымдары акустикалық сөйлеу сигналында буындардың тең ұзақтығын көрсетуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Жақындағы зерттеулерге сәйкес, дауыссыз және дауысты интервалдардың ұзақтығы сілтемелік уақытты қабылдауға жауапты.
Моралық уақыт
Жапон, гильберттік, словак және ганда тілдері сияқты кейбір тілдерде де тұрақты темп болады, бірақ олар буынға емес, мораға қарай уақытталатын тілдер. Жапон тілінде V немесе CV буыны бір уақыт бірлігін құрайды. Жапон тілінде дифтонгтар болмайды, бірақ екі дауысты әріптер болады, сондықтан CVV буыны CV буынына қарағанда шамамен екі есе көп уақыт алады. Соңғы /N/ да CV буыны сияқты уақыт алады, сондай-ақ екі еселенген дауыстының ұзақтығы да солай. Ежелгі грек және Веда санскриті де қатаң түрде мораға қарай уақытталатын. Классикалық парсы тілі де мораға қарай уақытталатын, бірақ қазіргі заманғы көптеген диалекттерінде бұл ереже сақталмайды. Мораға қарай уақыт классикалық парсы поэзиясы мен музыкасын оқығанда жиі қолданылады.
Стресс уақытын анықтау
Қысыммен реттелген тілдерде дыбысқа бөлікшелердің ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ бір-бірінен кейін келетін стрессті дыбысқа бөлікшелер арасында (орташа есеппен) шамалы тұрақты уақыт бар деп саналады. Осының салдарынан, стрессті дыбысқа бөлікшелердің арасындағы стрессіз дыбысқа бөлікшелер белгілі бір уақыт аралығына сыйымды болу үшін қысылады: егер екі стрессті дыбысқа бөлікше бір ғана стрессіз дыбысқа бөлікшемен бөлінген болса, мысалы, "дәмі тамаша шай" дегенде, стрессіз дыбысқа бөлікше салыстырмалы түрде ұзын болады, ал көптеген стрессіз дыбысқа бөлікшелер араласса, мысалы, "қабылданатын шай" дегенде, стрессіз дыбысқа бөлікшелер қысқа болады. Стрессті уақытты кейде Морзе кодының ырғағы деп атайды, бірақ екеуінің арасындағы ұқсастық тек сыртқы ғана. Стрессті уақыт дауысты дыбыстарды қысқарту процестерімен тығыз байланысты. Ағылшын, тай, лаос, неміс, орыс, дания, швед, норвег, фарер, голланд, еуропалық португал және ирандық парсы тілдері – стрессті уақытты қолданатын тілдердің мысалдары. Кейбір стрессті тілдерде дауысты дыбыстар өзгермей сақталады.
Ұзақтығы өзгермелілік дәрежесі
Жоғарыда көрсетілген жіктемелердің салыстырмалы қарапайымдылығына қарамастан, нақты әлемде тілдер мұндай нақты санаттарға оңай сыймайды. Тілдер басқа тілдерге де, сондай-ақ бір тілдің өзге стандарттарына да қатысты ұзақтықтағы айырмашылықтың түрлі деңгейлерін көрсетеді. Тілдің әртүрлі стандарттарында стресс уақытының деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, итальян тілінің оңтүстік диалекттерінің кейбіреулері, әдетте буындық уақытпен ерекшеленетін тіл болғанымен, стресс уақытына жақын болып келеді. Ағылшын тілі, стресс уақытымен ерекшеленетін тіл, соншалықты кең тарағандықтан, кейбір стандарттары британдық немесе солтүстік америкалық стандарттарға қарағанда буындық уақытқа жақын болып келеді, бұл сол аймақта қолданылатын басқа тілдердің ықпалынан туындайды. Мысалы, үнді ағылшын тілі буындық уақытқа бейім. Бұл тіл стандартының өзі буындық деп жіктеледі дегенді білдірмейді, егер бұл ерекшелік көбірек байқалады. Мысалы, ағылшын тілінде сөйлейтін адам үшін Уэльстегі кейбір акценттер буындық уақытқа жақын болуы мүмкін. Тілдегі стресс уақытының әртүрлі деңгейлерінің жақсы құжатталған мысалы португал тілінен келген. Еуропалық португал тілі бразилиялық стандартқа қарағанда стресс уақытына жақын. Соңғысы аралас сипаттамаларға ие және сөйлеу жылдамдығына, жынысына және диалектісіне байланысты өзгереді. Бразилиялық португал тілінде тез сөйлегенде стресс уақыты көбірек байқалады, ал баяу сөйлегенде буындық уақытқа жақын болып келеді. Ауылдық, оңтүстік Рио-Гранде-ду-Сул және Солтүстік-Шығыс (әсіресе Баия) акценттері басқаларына қарағанда буындық уақытқа жақын естіледі, ал оңтүстік-шығыс диалекттері, мысалы, Минейро (орталық Минас-Жерайс), Паулистано (Сан-Паулудың солтүстік жағалауы мен шығыс аймақтарында) және Флуминенсе (Рио-де-Жанейро, Эспириту-Санту және шығыс Минас-Жерайс, сондай-ақ Федералды округте) көбінесе стресс уақытына жақын болып келеді. Сонымен қатар, бразилиялық португал тілін сөйлейтін еркектер әйелдерге қарағанда жылдам сөйлейді және стресс уақытына жақын сөйлейді. Тіл біліміндегі Питер Ладефогед (Grabe және Low еңбектерін сілтеме жасай отырып) тілдердің көршілес буындардағы дауысты дыбыстардың ұзақтығындағы айырмашылықтарға қарай өзара өзгешелігін ескере отырып, өлшенген дауысты дыбыстардың ұзақтығынан жұптық өзгермелілік индексін (PVI) есептеу арқылы айырмашылықтарды сандық түрде бағалауға болады деп ұсынды. Деректер көрсеткендей, мысалы, голланд тілі (әдетте стресс уақытымен ерекшеленетін тіл ретінде жіктеледі) испан тілінен (әдетте буындық уақытпен ерекшеленетін тіл ретінде жіктеледі) жоғары PVI көрсеткішін көрсетеді.
Сын есімдер арасындағы айырмашылық
Екі ырғақты түрдің арасындағы нақты және айқын жіктелуге негізделген нақты дәлелдердің болмауы ескеріліп, барлық тілдердің (және олардың барлық акценттерінің) екі ырғақ түрін де әр түрлі дәрежеде көрсететінін айту орынды болып көрінеді. Т. Ф. Митчелл толығымен буынға негізделген немесе толығымен стресске негізделген тілдің жоқтығын мәлімдеді; керісінше, барлық тілдерде осы екі түрлі уақыт кездеседі. Дегенмен, тілдердің қай уақыт түрі басым екені бойынша айырмашылықтар болады. Дауэр бұл көзқарасты одан әрі дамытып, зерттеушілерге кез келген тілді максималды стресске негізделгеннен максималды буынға негізделгенге дейін шкалаға орналастыруға мүмкіндік беретін өлшемді ұсынды. Бұл тәсілді қолданудың мысалдары ретінде Димитрованың болгар тілін және Оливоның ашанти тви ырғағын зерттеуін атауға болады. Даффид Гиббон мен Бриони Уильямсқа сәйкес, валли тілі буынға негізделген де, стресске негізделген де емес, себебі буынның ұзақтығы стресске негізделген тілдерге қарағанда аз өзгереді.