Кіріспе

Түрік әдебиеті (Түрк әдебиеті) – түрік тіліндегі ауызша шығармалар мен жазба мәтіндерді қамтиды. Түрік тілінің османдық түрінде жазылған көп бөлігі парсы және араб әдебиеттерінің ықпалында қалыптасқан, османдық түрік әліпбиін қолданған. Түркі әдебиетінің тарихы шамамен 1300 жылға созылады. Түркі тілінде сақталған ең көне жазбалар – Орхон жазулары, олар Орталық Моңғолиядағы Орхон өзені аңғарында табылған және 7-шы ғасырға жатады. Осы кезеңнен кейін, 9-шы мен 11-шы ғасырлар аралығында Орталық Азияның көшпелі түркі халықтары арасында ауызша эпостар дәстүрі қалыптасты, мысалы, оғыз түркілерінің – қазіргі түрік халқының ата-бабаларының – «Деде Коркут кітабы» және қырғыз халқының «Манас» эпосы. 11-шы ғасырдың соңында Манзикерт шайқасында Селжұқтардың жеңісінен бастап оғыз түркілері Анатолияға қоныстанды. Бұрынғы ауызша дәстүрлерге қоса, араб және парсы әдебиеттерінен тақырыптар, жанрлар және стильдер тұрғысынан негізінен жазылған әдеби дәстүр пайда болды. Келесі 900 жыл бойы, 1922 жылы Осман империясының құлауына дейін ауызша және жазбаша дәстүрлер көбінесе бір-бірінен бөлек болды. 1923 жылы Түркия Республикасының құрылуымен екі дәстүр алғаш рет бірікті.

Тарих

Түркі поэзиясының ең ерте белгілі үлгілері 6-шы ғасырға дейін соқталады және ұйғыр тілінде жазылған. Ұйғыр түркі жазушыларына жатқызылатын ең алғашқы өлеңдердің кейбіреулері тек қытай тіліндегі аудармаларда ғана сақталған. Ауызша поэзия дәуірінде түркі тіліндегі алғашқы өлеңдер ән ретінде жасалып, оларды оқу қоғамның әлеуметтік өмірінің және ойын-сауықтың бір бөлігі болған. Мысалы, исламға дейінгі түркі халықтарының шамандық және анимистік мәдениетінде поэзия өлеңдері діни жиындарда, аңшылыққа (sığır) барар алдындағы рәсімдерде, аңшылықтан (şölen) кейінгі қоғамдық тойларда орындалған. Сонымен қатар, өлеңдер салтанатты шақтарда айтылып, сағу деп аталатын жоқтаулар юг жерлеу рәсімдерінде және қайтыс болғандарды еске алу кезінде оқылған. Ұзақ эпостардың ішінде тек Оғұзнама толыққанды сақталған. Деде Коркут кітабы 10-шы ғасырдағы поэзияның бастауларынан туған болуы мүмкін, бірақ 15-шы ғасырға дейін ауызша дәстүр ретінде сақталған. Ерте жазба еңбектердің ішінде Кутадгу Билиг және Диван Лұғат ат-Түрк 11-шы ғасырдың екінші жартысына жатады және олар көбінесе түрік әдебиетінің ең ерте үлгілері болып табылады. Түрік әдебиетінің алғашқы кезеңдерінің ең маңызды тұлғаларының бірі – 13-шы ғасырлық суфи ақыны Юнус Эмре. Осман әдебиетінің алтын ғасыры 15-шы ғасырдан 18-шы ғасырға дейін жалғасты, оның ішінде көбінесе диван поэзиясы, сондай-ақ кейбір прозалық шығармалар бар, ең танымалдарының бірі – Евлия Челебидің 10 томдық «Саяхатнаме» (Саяхаттар кітабы).

Халықтық әдебиет

Түрік халық әдебиеті – терең тамырланған ауызша дәстүр, формасы бойынша Орталық Азияның көшпелі дәстүрлерімен байланысты. Дегенмен, тақырыптарында түрік халық әдебиеті көшпелі тіршіліктен қол үзген, отырықшы (немесе отырықшылыққа көшкен) халыққа тән мәселелерді көрсетеді. Мұның бір мысалы – Келоғлан кейіпкеріне байланысты халық ертегілері. Келоғлан – әйел табудағы қиындықтармен күрескен, анасына отбасылық үйді сақтап қалуға көмектескен және көршілерінің тудырған мәселелерімен айналысқан жас жігіт. Тағы бір мысал – Насретдиннің жұмбақ тұлғасы, ол көршілерімен әдетте әзіл-қалжыңдар жасаған алдамшы. Насретдин түрік халқының көшпелі болған және Анатолияда қоныстанған кезеңдері арасындағы маңызды өзгерісті де көрсетеді. Түрік тайпалары алғаш рет 9-шы немесе 10-шы ғасырларда ислам дініне енген, мұны 11-ші ғасырға жататын Қарахандықтардың «Кұтадғу Билиг» («Мәмілелердің даналығы») еңбегіндегі ислами әсерінің болуы дәлелдейді. Содан бері дін түрік қоғамы мен әдебиетіне, әсіресе мистикалық бағытталған суфи және шиит ағымдарына зор ықпал етті. Мысалы, суфилердің ықпалы Насретдин туралы әңгімелерде ғана емес, сонымен қатар 13-шы ғасырдың соңы мен 14-шы ғасырдың басында Оңтүстік-Орталық Анатолиядағы Қараман мемлекетінде өмір сүрген түрік әдебиетінің көрнекті тұлғасы, ақын Юнус Эмренің шығармаларында да айқын көрінеді. Ал шииттік ықпал ортағасырлық еуропалық музыканттарға ұқсас және дәстүрлі түрде алевилік дінмен байланысы бар ақындар (аşıks немесе ozans) дәстүрінде кеңінен байқалады, оны шиит исламының түрік нұсқасы деп санауға болады. Дегенмен, түрік мәдениетінде суфи және шиит ағымдарын осылай бөліп қарастыру қиын екенін атап өткен жөн: мысалы, Юнус Эмре кейбір адамдар алеви деп есептейді, ал түрік ақындарының (aşık/ozan) дәстүрі Бекташи суфилік орденінің ой-пікірлерімен сіңіп кеткен, ол өзі шиит және суфи ұғымдарының қосындысы. «Ашық» (сөзбе-сөз «сүйікті») сөзі Бекташи орденінің бірінші дәрежелі мүшелерін атау үшін қолданылады. Түрік халық әдебиетінің дәстүрі шамамен 10-шы немесе 11-ші ғасырдан бері бүгінгі күнге дейін үздіксіз жалғасып келе жатқандықтан, оны жанрлық тұрғыдан қарастыру тиімді. Дәстүрде үш негізгі жанр бар: эпос, халық поэзиясы және фольклор.

Эпостық дәстүр

Түрік эпосының тамыры Орталық Азия эпостық дәстүрінде жатыр, ол Деде Коркут кітабына бастау берді; бұл кітап әзербайжан тілінде жазылған және қазіргі Стамбул түрік тіліне ұқсас. Бұл форма Оғұз түркілерінің (9-шы ғасырда Трансоксиана арқылы Батыс Азия мен Шығыс Еуропаға көшіп келген түркі халықтарының бір тармағы) ауызша дәстүрлерінен пайда болды. Деде Коркут кітабы Анатолияға қоныстанғаннан кейін Оғұз түркілерінің ауызша дәстүрінде сақталды. Алпамыс – анатолиялық дәстүрдегі маңызды орнымен қатар, Орталық Азияның түрлі түркі халықтарының әдебиетінде де әлі күнге дейін сақталған ерте эпос. Деде Коркут кітабы бірнеше ғасыр бойы Кавказ және Анатолиядағы әзербайжан-түрік эпостық дәстүрінің негізгі бөлігі болды. Деде Коркут кітабымен бірге, Рүшен Әлидің ("Көреоғлы", яки "соқырдың ұлы") әкесінің соқыр болуына кек қайтару туралы оқиғаларды баяндайтын "Көреоғлы эпосы" да болды. Бұл эпостың шығу тегі Деде Коркут кітабына қарағанда біршама жұмбақ: көптеген адамдар оның Анатолияда 15-17 ғасырлар аралығында пайда болғанына сенеді; алайда, сенімді куәліктер бұл оқиғаның 11-шы ғасырдың басында пайда болған Деде Коркут кітабы сияқты көне екенін көрсетеді. Жағдайды одан да қиындататыны – Көреоғлы ащық/озан дәстүріндегі ақынның есімі екендігі. Қазіргі түрік әдебиетіндегі эпостық дәстүрді 1936 жылы ақын Назым Хикмет Ран (1901–1963) жариялаған "Шейх Бедерддин эпосы" (Şeyh Bedreddin Destanı) мысалында көруге болады. Бұл ұзын поэма – Анатолиялық шейхтің Осман сұлтаны Мехмед I-ге қарсы көтерілісі туралы – заманауи эпос, бірақ Анатолия халқының тәуелсіз ойлау дәстүрлеріне сүйенеді, бұл дәстүрлер Көреоғлы эпосында бейнеленген. 20-шы ғасырдың жазушысы Яшар Кемалдың (1923–2015) көптеген шығармалары, мысалы, 1955 жылғы "Мемед, менің бүркітім" (İnce Memed) романы осы ұзақ дәстүрді жалғастыратын заманауи прозалық эпостар деп санауға болады.

Осман әдебиеті

Осман әдебиетінің екі негізгі ағыны – поэзия және проза. Екеуінің ішінде поэзия, әсіресе Диван поэзиясы, әлдеқайда басым болды. Сонымен қатар, 19 ғасырға дейін Осман прозасында көркем ойын-құбылыстар кездеспеді; яғни, еуропалық роман, әңгіме немесе повесть сияқты туындылардың (мұндай жанрлар түркі халықтық дәстүрінде де, Диван поэзиясында да біршама болғанымен) аналогы болған жоқ.

Республикалық әдебиет

Осман империясының 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін, жеңімпаз Антанта державалары империяның жерлерін бөлісіп, оларды өздерінің ықпал аймақтарына қарату процесін бастады. Бұл процеске қарсы тұрып, өсіп келе жатқан Түрік ұлттық қозғалысын басқарған Мұстафа Кемал (1881-1938), оның бастаулары «Жас түркілер» қозғалысында жатыр, 1919-1923 жылдардағы Түрік тәуелсіздік соғысын ұйымдастырды. Бұл соғыс Осман империясының ресми түрде таратылуымен, Антанта державаларының елден қууымен және Түркия Республикасының құрылуымен аяқталды. Жаңа республиканың әдебиеті көбінесе тәуелсіздік алғанға дейінгі Ұлттық әдебиет қозғалысынан туындады, оның тамыры бір жағынан түрік халықтық дәстүрінде, екінші жағынан Батыстың прогресс тұжырымында жатты. Түрік әдебиетіндегі маңызды өзгеріс 1928 жылы Мұстафа Кемалдың араб негізіндегі Осман әліпбиін алмастыру үшін латын әліпбиінің өңделген нұсқасын жасау және таратуға бастама берген кезде болды. Уақыт өте келе, бұл өзгеріс – Түркияның білім беру жүйесіндегі өзгерістермен бірге – елде сауаттылық деңгейінің артуына ықпал етті.

Прозалық шығарма

Түркия Республикасының алғашқы жылдарындағы проза стилі, негізінен, реализм мен натурализмнің үстемдік құрған Ұлттық әдебиет қозғалысының жалғасы болды. Бұл үрдіс 1932 жылы Якуп Кадри Караосманоглудың "Ябан" ("Жабайы жерлер") романында тоңылды. Бұл романды әлеуметтік реализм мен "ауыл романы" (köy romanı) екі бағытының алға күркірегені ретінде қарастыруға болады. Решат Нури Гюнтекиннің "Чалыкушу" ("Қарлығаш") шығармасы Қараосманоглудың туындыларымен үндес тақырыпты қамтиды. Гюнтекиннің повестік стилі егжей-тегжейлі, нақты және реалистік үнмен ерекшеленеді. Әлеуметтік реализм қозғалысын ең жақсы бейнелейтін жазушы – Саит Фаик Абасиянық (1906–1954), ол космополиттік Стамбулдың төменгі топтары мен этникалық азшылықтарының өмірін сезімталдықпен және шындыққа жақын бейнелейді. Бұл тақырыптар сол кездегі ұлтшыл ахуалда кейбір сын-ескертпеулерге себеп болды. Ал "ауыл романы" дәстүрі кейінірек қалыптасты. Атауынан-ақ көрініп тұрғандай, "ауыл романы" Түркияның ауылдары мен шағын қалаларындағы өмірге қатысты, көбінесе реалистік көзқараспен жазылған. Бұл дәстүрдегі маңызды жазушылар – Кемал Тахир (1910–1973), Орхан Кемал (1914–1970) және Яшар Кемал (1923[?]–2015). Яшар Кемал, әсіресе, тек романдарымен ғана емес, сонымен қатар солшыл саяси ұстанымымен де Түркиядан тыс жерлерде танымал болды. Мүлдем басқа дәстүрде болғанымен, ұқсас саяси көзқарасты сатиралық әңгімелер жазушысы Азиз Несин (1915–1995) және Рифат Ильгаз (1911–1993) білдірді. Әлеуметтік реализм және "ауыл романы" дәстүрлерінен тыс, сол дәуірде Ахмет Хамди Танпынар (1901–1962) романист ретінде көзге түсті. Танпынар маңызды эссеші және ақын болғанмен, қазіргі түрік мәдениеті мен қоғамындағы Шығыс пен Батыстың қақтығысын бейнелейтін "Хузур" ("Жан тыныштығы", 1949) және "Саатлери Айярлама Институты" ("Уақытты реттеу институты", 1961) сияқты бірнеше роман жазды. Осы мәселелерді романист және әңгімеші Оғуз Атай (1934–1977) да зерттейді. Алайда, Танпынардан айырмашылығы, Атай өзінің "Тутунамаянлар" ("Жарамайтын", 1971–1972) және "Беяз Мантолу Адам" ("Ақ халатты адам", 1975) сияқты туындыларында модернистік және экзистенциалистік стильде жазды. Ал Онат Кутлардың "Исхақ" ("Исаак", 1959) романы, тоғыз әңгімеден тұрады, олар көбінесе баланың көзқарасынан жазылған және сюрреалистік және мистикалық сипатта болады, бұл сиқырлы реализмнің ерте үлгісін көрсетеді. Әдеби модернизм дәстүрі әйел романист Адалет Ағаоғлудың (1929) туындыларына да әсер етті. Мысалы, оның "Дар Заманлар" ("Қысыңқы уақыт", 1973–1987) атты романдары трилогиясы 1930-1980 жылдар аралығында түрік қоғамындағы өзгерістерді формальды және техникалық жағынан жаңаша стильде зерттейді. 2006 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының иегері Орхан Памук (1952) да осындай инновациялық романист, бірақ оның 1990 жылғы "Беяз кале" ("Ақ қамал") және "Кара кітап" ("Қара кітап") және 1998 жылғы "Менің атым қызыл" ("Менің атым қызыл") сияқты туындылары модернизмге қарағанда постмодернизмнің ықпалында. Бұл Латифе Текиннің (1957) алғашқы романы "Севгили Арсыз Өлім" ("Жақсы көремін, ұятсыз өлім", 1983) постмодернизмнің ғана емес, сонымен қатар сиқырлы реализмнің де ықпалын көрсетеді. Элиф Шафак 2000 жылдары тіл мен тақырып бойынша жаңа тенденцияларға ие болған түрік әдебиетінің ең көрнекті авторларының бірі. Шафак алдымен кең лексикалық қорын пайдалануымен ерекшеленді, содан кейін түрік және ағылшын тілдерінде жазатын екі тілді автор ретінде халықаралық деңгейде түрік әдебиетінің алға басушысы болды. Кан мен Паттонның соңғы зерттеуі ХХ ғасырдағы түрік әдебиетінің сандық талдауын жасады, онда Мехмет Рауфтың (1875–1931) "Ейлул" (1901) және Ахмет Алтанның (1950) "Кіліч Ярасы Жиби" (1998) романдарынан бастап қырық автордың қырық романы қолданылды. Статистикалық талдау арқылы олар уақыт өте келе сөздердің ұзындығы (мәтіндегі белгілер және сөздіктегі түрлер) ұзарғанын көрсетті. Олардың пікірінше, сөз ұзындығының уақыт өте келе өсуі ХХ ғасырдағы үкімет бастаған тіл реформасына байланысты. Бұл реформа түрік тілінде қолданылатын шетелдік сөздерді, әсіресе араб және парсы тілдеріндегі сөздерді (1930 жылдардың басында реформа басталған кезде олар көпшілікте болғандықтан) түрік тіліндегі сөздерге жұрнақтар қосу арқылы жаңадан жасалған таза түрік неологизмдерімен алмастыруды мақсат етті. Кан және Паттон; Назим Хикметтің поэзиясының көп бөлігі осы жетістіктен кейін еркін өлеңде жазыла береді, бірақ оның туындылары цензураға байланысты ұзақ уақыт бойы аз әсер етті, сонымен қатар оның коммунистік саяси ұстанымы оның бірнеше жыл түрмеде отыруына себеп болды. Уақыт өте келе, "Симавне кадиси оғлу шиех бедреддин дестаны" ("Шейх Бедреддиннің балладасы", 1936) және "Мемлекетімнен адамдардың көріністері" ("Менің елімнен адамдардың бейнесі", 1939) сияқты кітаптарында ол бірдей жарияланымды және нәзік үнді дамытты. Түрік поэзиясындағы тағы бір революция 1941 жылы эссемен бірге жарық көрген және "Гарип" ("Адамгершіліктен шеттес") деп аталған шағын өлеңдер жинағының жарық көргенімен болды. Авторлары – Орхан Вели Канық (1914–1950), Мелих Джевдет Андай (1915–2002) және Октай Рифат (1914–1988). Өздерінен бұрынғы поэзияның барлық нәрсесіне қатысты қарсылық білдірген олар халықтық өнерді жасауға тырысты, "халықтың талғамын зерттеуге, анықтауға және оны өнерге басымдық етуге" ұмтылды. Осы мақсатта және француз ақындары Жак Преверт сияқты замандас ақындардан шабыттанған олар Назим Хикмет енгізген еркін өлеңнің түрін де пайдаланды, сонымен қатар күнделікті тілге тән тілді қолданды және көбінесе қарапайым күнделікті оқиғалар мен қарапайым адамдар туралы жазды. Бұл реакция дереу және қарама-қарсы болды: академиялық қауымдастықтың көп бөлігі мен ескірген ақындар оларды жамандады, ал түрік халқының көп бөлігі оларды ықыласпен қабылдады. Қозғалыс өзінің өмірінде он жыл ғана сарқылып, Орхан Велидің 1950 жылы қайтыс болуынан кейін Мелих Джевдет Андай мен Октай Рифат басқа стильдерге көшті, бірақ оның түрік поэзиясына тигізген әсері бүгінге дейін сезіледі. "Гарип" қозғалысы бұрынғы поэзияға қарсы реакция болғандай, 1950 жылдары және одан кейін "Гарип" қозғалысына қарсы реакция болды. Осы қозғалыстың ақындары, жақын арада "Екінші Жаңа" ("Second New") деп танылды, Назим Хикмет және "Гарип" ақындарының поэзиясында басымдық құратын әлеуметтік аспектілерге қарсы шықты, және Батыстың дада және сюрреализм сияқты қозғалыстарындағы тілдің бұзылуынан шабыттандырылып, тілдің күрделілігі мен күтпегендігі арқылы абстрактілі поэзия жасауға тырысты. Бір жағынан, қозғалыс постмодернизм әдебиетінің кейбір ерекшеліктерін көрсетеді. "Екінші Жаңа" ағымында жазған ең танымал ақындар – Тургут Уяр (1927–1985), Эдип Джансевер (1928–1986), Джемаль Сюрея (1931–1990), Эдже Айхан (1931–2002), Сезай Каракоч (1933–), Ильхан Берк (1918–2008). "Гарип" және "Екінші Жаңа" қозғалыстарынан тыс, Фазыл Хүсну Дагларджа (1914–2008) сияқты көптеген маңызды ақындар өркендеді, ол өмір, өлім, Құдай, уақыт және ғалам сияқты негізгі ұғымдарды қамтитын өлеңдер жазды; Бехчет Некатигил (1916–1979), оның кейбір аллегориялық өлеңдері орта таптың күнделікті өмірінің маңыздылығын зерттейді; Джан Юджел (1926–1999), ол өзінің өте күнделікті және алуан түрлі поэзиясымен қатар, әлем әдебиетін түрік тіліне аудармашы болды; Исмет Озел (1944–), оның ерте поэзиясы солшыл болғанымен, 1970 жылдардан бергі поэзиясы...

Кітап саудасы

Жыл сайын 30 000 жаңа атау жарық көреді, көбінесе олардың саны аз болады. 9 еуродан 17 еуроға дейін (қалта кітап / қатты мұқаба) – орташа айлық табысы 600 еуродан кем болғанда – өте тартымсыз, ал базарлардағы заңсыз көшірмелердің бағасы үштен екі есе арзан. Заңды түрде басылған кітаптарға берілетін "ресми сертификаттар" мәселені шешпейді, себебі заңсыз кітап саудасын бақылау қиын болып қалады. Түркиядағы 10 000 кітап дүкенінің 5 000-ы Стамбулда орналасқан, оның ішінде кітап көрмелері мен лицензиялық сауданың өсуі де бар. Түркия 2008 жылы Франкфурт кітап көрмесінің құрметті қонағы болды.