Француз тілінің грамматикасы

Кіріспе

Француз тілінің грамматикасы – француз тілінің мәлімдемелер, сұрақтар және бұйрықтар жасау үшін қолданатын ережелер жиынтығы. Көп жағынан, ол басқа роман тілдеріне өте ұқсас. Француз тілі – орташа деңгейде жіктелетін тіл. Зат есімдер мен көптеген есімдіктер сан бойынша жіктеледі (жекеше немесе көпше, бірақ көптеген зат есімдерде көпше түрі әртүрлі жазылса да, жекеше түрімен бірдей айтылады); сын есімдер, олардың зат есімдерінің саны мен жынысы (еркек немесе әйел) бойынша жіктеледі; жеке есімдіктер және басқа да бірнеше есімдіктер, тұлға, сан, жыныс және септеу бойынша жіктеледі; ал етістіктер, уақыт, түр, модальдық сипат, және олардың табыс есімдерінің тұлғасы мен саны бойынша жіктеледі. Септеу негізінен сөздердің реті мен сөздердің арасындағы қосымшалар арқылы белгіленеді, ал кейбір етістік ерекшеліктері көмекші етістіктер арқылы көрсетіледі.

Жынысы

Француз тіліндегі әрбір зат есімнің грамматикалық жынысы болады, ол еркек немесе әйел жынысына жатады. Адамды білдіретін есімнің грамматикалық жынысы көбінесе оның табиғи жынысына сәйкес келеді (яғни, оның білдіретін нысанының жынысына немесе гендеріне). Мұндай есімдердің әрбір жынысына сәйкес бір есім болады, ал есімнің таңдалуы сипатталатын адамның табиғи жынысына байланысты анықталады. Мысалы, еркек әнші – *un chanteur*, ал әйел әнші – *une chanteuse* (поп әншісі) немесе *une cantatrice* (опера әншісі). Ерлер мен әйелдерді білдіретін көпше есімдер еркек түрінде қолданылады. Кейбір жағдайларда екі есімнің формасы бірдей, айырмашылық тек көршілес сөздерде байқалады (жыныстық сәйкестік арқасында; төменде қараңыз). Католик еркек – *un catholique*, ал католик әйел – *une catholique*. Дегенмен, табиғи жынысына қарамастан, грамматикалық жынысын сақтайтын есімдер де бар. Мысалы, *personne* – «адам» сөзі әрқашан әйел жынысына жатады, ал (кемінде «стандартты» француз тілінде) *professeur* – «оқытушы» сөзі әрқашан еркек жынысына жатады. Канадалық француз тілінде *une professeure* әйелдік формасы қалыпты саналады, ол еуропалық француз тілінде де жиі кездеседі. Есімнің жынысын оның формасынан толық анықтау мүмкін емес, бірақ белгілі бір тенденциялар бар. Жалпы айтқанда, *e* әрпімен аяқталатын есімдер көбінесе әйелдік болады (мысалы, *une étoile* – «жұлдыз», *une voiture* – «көлік»), ал қалғандары еркек (мысалы, *un ballon* – «доп», *un stylo* – «қалам»), бірақ кейде керісінше де болуы мүмкін. Көбінесе, *sion*, *tion*, *aison*, *ité* және *logie* сияқты әйелдік есімдермен, ал *aire*, *isme*, *ème* және *ège* сияқты еркек есімдермен қолданылатын аяқталулар бар. *e* әрпімен аяқталатын және екі дауыссыздан тұратын есімдер де көбінесе еркек болады (мысалы, *un cadre*, *un arbre*, *un signe*, *un meuble*). Дегенмен, аяқталуы бойынша еркек болып көрінетін есім әйелдік болуы мүмкін, мысалы, *la peau* – «тері», *une dent* – «тіс» немесе керісінше, мысалы, *le coude* – «шынтақ», *un squelette* – «қаңқа». Есімдік сөйлемдер еркек түрінде болады. Мағынасы бірдей болатын есімдер еркек немесе әйел жынысында қолданылуы мүмкін (мысалы, *après-midi* – «кейінгі түс»). Көбінесе бір жыныс екіншісінен артық қолданылады. Кейбір (өте сирек кездесетін) есімдер қолданылу жолына қарай жынысын өзгертеді: *amour* – «сүйіспеншілік» және *délice* – «құмар» сөздері жекешеде еркек, ал көпшеде әйел; *orgue* – «орган» сөзі еркек, бірақ шіркеу органын білдіргенде көпшеде әйелге айналады (*les grandes orgues*); *gens* – «адамдар» көпше есімі жынысын өте ерекше жолмен өзгертеді, көбінесе еркек, бірақ белгілі бір сөздер сөздің алдында әйелдік сәйкестікті тудырады. Басқа есімдер грамматикалық жынысына байланысты мағынасын өзгертеді. Мысалы, *le critique* (еркек) – «сыншы», ал *la critique* (әйел) – «сын»; *le livre* – «кітап», ал *la livre* – «фунт» (салмақ және валюта мағынасында). Сол сияқты, *le voile* – «шапан», ал *la voile* – «желкен». Француз тілінің сөздік қорында гомофондар көп, яғни әртүрлі жазылатын, бірақ бірдей айтылатын сөздердің жұптары. Алайда, грамматикалық жыныс оларды ажыратуға көмектеседі. Мысалы, *le pot* – «құмыра» және *la peau* – «тері» сөздерінің айтылуы бірдей, бірақ жынысы әртүрлі.

Every French noun has a grammatical gender, either masculine or feminine. The grammatical gender of a noun referring to a human usually corresponds to the noun's natural gender (i. e., its referent's sex or gender). For such nouns, there will very often be one noun of each gender, with the choice of noun being determined by the natural gender of the person described; for example, a male singer is un chanteur, while a female singer is either une chanteuse (a pop singer) or une cantatrice (an opera singer). A plural noun that refers to both males and females is masculine. In some cases, the two nouns are identical in form, with the difference only being marked in neighbouring words (due to gender agreement; see below); a Catholic man is un catholique, while a Catholic woman is une catholique. Nonetheless, there are some such nouns that retain their grammatical gender regardless of natural gender; personne 'person' is always feminine, while (at least in "standard" French) professeur 'teacher' is always masculine. In Canadian French, une professeure is the standard feminine form, which is becoming more and more common in European French. A noun's gender is not perfectly predictable from its form, but there are some trends. As a very broad trend, nouns ending in e tend to be feminine (e. g., une étoile 'a star', une voiture 'a car'), while the rest tend to be masculine (e. g., un ballon 'a balloon', un stylo 'a pen'), but it sometimes can be the opposite. More consistently, some endings, such as sion, tion, aison, ité and logie occur almost exclusively with feminine nouns, while others, such as aire, isme, ème and ège occur almost exclusively with masculine ones. Many nouns ending in e preceded by double consonants are also masculine (e. g. un cadre, un arbre, un signe, un meuble). Nonetheless, a noun that seems masculine judging by its ending might actually be feminine e. g., la peau 'the skin', une dent 'a tooth' or vice versa e. g., le coude 'the elbow', un squelette 'a skeleton' are masculine. Noun clauses are masculine. A very small number of nouns can be used either in masculine or feminine gender with the same meaning (e. g., après midi 'afternoon'). Often one gender is preferred over the other. Some (very rare) nouns change gender according to the way they are used: the words amour 'love' and délice 'pleasure' are masculine in singular and feminine in plural; the word orgue 'organ' is masculine, but when used emphatically in plural to refer to a church organ it becomes feminine (les grandes orgues); the plural noun gens 'people' changes gender in a very unusual way, being usually masculine but triggering feminine agreement when certain adjectives precede the word. Other nouns change meaning depending on which grammatical gender they are used in. For example, le critique (masculine) refers to a critic, while la critique (feminine) means criticism; le livre refers to a book, while la livre means the pound (in the sense of both weight and currency). Similarly, le voile means "veil", whereas la voile means "sail". The vocabulary of French includes many homophones, i. e., pairs of words with different spellings but the same pronunciation. Grammatical gender, however, may serve to distinguish some of these. For example, le pot 'the pot' and la peau 'the skin' are both pronounced but disagree in gender.

Саны

Ағылшын тіліндегідей, есімдер сан бойынша өзгеріп отырады. Орфографиялық тұрғыдан алғанда, көпше түрі жекеше түріне ‘s’ әрпін қосу арқылы жасалады (мысалы, maison > maisons ‘үйлер’). ‘au’, ‘eu’ және ‘ou’ әріптерімен аяқталатын есімдер көбінесе ‘x’ әрпін қосады (мысалы, jeu > jeux ‘ойындар’). Дегенмен, ‘s’ және ‘x’ әріптері көбінесе айтылмайды, яғни сөйлеуде есімнің көпше түрі, әдетте, жекеше түрімен бірдей дыбысталады. Жекеше түрі ‘s’, ‘x’ немесе ‘z’ әріптерімен аяқталатын есімдер көпшеде айтылуы мен жазылуында өзгеріссіз қалады (мысалы, croix > croix ‘кресттер’, екеуі де [kʁwa] деп айтылады). Көпше есімнің келесі сөзбен байланысуы – көпшелік аяқталуы ‘s’ немесе ‘x’ әрпінің айтылуы мүмкін болатын жағдайлардың бірі: des fenêtres ouvertes (‘ашық терезелер’). Алайда, мұндай байланыс көбінесе тек ресми сөйлеуде (мысалы, жаңалықтар оқырмандары) кездеседі. Күнделікті сөйлеуде көптеген есімдердің жекеше және көпше түрі контекстке қарамастан бірдей дыбысталады. Француз тілінде көптеген есімдердің көпшелігі есімнің өзінде емес, алдыңғы артикль немесе анықтауыш арқылы білдіріледі (мысалы, la maison [la mɛzɔ̃] ‘үй’ > les maisons [le mɛzɔ̃] ‘үйлер’; mon frère [mɔ̃ fʁɛːʁ] ‘баурым’ > mes frères [me fʁɛːʁ] ‘бауырларым’). Француз есімдерінің көпше түрі жекеше түрінен ерекшеленетін есімдердің көпшілігі ‘al’ әрпімен аяқталады, олардың көпше түрі ‘aux’ болады (мысалы, cheval > chevaux ‘аттар’), сондай-ақ ‘ail’ әрпімен аяқталатын бірнеше есімдер де осы үлгіге сәйкес келеді (мысалы, travail [tʁavaj] > travaux [tʁavo] ‘жұмыстар’). Үш есімнің көпше түрі толыққанды ретсіз болып келеді: aïeul [ajœl] > aïeux [ajø] ‘бабалар’ (бірақ aïeuls [ajœl] ‘әжелер’); ciel [sjɛl] > cieux [sjø] ‘аспан’ (бірақ des ciels de lit ‘кереует шатырлары’); және œil [œj] > yeux [jø] ‘көздер’ (бірақ des œils de bœuf ‘люкстер’ (дөңгелек терезелер), des œils de perdrix ‘қабыршақтар’ (аяқтарда)). Тағы үш есімнің жазылуы бойынша дұрыс көпше түрі бар, бірақ айтылуы ретсіз: bœuf > bœufs ‘төрт аяқты мал’; œuf > œufs ‘жұмыртқалар’; және os > os ‘сүйектер’. Ағылшын тіліндегідей, көптеген санауға келмейтін есімдер грамматикалық тұрғыдан жекеше санмен қарастырылады, бірақ кейбіреулері көпше болып табылады, мысалы, les mathématiques ‘математика’; ал ағылшын тілінде санауға келмейтін кейбір есімдер француз тілінде санауға болады, мысалы, une information ‘бір мағлұмат’.

As in English, nouns inflect for number. Orthographically, the plural is usually formed from the singular by adding the letter s (cf. maison > maisons 'houses'). Nouns ending in au, eu, and ou often take the ending x instead (cf. jeu > jeux 'games'). However, the endings s and x are in most cases not pronounced, meaning that in speech the plural form of a noun generally has the same pronunciation as the singular. Nouns that end in s, x or z in the singular are left unchanged in the plural in both pronunciation and spelling (cf. croix > croix 'crosses', both pronounced [kʁwa]). Liaison between a plural noun and a following adjective is one case where the plural ending s or x may be pronounced: des fenêtres ouvertes ("open windows"). However, this form of liaison usually only appears in careful formal speech (for example by newsreaders). In most everyday speech singular and plural forms of most nouns are therefore homophonous in all contexts. In spoken French, the plurality of most nouns is marked not on the form of the noun itself but by a preceding article or determiner (cf. la maison [la mɛzɔ̃] 'the house' > les maisons [le mɛzɔ̃] 'the houses'; mon frère [mɔ̃ fʁɛːʁ] 'my brother' > mes frères [me fʁɛːʁ] 'my brothers'). French nouns whose spoken plural forms are distinguished from the singular include most of those ending in al, whose plural form is aux (cf. cheval > chevaux 'horses'), as well as a few nouns ending in ail that also follow this pattern (cf. travail [tʁavaj] > travaux [tʁavo] 'works'). Three nouns form completely irregular plurals: aïeul [ajœl] > aïeux [ajø] 'ancestors' (but aïeuls [ajœl] 'grandfathers'); ciel [sjɛl] > cieux [sjø] 'heavens' (but des ciels de lit 'bed canopies'); and œil [œj] > yeux [jø] 'eyes' (but des œils de bœuf 'oculi' (round windows), des œils de perdrix 'calluses' (on the feet)). Three other nouns have regular plurals in spelling but have irregular pronunciations: bœuf > bœufs 'oxen, cattle'; œuf > œufs 'eggs'; and os > os 'bones'. As with English, most uncountable nouns are grammatically treated as singular, though some are plural, such as les mathématiques 'mathematics'; some nouns that are uncountable in English are countable in French, such as une information 'a piece of information'.

Іс

Француз тіліндегі есімдер басқа грамматикалық категориялар бойынша өзгермейді. (Дегенмен, жеке есімдіктер жақ және септеу бойынша өзгеріп отырады; төменде қараңыз.)

Мақалалар мен анықтауыштар

Мақалалар мен анықтауыштар олар анықтайтын зат есімнің жынысы мен санына қарай сәйкес келеді; зат есімдерден айырмашылығы, бұл өзгеріс ауызша да, жазбаша да жасалады. Француз тілінде үш мақала бар: анықталған, анықталмаған және бөліктелген. Анықталған және анықталмаған мақалалар арасындағы айырмашылық ағылшын тіліндегідей (анықталған: the; анықталмаған: a, an), бірақ анықталмаған мақаланың көпше түрі бар (кейбір жағдайлардағы some-ға ұқсас, алайда ағылшын тілінде әдетте анықталмаған көпше зат есімдердің алдына мақала қойылмайды). Бөліктелген мақала анықталмаған мақалаға ұқсас, бірақ сансыз жекеше зат есімдер үшін қолданылады.

Сифаттар

Синтаксистік сөздер жынысы мен саны бойынша өзгертетін зат есіммен сәйкес келуі керек. Сондықтан француз тіліндегі сын есімдердің төрт түрі бар: еркек жекеше, әйел жекеше, еркек көпше және әйел көпше. Кейбір сын есімдердің бесінші түрі бар, атап айтқанда, дауыстымен немесе «сәрсеңк» әрпімен басталатын зат есімнің алдында қолданылатын еркек жекеше түрі. Мысалы, un beau jardin, un bel homme, une belle femme, de beaux enfants, de belles maisons (әдемі бақ, сұлу жігіт, әдемі әйел, әдемі балалар, әдемі үйлер). Бұл бесінші форма, көне нұсқасы, кейде басқа фразаларда да қолданылады, мысалы, Philippe le Bel (Филипп Әсем, 1268–1314) және Philippe le Beau (Филипп Сұлу, 1478–1506). Сын есімнің негізгі түрі – еркек жекеше, сөздіктерде тізімделеді. Әйел жекеше түрі әдетте негізгі формаға «e» әрпін қосу арқылы жасалады. Бұл «e» әрпі үнсіз, сондықтан көптеген еркек және әйел формалары бірдей естіледі (мысалы, civil > civile ‘азаматтық’, екеуі де /sivil/ деп айтылады). Дегенмен, соңғы «үнсіз» дыбыстардың айтылуына себеп болады, осылайша еркек және әйел жұптары еркек формасы үнсіз дауыссызға аяқталғанда айтылуында ерекшеленеді (мысалы, lourd > lourde ‘салмақты’). Кейбір жағдайларда, әйел формаларын жасауда акцент қою, дауыссыз дыбысты екі еселеу немесе оны басқа әріппен алмастыру сияқты қосымша өзгерістер болады, бұл өзгерістер көбінесе соңғы дыбыстардың айтылуын көрсетеді (мысалы, bon [bɔ̃] > bonne [bɔn] ‘жақсы’; heureux [øʁø] > heureuse [øʁøz] ‘бақытты’). Ережеден тыс әйел формаларына beau > belle ‘әдемі’, blanc > blanche ‘ақ’ және басқа да бірнеше мысалдар жатады. Егер сын есімнің негізгі формасы «e» әрпімен аяқталса, әйел формасы өзгеріссіз қалады (мысалы, riche > riche ‘бай’). Көпше түрі әдетте жекеше түріне «s» әрпін қосу арқылы жасалады (еркек және әйел). Бұл «s» әрпі көбінесе үнсіз, бірақ дауыстымен басталатын келесі зат есіммен байланыста айтылады. Көпше зат есімдерден кейінгі байланыспен салыстырғанда, көпше сын есімдерден кейінгі байланыс стандартты қолданыста жиі және тіпті міндетті болып табылады. Егер негізгі форма «s», «x» немесе «z» әріптерімен аяқталса, сын есімнің еркек көпшесінде өзгеріссіз қалады (мысалы, doux > doux ‘жұмсақ’). Кейбір сын есімдер еркек көпшесінде «x» (сонымен қатар үнсіз) аяғын алады (мысалы, nouveau > nouveaux ‘жаңа’). «al» әрпімен аяқталатын сын есімдерде ғана көпше формалары байланыс ортасынан тыс жекешеден ерекшеленеді. Бұл әдетте еркек көпшесінде «aux» түрін алады (мысалы, central > centraux ‘орталық’). Ал әйел көпшесі: centrale > centrales деген жалпы ережеге сәйкес жасалады. Жоғарыда аталған ережелерге байланысты француз тіліндегі сын есімдердің төрт жазбаша түрі болуы мүмкін, олардың барлығы бірдей естіледі. Бұл жағдайда, егер сын есімнің еркек және әйел формалары бірдей естілсе және сын есім мен келесі зат есімнің арасында байланыс болмаса.

An adjective must agree in gender and number with the noun it modifies. French adjectives therefore have four forms: masculine singular, feminine singular, masculine plural, and feminine plural. A few adjectives have a fifth form, viz. an additional masculine singular form for use in liaison before a noun beginning with a vowel or a "mute h", e. g. un beau jardin, un bel homme, une belle femme, de beaux enfants, de belles maisons (a beautiful garden, a handsome man, a beautiful woman, beautiful children, beautiful houses). This fifth form, which is older, is sometimes used elsewhere in set phrases, e. g. Philippe le Bel (Philip the Fair or the Handsome of France, 1268–1314) vs. Philippe le Beau (Philip the Handsome or the Fair of Castile, 1478–1506). The masculine singular, an adjective's basic form, is listed in dictionaries. The feminine singular is normally formed by adding e to the basic form. This e is mute, which makes many masculine and feminine forms homophonous (cf. civil > civile 'civil', both pronounced /sivil/). However, the ending causes "mute" final sounds to be pronounced, whereby masculine feminine pairs become distinguishable in pronunciation if the masculine form ends in a mute consonant, which is the case with a great deal of adjectives (cf. lourd > lourde 'heavy'). Under certain circumstances, other minor changes occur in the formation of feminine forms, such as the placement of an accent, the doubling of a consonant, or its replacement with another, changes that often reflect the pronunciation of such endings (cf. bon [bɔ̃] > bonne [bɔn] 'good'; heureux [øʁø] > heureuse [øʁøz] 'happy'). Irregular feminine forms include beau > belle 'beautiful', blanc > blanche 'white', and a limited number of others. If an adjective's basic form ends in e, it is left unchanged in the feminine (cf. riche > riche 'rich'). The plural is normally formed by adding s to the singular (masculine and feminine). This s is usually mute, but pronounced in liaison with a following noun that begins with a vowel. Unlike liaison after plural nouns, liaison after plural adjectives is common and even obligatory in standard usage. If the basic form ends in s, x, or z, an adjective is left unchanged in the masculine plural (cf. doux > doux 'soft, gentle'). A few adjectives take the (also mute) ending x in the masculine plural (cf. nouveau > nouveaux 'new'). Plural forms that are distinguishable from the singular outside of liaison environments occur only with adjectives ending in al. These normally have aux in the masculine plural (cf. central > centraux 'central'). By contrast, the feminine plural is formed according to the general rule: centrale > centrales. Due to the aforementioned rules, French adjectives might have four distinguished written forms which are all pronounced the same. This is the case if an adjective's masculine and feminine forms are homophonous and if there is no liaison between the adjective and a following noun. Written formPronunciationTranslationmasc. sg. un prince turca Turkish princefem. sg. une princesse turquea Turkish princessmasc. pl. des princes turcsTurkish princesfem. pl. des princesses turquesTurkish princesses

On the other hand, if the masculine and feminine forms have different pronunciations and liaison does occur, all four forms can be distinguishable in pronunciation. Adjective declension is therefore important in spoken French, though to a lesser extent than in writing. (All forms distinguished in pronunciation are also distinguished in writing, but not vice versa.) Written formPronunciationTranslationmasc. sg. un grand empereura great emperorfem. sg. une grande impératricea great empressmasc. pl. de grands empereursgreat emperorsfem. pl. de grandes impératricesgreat empresses

Due to the peculiar orthography of French, which denotes mute final consonants, most feminine forms seem regular in terms of their spelling because they are formed by adding e to the masculine form, e. g., grand > grande, lent > lente, persan > persane. However, if we put this etymologic orthography aside and consider only current pronunciation, the formation of French female forms becomes quite irregular with several possible "endings": > , > , >
Most adjectives, when used attributively, appear after their nouns: le vin rouge ("the red wine"). A number of adjectives (often having to do with beauty, age, goodness, or size, a tendency summarized by the acronym "BAGS"), come before their nouns: une belle femme ("a beautiful woman"). With a few adjectives of the latter type, there are two masculine singular forms: one used before consonants (the basic form), and one used before vowels. For example, the adjective beau ("beautiful") changes form from un beau garçon ("a handsome boy") to un bel homme ("a handsome man"). Some adjectives change position depending on their meaning, sometimes preceding their nouns and sometimes following them. For example, ancien means "former" when it precedes its noun, but "ancient" when it follows it. To give another example, un homme grand means "a tall man", whereas un grand homme means "a great man". Many compound words contain an adjective, such as une belle mère "a mother in law", which is distinct from une belle mère "a beautiful mother". Some of them use an archaic form of the feminine adjective that lacks the final e. These used to be written with an apostrophe, but a hyphen is now (at least since 1960) considered more correct: une grand route (formerly, une grand'route) "a main country road", which is distinct from une grande route "a long way", and une grand mère (formerly, une grand'mère) "a grandmother", which is distinct from une grande mère "a tall mother".

Екінші жағынан, егер еркек және әйел формалары әртүрлі естілсе және байланыс болса, төрт форманың бәрі де айтылуында ерекшеленеді. Сондықтан, француз тілінде сын есімдердің ауысуы сөйлеу тілінде маңызды, бірақ жазбаша тілдегіден кем. (Айтылуында ерекшеленетін барлық формалар жазбаша түрде де ерекшеленеді, бірақ керісінше емес.)

Француз тілінің ерекше орфографиясы, соңғы үнсіз дыбыстарды білдіреді, сондықтан көптеген әйел формалары өздерінің орфографиясы бойынша тұрақты болып көрінеді, өйткені олар еркек формасына «e» әрпін қосу арқылы жасалады, мысалы, grand > grande, lent > lente, persan > persane. Дегенмен, егер осы этимологиялық орфографияны ескермей, тек қазіргі айтылуын қарастырсақ, француз тіліндегі әйел формаларын жасау бірнеше мүмкін «соңымен» өте ережесіз болады: > , > , > .

Көптеген сын есімдер, атрибутивті қолданылғанда, өздері сипаттайтын зат есімдерден кейін келеді: le vin rouge («қызыл шарап»). Бірқатар сын есімдер (көбінесе сұлулық, жас, жақсылық немесе мөлшерімен байланысты, бұл тенденция «BAGS» деген қысқартумен түйінделеді) олардың алдында келеді: une belle femme («әдемі әйел»). Соңғы типтегі бірнеше сын есімдерде екі еркек жекеше түрі бар: бірі дауыссыз дыбыстардан бұрын (негізгі форма), екіншісі дауыстылар алдында қолданылады. Мысалы, beau («әдемі») сын есімі un beau garçon («сұлу жігіт») түрінен un bel homme («сұлу жігіт») түріне өзгереді. Кейбір сын есімдер мағынасына қарай орын ауыстырады, кейде зат есімдердің алдында, кейде соңынан келеді. Мысалы, ancien зат есімнің алдында «бұрынғы», ал соңынан «ежелгі» деген мағынаны білдіреді. Тағы бір мысал келтірейік, un homme grand «ұзын бойлы адам», ал un grand homme «үлкен адам» дегенді білдіреді. Көптеген күрделі сөздерде сын есімдер бар, мысалы, une belle mère «қарындас», бұл une belle mère «әдемі анадан» ерекшеленеді. Олардың кейбіреулері әйел сын есімінің ескірген түрін қолданады, соңғы «e» әрпінен айырылған. Бұрын олар апострофпен жазылған, бірақ 1960 жылдан бері тире белгісі дұрыс деп есептеледі: une grand route (бұрынғыда, une grand'route) «басты жол», бұл une grande route «ұзын жолдан» ерекшеленеді, және une grand mère (бұрынғыда, une grand'mère) «әже», бұл une grande mère «ұзын анадан» ерекшеленеді.

Алюминийлер

Ағылшын тіліндегідей, француз тіліндегі үстеулер сын есімдерді, басқа үстеулерді, етістіктерді немесе сөйлемдерді өзгерту үшін қолданылады. Көптеген үстеулер сын есімнен "ment" жұрнағын қосу арқылы жасалады, әдетте оның әйелдік түріне ( "ment" ағылшын тіліндегі "ly" жұрнағына ұқсас): мысалы, anciennement – "ежелгіде", "ескі заманда"; grandement – "үлкендей", "көп"; lentement – "баяу"; бірақ кейбір жүйелі ауытқулар бар (мысалы, patient → patiemment – "сабырлы", malaisé → malaisément – "жайсыз"), кейбір үстеулер ретсіз жасалады (bon – "жақсы" → bien – "жақсы"), ал кейбіреулері сын есімдерден жасалмайды. Үстеулердің өздері көбінесе өзгермейді. Бұған tout – "толығымен, өте" үстеуінің ерекшелігі бар, ол әйелдік және дауыссыздан басталатын сын есімді өзгертетін болса, оның жынысы мен саны бойынша сәйкес келеді (мысалы, tout petit – "өте кішкентай, ер.", tous petits – "өте кішкентай, көп.", toute petite – "өте кішкентай, әйел.", toutes petites – "өте кішкентай, көп."). Егер дауыстыдан басталатын болса: tout entier, tout entiers, tout entière, tout entières – "толығымен, тұтас" (байланыспен).

Алдын ала сөз тіркестері

Француз тіліндегі шылаулар сөйлемнің өзара байланысты екі бөлігін байланыстырады. Сөздер тізбегінде олар зат есімнің алдына қойылады, осылайша зат есім мен одан бұрын тұрған етістік, сын есім немесе басқа зат есім арасындағы қатынасты нақтылайды. Көбінесе қолданылатын француз тіліндегі шылаулар: à (то, да, ішінде), à côté de (жанында, қасында), après (кейін), au sujet de (туралы, мәселесі бойынша), avant (бұрын), avec (пен, бірге), chez (үйінде/кеңсесінде, арасында), contre (қарсы), dans (ішінде), d'après (сәйкес), de (ден, туралы), depuis (бері, бойы), derrière (артында), devant (алдында), durant (барысында, кезінде), en (ішінде, үстінде, қарай), en dehors de (сыртында), en face de (қарсы тұрып, бетпе-бет), entre (арасында), envers (қарай), environ (шамамен), hors de (сыртында), jusque (дейін, соған дейін, тіпті), loin de (алыс), malgré (қарамастан), par (арқылы, бойынша), parmi (арасында), pendant (барысында), pour (үшін), près de (жанында), quant à (қайта келсек, туралы), sans (сыз), selon (сәйкес), sous (астында), suivant (сәйкес), sur (үстінде), vers (қарай).

Өтірік сөздер

Француз тілінде жалғаулы есімдер сөйлемдегі қызметін (негізгі, тура толықтырғыш және т.б.) көрсету үшін өзгеріп отыруы мүмкін, сондай-ақ олардың сілтемесінің тұлғасы, жынысы және саны бойынша да өзгереді. Мұндай өзгерістердің барлығы бір уақытта кездеспеуі мүмкін; мысалы, қатыстыратын жалғаулы есім que (сол, осы, кім) кез келген сілтемеге ие болуы мүмкін, ал меншік жалғаулы есім le mien (менікі) сөйлемде кез келген қызмет атқаруы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, француз тілі (ағылшын тілі сияқты) про-дроп емес ("жалғаулы есімді жіберу") тілі болып табылады; сондықтан, жалғаулы есімдер тілде маңызды орын алады. Жекеше етістіктер (мысалы, pleuvoir – жаңбыр жауу) жекеше жалғаулы есімді қолданады. Француз тіліндегі толықтырғыш жалғаулы есімдердің барлығы клитикалар болып табылады. Олардың кейбіреулері күнделікті тілде соншалықты жиі кездеседі, тіпті француз тілі көп тұлғалы келісімді көрсетеді деп айтуға болады.

Әдеттегі қолданысы

Күнделікті француз тілінде "ne" жіберіліп айтылмауы жиі кездеседі, бірақ жазбада "ne plus" конструкциясымен байланысты қысыңқыптық тудыруы мүмкін, себебі "plus" сөзі "көбірек" немесе "енді жоқ" деген екі мағынаны да білдіруі мүмкін. Әдетте, "plus" сөзі "көбірек" мағынасында қолданылғанда соңғы "s" әрпі айтылады (plys), ал "енді жоқ" мағынасында айтылмайды (ply). Мысалы, "Il y en a plus" деген бейресми сөйлем "одан да көп бар" мағынасында соңғы "s" әрпімен (il i ɑ̃n a plys, jɑ̃n a plys) немесе "қалмады" мағынасында онысыз (il i ɑ̃n a ply, jɑ̃n a ply) айтылуы мүмкін.

Тәуелсіз

Кейбір, көбінесе әдеби конструкцияларда, "ne" өзінен-өзі (pas немесе басқа да теріс сөзсіз) жоққа шығаруды білдіре алады. Бұл құрылымды қолдана алатын төрт етістік – "pouvoir" ("біле аламын"), "savoir" ("білу"), "oser" ("батылу") және "cesser" ("тоқтау"). (стандартты, ne + pas) «Je n'ai pas pu venir.» – "Мен келе алмадым." (көңілді, тек pas) «J'ai pas pu venir.» [сол сияқты]. (әдеби, тек ne) «Je n'ai pu venir.» [сол сияқты]; мысалы, «Je ne sais quoi» фразасы – "Мен не екенін білмеймін" – күнделікті тілде тасқа басқан тіркес ретінде сақталған.

Жоқ ету

Жоғарыда айтылғандай, француз тілінде жосықсыздық екі бөліктен тұрады: біріншісі – етістікке жалғанатын *ne* бөлшегі және етістікті немесе оның бір аргументін өзгертетін бір немесе бірнеше жосықсыз сөздер. *Ne* бөлшегі, уақыты белгіленген сөйлемде етістіктен бұрын, сондай-ақ етістіктен бұрын келетін, басылмаған есімдіктерден бұрын тұрады. Дегенмен, жосықсыздықтың екінші бөлігінің орны өзгеріп отыруы мүмкін.

Сұрақтар топтастыру

Жалпы алғанда, сұрақтардың екі түрі болады: жауабы «иә» немесе «жоқ» болатын сұрақтар және ақпарат сұрайтын сұрақтар.

Иә/жоқ сұрақтар

Француз тілінде "иә" / "жоқ" сұрақтарын құрудың төрт тәсілі бар, олардың әрқайсысы әдетте әртүрлі формальдылық деңгейімен байланысты.

Ақпараттық сұрақтар

Француз тілінде ақпараттық сұрақтарды құрудың төрт тәсілі бар. Иә/жоқ сұрақтар сияқты, әрбір тәсіл әртүрлі ресмилік деңгейімен байланысты.