Кіріспе
Заңда куә – өз еркімен немесе мәжбүрлі түрде, белгілі бір фактінің шындығына куәлік ете алатын адам. Куәгер сотта, үкім шығару комиссиясының алдында, әкімшілік трибуналда, жазбаша сұраққа жауап берушінің алдында немесе басқа да заңдық іс жүргізулерде ауызша немесе жазбаша түрінде білетін нәрсесі туралы куәлік беруге міндетті болуы мүмкін. Куәгерді сотқа шақыру арқылы куәлік беруге мәжбүрлеуге болады. Сотқа шақыру – бұл сот отырысына қатысуға бұйрық беретін заңды құжат. Ол сот процесінде куәгердің куәлігін алу үшін қолданылады. Әдетте, оны судья, азаматтық сот ісінде талапкердің немесе жауапкердің адвокаты, қылмыстық іс жүргізуде прокурор немесе қорғаушы адвокат немесе мемлекеттік орган шығарады. Көптеген юрисдикцияларда сотқа шақыруды орындау міндетті, және куәгер ант беруге немесе жалған куәлік берудің жазасымен шындықты айтуға солемді түрде уәде беруге міндетті. Бұл ретте, куәгер бұл оқиғаны көрушінің өзі болса да, заң бойынша куәгер – хабар берушіден өзгеше. Хабар беруші – оқиғаға куә болғанын немесе естіген ақпараты бар екенін мәлімдеген, бірақ кем дегенде бір тараптан (әдетте қылмыстық қорғаушыдан) өзінің кім екені жасырылған адам. Хабар берушіден алынған ақпаратты полиция қызметкері немесе куәгер ретінде әрекет ететін басқа лауазымды тұлға іздестіру ордерін алу үшін пайдаланған болуы мүмкін.
In law, a witness is someone who, either voluntarily or under compulsion, provides testimonial evidence, either oral or written, of what they know or claim to know. A witness might be compelled to provide testimony in court, before a grand jury, before an administrative tribunal, before a deposition officer, or in a variety of other legal proceedings. A subpoena is a legal document that commands a person to appear at a proceeding. It is used to compel the testimony of a witness in a trial. Usually, it can be issued by a judge or by the lawyer representing the plaintiff or the defendant in a civil trial or by the prosecutor or the defense attorney in a criminal proceeding, or by a government agency. In many jurisdictions, it is compulsory to comply with the subpoena and either take an oath or solemnly affirm to testify truthfully under penalty of perjury. Although informally a witness includes whoever perceived the event, in law, a witness is different from an informant. A confidential informant is someone who claimed to have witnessed an event or have hearsay information, but whose identity is being withheld from at least one party (typically the criminal defendant). The information from the confidential informant may have been used by a police officer or other official acting as a hearsay witness to obtain a search warrant.
Түрлері
Тікелей куә (немесе көзімен көрген куә) – өз сезімдері арқылы (мысалы, көру, есту, иіс, сезу) алынған білімге ие адам. Бұл қабылдау көмекші құралсыз немесе микроскоп, стетоскоп сияқты құралдардың көмегімен болуы мүмкін. Естімелі куә – басқа біреудің айтқанын немесе жазғанын куәлік ететін адам. Көптеген сот процестерінде естімелі дәлелдердің қабылдануына қатысты көптеген шектеулер бар. Мұндай шектеулер үлкен жюридің тергеуларына, көптеген әкімшілік іс жүргізулерге және тұтқындау немесе іздеу ордерін қолдау үшін пайдаланылатын мәлімдемелерге қолданылмайды. Сондай-ақ, кейбір мәлімдемелер естімелі болып саналмайды және мұндай шектеулерге ұшырамайды. Сарапшы куә – қызығушылық тудыратын мәселеге қатысты мамандандырылған білімі бар адам, ол басқа дәлелдерді, оның ішінде басқа куәліктерді, құжаттамалық немесе материалдық дәлелдерді (мысалы, саусақ іздерін) түсінуге көмектеседі. Сарапшы куә тікелей куә де болуы мүмкін, демесе, дәрігер сияқты, оқиға немесе қылмыс құрбанына көмек көрсеткен немесе көрсетпеген болуы мүмкін. Мінез-құлқы куәсі – егер ол қылмыстың шешілуіне көмектесе алса, айыпталушының мінезі туралы куәлік береді. Жасырын куә немесе анонимді куә – соттың жеке басын құпия ұстайтын адам.
Куәлікті шақыру
Сот ісінде куәні айыптау тарапы немесе қорғау тарапы шақыруы мүмкін. Куәні бірінші шақырған тарап тікелей тексеру деп аталатын сұрақтар қояды. Екінші тарап одан кейін өз сұрақтарын қойып, қарсы тексеру жүргізе алады. Кейбір жағдайларда, куәні шақырған тарап қайта тексеру арқылы сұрақ қоюға мүмкіндік алады, бірақ әдетте қарсы тексеруден алынған нақты куәлікке қарсылық білдіру үшін ғана. Куәні қайта шақыру – бұл сот ісінде бұрын куәлік берген куәні тағы да куәлік беру үшін шақыру. Сот тарапқа екінші тарап ұсынған мәселе бойынша куәлік беру үшін ғана куәні шақыруға рұқсат бере алады, егер екінші тараптың куәлігі алғашқы куәнің тікелей тексеру кезінде берген куәлігіне қайшы келсе.
Куәлік
Куәгерлер әдетте өздері тікелей көрген нәрселер туралы ғана куәлік етуге рұқсат етіледі. Көп жағдайда олар басқалардан естігендері туралы куәлік ете алмайды (естіген сөз). Бұл шектеу сарапшы куәгерлерге қатысты емес, бірақ олар тек өздерінің білікті салаларында ғана куәлік ете алады.
Сенімділік
Көп жағдайда куәгерлердің куәліктері тікелей дәлелдерге қарағанда сенімдірек саналады, бірақ зерттеулер жеке куәгерлердің куәліктерінің жиі қате екенін көрсетті. Куәгерлердің қате тануына себептердің қатарында нашар байқау және есте сақтау, сондай-ақ, пікірқанастық жатуы мүмкін, немесе куәгердің қасақана жалған куәлік беруі де болуы мүмкін. Егер бірнеше адам қылмысты көрсе, олардың куәліктеріндегі ортақ белгілерді табуға болады, бұл оқиғаның нақты қалпын көрсетеді, бірақ айырмашылықтар да болуы мүмкін және олардың өзі адалдықсыздыққа дәлел емес. Куәгерлерді анықтау тергеушілерге қылмыскердің сыртқы келбеті туралы ақпарат беруге көмектеседі, бірақ куәгерлердің есте сақтауында қате немесе бұрмаланған мәліметтер болуы мүмкін. Бір зерттеуде тәжірибе жүргізілді, онда қатысушылар қылмыстық іс бойынша қазылардың құрамында болды. Қазылар тобы ұрлық және кісі өлтіру туралы мәліметті, айыптау тарапының дәлелдерін, содан кейін қорғау тарапының дәлелдерін тыңдады. Кейбір қазылар тек тікелей емес дәлелдерді тыңдады, ал енді біреулері күдіктіні танитынын мәлімдеген кеңсе қызметкерінің куәлігін естіді. Бірінші жағдайда 18% айыпталушыны кінәлі деп тапты, ал екінші жағдайда 72% кінәлі деп шешті (Loftus 1988). Полицияда куәгерлер күдіктіні бірнеше адамнан таңдап көрсететін кездегі тексерулер көбінесе дұрыс емес болып келеді және куәгердің күдіктіні есінде қалғанын қате көрсетуі мүмкін. Тағы бір зерттеуде студенттер сахналаған қылмысты тамашалады. Бір сағаттан кейін олар фотосуреттерді қарады. Бір аптадан кейін олардан күдіктіні тануды сұрады. Тексеруге қатысқан адамдардың 8% күдікті деп қате танылды. Ал фотосуреттерге енген бейкүнә адамдардың 20% қате танылды. Қарудың болуы қоршаған оқиғаларды есте сақтауға кедерілтінетін "қаруға назар аудару" әсері де маңызды мәселе. Тағы бір зерттеуде "әділетсіз айыптауға ұшыраған 65 жағдай" қарастырылды. Осы жағдайлардың 45% куәгерлердің қателіктеріне байланысты болды. Куәгерлердің есте сақтауын зерттеу әдетте танымдық процестердің кеңінен қарастырылатын саласы болып табылады, яғни біздің әлемді қабылдау және түсіну жолдары. Бұл ойлау, сезу, есте сақтау, сана, ақыл-ой және бағалау сияқты менталдық қабілеттерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Танымдық процестерді тікелей байқау мүмкін емес, оларды болжауға болады, бірақ олардың барлығы құқықтық контексте маңызды практикалық салдарға ие. Егер адамдардың ойлау, сезу, ақыл-ой және бағалау қабілеттері әрқашан кемелді емес екенін қабылдаса, психологтардың заң мәселелерінде танымдық процестерді және оларға әсер ететін факторларды зерттеуін түсіну оңайырақ болады, оның ішінде осы кемшіліктердің қылмыстық сот жүйесіне тигізетін ауыр салдары да бар. Куәгерлердің есте сақтауын зерттеу тергеу саласындағы маңызды мәселе болып табылады. Хафф пен Раттнердің айтуынша, қате айыптаудың басты себебі – куәгерлердің қате тануы.
Сенімділік
Сенімді куә – куәгер ретінде әрекет ететін, оның ішінде сотта куәлік беру арқылы, куәлігі шындыққа жақын және сенуге болатын адам. Басқа куәгерлердің сенімділігі төмен болуы немесе олар сенімсіз деп танылуы мүмкін. Әрбір куәгердің сенімділігі жеке бағаланады және куәгерлердің саны оған әсер етпейді. Куәгердің сенімділігіне бірнеше фактор ықпал етеді. Әдетте, куәгерлердің дәлдігі жоғары және оларға әсер ету қиын болғанда, олар сенімді деп саналады. Тарихи құқық бойынша бұл термин куәлік беруге немесе құжаттарды куәландыруға қатысты қолданылуы мүмкін. Қазіргі ағылшын заңында сенімді куә – "естігенін қайталайтын" емес. Шотландия заңында сенімді куә – "өзінің сенімділігімен көзге түсетін, сенуге лайық" адам.
Өсиеттер мен құжаттарға куәлік беру
Кейбір заңдық құжаттарға мән беру немесе олардың болуын қамтамасыз ету үшін сенімді куәгерлерді пайдалану қажет. Мысалы, көптеген ағылшын құқығы жүйелерінде, өсиеттің жасалғанын растау үшін кем дегенде екі куәгердің оған қол қоюы міндетті. Канада заңнамасында сенімді куәгер – бұл ақыл-ойы кеміп, мүдделер қақтығысына түсіп немесе қылмыс жасаған куәгер емес.