Битұригтер Куби: ежесірдегі галл тайпасы, Берри провинциясында қоныстанған. «әлем патшалары» деген мағына беретін тайпа тарихы, рим дәуірінен мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Галл тайпасы
Gallic tribe
Битуриге Куби (галл тілінде: Biturīges Cubi) – темір дәуірі мен рим дәуірінде олардың атымен аталған Берри провинциясына сәйкес келетін аймақта қоныстанған галл тайпасы. Бордо аймағында олардың Бітуриге Вивиски деген бір атаулы тайпасы болған, бұл ортақ түбін көрсете алады, бірақ мұны тікелей дәлелдейтін дерек жоқ.
The Bituriges Cubi (Gaulish: Biturīges Cubi) were a Gallic tribe dwelling in a territory corresponding to the later province of Berry, which is named after them, during the Iron Age and the Roman period. They had a homonym tribe, the Bituriges Vivisci, in the Bordelais region, which could indicate a common origin, although there is no direct evidence of this.
Атауы
Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) Битуригтер деп, Страбон (б.з.б. 1-ші ғасырдың басында) Битуригтер мен Кубоис Битурикси, Плиний (б.з.б. 1-ші ғасыр) Битуригтер, Куби апеллантур деп атаған. Птолемей (б.з.б. 2-ші ғасыр) оларды Битуригтер мен Кубоис Битурикси деп еске алады. Галлиялық этноним Битуригс «дүние патшалары» немесе мүмкін «мәңгілік патшалар» дегенді білдіреді. Ол bitu («дүние», сондай-ақ «мәңгілік» болуы мүмкін; мысалы, ежелгі ирланд тілінде bith – «дүние, өмір, жас», bith – «мәңгілік», көне уэльс тілінде bid, OBret. bit – «дүние») және riges («патшалар»; жекеше – rix) түбірлерінен шыққан. «Мәңгілік» мағынасы ежелгі кельт тілдерінде bitu-мен байланысты болған, әлде кейіннен көне ирланд тілінде пайда болған-дығы әлі белгісіз. Дегенмен, «дүние» мағынасы «тірі әлем, тіршілік ететін орын» түсінігінен туындаған болуы мүмкін, себебі прото-кельттік *bitu түбірі прото-индоевропалық *gʷiH tu-дан шыққан, ол «өмір» дегенді білдіреді (мысалы, латын тілінде vīta – «өмір», Орталық Славян тілінде žiti – «өмір сүру»). Бурж қаласы, б.з. 400 жылға жуық civitas Biturigum («Битуригтер цивитасы», 844 жылы Битурикас, 1182 жылы Битурис) деп белгіленген, ал 860 жылы pagus Biturigus («Битуригтер пагусы») деп куәландырылған Берри аймағы, Галлия тайпасының құрметіне аталған.
They are mentioned as Bituriges by Caesar (mid 1st c. BC), Bitoúriges oi̔ Kou͂boi (Βιτούριγες οἱ Κοῦβοι) and Koúbois Bitoúrixi (Κούβοις Βιτούριξι) by Strabo (early 1st c. AD), Bituriges qui Cubi appellantur by Pliny (1st c. AD), and as Bitoúriges oi̔ Kou͂boi (Βιτούριγες οἱ Κοῦβοι) by Ptolemy (2nd c. AD). The Gaulish ethnonym Biturīges means 'kings of the world', or possibly 'perpetual kings'. It derives from the stem bitu ('world', perhaps also 'perpetual'; cf. OIr. bith 'world, life, age', bith 'eternally', Old Welsh bid, OBret. bit 'world') attached to riges ('kings'; sing. rix). Whether the meaning 'perpetual' was already associated with bitu in ancient Celtic languages or appeared later in Old Irish remains uncertain. In any case, the meaning 'world' probably emerged from the notion of 'living world, place of the livings', since the Proto Celtic stem *bitu derives from Proto Indo European *gʷiH tu , meaning 'life' (cf. Lat. vīta 'life', OCS žiti 'to live'). The city of Bourges, attested ca. 400 AD as civitas Biturigum ('civitas of the Bituriges', Bituricas in 844, Bituris in 1182), and the region of Berry, attested in 860 as pagus Biturigus ('pagus of the Bituriges'), are named after the Gallic tribe.
География
Рим дәуірінен бұрынғы кезеңде олардың бас қаласы Аварикум Битуригум (қазіргі Бурге) болған. Олар Эдуйлердің батысында, Карнуттар мен Ценомандардың оңтүстігінде, Пиктондар, Лемовиктер және Арвернидің солтүстігінде, ал Турондардың шығысында қоныстанған.
Their chief town during the pre Roman era was the oppidum of Avaricum Biturigum (modern Bourges). Their dwelled west of the Aedui, south of the Carnutes and Cenomani, north of the Pictones, Lemovices and Arverni, and east of the Turones.
Тарих
Ливийдің баяндаған аңызына сәйкес, битуригтер шамамен б.з.б. 600 жылы бүкіл Галлияны билеген. Өз отандарының халқы тым көбейгендіктен, битуригиялық патша Амбигат өзінің әпкесінің ұлдары Белловезус пен Сеговезусты жаңа қоныс іздеуге жіберді. Сеговесус Герциний орманына қарай жол тартты, ал Белловесус солтүстік Италияға галлдардың шапқынына жетекшілік еткен делінеді. Бурж қаласының аумағында Массалиядан импортталған көптеген грек керамикасы мен амфоралары, сондай-ақ б.з.б. 6 ғасырдың екінші жартысына жатқан жергілікті көркем керамикалар табылды. Тарихшы Венцеслав Крутаның айтуынша, бұл археологиялық тұрғыдан Ливийдің баяндаған дәстүрдің мәнін растайды және оның заманынан бұрын аймақ халқының күшін көрсетеді. Б.з.б. 1 ғасырында битуриг кубилер Эдуилердің конфедерациясының құрамындағы клиенттері болды. Галлия соғыстары кезінде олар Цезарьға қарсы күресте Арверниді қолдады және б.з.б. 52 жылы Новиодун деп аталатын бекінісінің қоршауында және одан кейін бас қаласы Аварикумның қоршауында зор шығынға ұшырады. Верцингеторикс тактикасымен өртеуден тек олардың аумағындағы бір ғана бекініс – Аварикум құтылды. Олар римдіктер бекіністі қоршаған кезде Алезияны қорғауға да қатысты. Верцингеторикс жеңілгеннен кейін Рим б.з.б. 51 жылы битуригтер аумағында галлдық көтерілісті басуға мәжбүр болды. Олардың Римге тез мойынсұнғаны айтылады және бірнеше аптадан кейін Цезардан көршілері карнуттарға қарсы араласуын сұрады.
According to a legend recounted by Livy, the Bituriges ruled over all of Gaul ca. 600 BC. Faced with overpopulation in their homeland, the Biturigian king Ambigatus sent his sister's sons Bellovesus and Segovesus in search of new territories to settle. Segovesus headed towards the Hercynian Forest, while Bellovesus is said to have led the Gallic invasion of northern Italy. Many Greek ceramics and amphoras imported from Massalia, as well as local productions of fine art pottery dated to the second part of the 6th century BC were found on the site Bourges, which, according to historian Venceslas Kruta, gives archeological credit to the essence of the tradition reported by Livy evoking the power of the people of the region well before his own time. In the 1st century BC, the Bituriges Cubi were client of the Aedui as part of their confederation headed. During the Gallic Wars, they supported the Arverni in their fight against Caesar, and suffered great losses in the siege of their oppidum named Noviodunum, followed by their chief town Avaricum in 52 BC, the only oppidum in their territory spared by the scorched earth tactics of Vercingetorix. They also took part in the defence of Alesia during the siege of the oppidum by the Romans. After the defeat of Vercingetorix, Rome had to suppress a Gallic revolt in the territory of the Bituriges in 51 BC. Their submission to Rome was reportedly quick, and they asked Caesar to intervene against their neighbours the Carnutes only a few weeks later.
Мұра
Ливийден келген "Summa imperii penes Biturges" ("Барлық билік Битуригтердің қолында") деген сөз Бурж қаласының ұранына айналған.
A passage from Livy, summa imperii penes Biturges ('all the power in the hands of the Bituriges'), has become the motto of the city of Bourges.