Кіріспе

Екі мемлекет немесе мемлекеттік емес актерлер арасындағы қарулы қақтығыстың түрі – соғыстың бір түрі. Саяси ғылымда прокси-соғыс – екі тараптың қақтығысы, онда бір тарап сыртқы үшінші күштің қолдауымен мемлекеттік емес актер болып табылады. Прокси-соғыста мемлекеттік емес актер прокси рөлінде болады, бірақ егер екі тарап та үшінші тарап елден әскери көмек алса, екеуі де проксилер деп есептелуі мүмкін. Мемлекеттік билік немесе әскери күш ретінде әрекет ететін прокси-соғысушы үшінші тарап мемлекет атынан әрекет етеді. Прокси-соғыс үшінші тарап мемлекеттер мен олардың клиенттері, мемлекеттік емес клиенттері арасындағы тікелей, ұзақ мерзімді геосаяси қарым-қатынаспен сипатталады. Сондықтан саяси қолдау әскери қолдауға айналады, үшінші тараптар әскерилерді және олардың жабдықтарын қаржыландырып, соғысушы прокси армиясын қаруландырады, соғысқа қатысуға, жеңіске жетуге және үкіметтік билікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Проксилерді сыртқы немесе жергілікті күш енгізе алады, көбінесе даулы аймақта олардың демеушілерінің мақсаттарына жету үшін пайдаланылатын жалдамалы әскерлер түрінде болады. Франция Англияның Розалар соғысы кезіндегі тартысын өз пайдасына қолданып, Бургундия мемлекетінің қолдауымен Йорктерге қарсы Ланкастерлермен бірікті. Осман империясы Жерорта теңізіндегі Батыс Еуропа елдерін мазалау үшін Барбариялық қаракшыларды прокси ретінде пайдаланды. "Прокси-соғыс" терминінің жиі қолданылуы халықаралық қатынастар саласындағы академиялық зерттеулердегі маңыздылығын көрсетеді. Жұмсақ және қатты күштің түрлі тәсілдері соңғы жылдары тиімсіз болып шықты. Осыған байланысты классикалық соғыстардағы сәтсіздіктер прокси-соғыстарды қолдануға бейімділікті арттырды. ХХ ғасырдың басынан бері прокси-соғыстар көбінесе мемлекеттік емес проксилерді қолдау арқылы жүзеге асырылады, олар қарсыластық күштерді әлсірету үшін бесінші колонна ретінде пайдаланылады. Екі тараптың демеушілері Испаниядағы қақтығысты өздерінің қару-жарақтарын және тактикаларын сынау үшін пайдаланды. Кеңес үкіметі АҚШ және басқа батыс елдеріне қарсы партияларды қолдаудың НАТО-ның ықпалына тікелей әскери қақтығысқа қарағанда тиімдірек екенін анықтады. Сонымен қатар, теледидардың таралуы және қоғамдық пікірге әсері АҚШ жұртшылығын соғысқа шаршауға және шетелде өмірін қауіпке тігуге күмәндануға бейімдеді. Бұл американдықтардың көтерілісшілерді қаруландыру практикасын, мысалы, совет-афған соғысы кезінде моджахедтерге көмек беруді ынталандырды. Прокси-соғыстардың басқа мысалдары Корея соғысы және Вьетнам соғысы болып табылады.

Қысқаша мазмұны

Кейбір елдердің үкіметтері, әсіресе либералды демократиялар, егер олардың көптеген азаматтары дәстүрлі соғыс жариялауға немесе қатысуға қарсы болса, әскери басымдығына қарамастан, прокси-соғысқа түсуді қалауы мүмкін. Бұл, Вьетнам соғысынан кейін АҚШ стратегиясында маңызды рөл атқарды, себебі американдық қоғамда "Вьетнам синдромы" деп аталатын соғысқа деген үлкен шаршау сезімі болды. Бұл АҚШ-ты Сирия азаматтық соғысы сияқты қақтығыстарға, үшінші тарап арқылы қатысуға итермеледі, ал бұрынғы орта және ұзаққа созылған тікелей қақтығыстардың қымбаттығы соғысқа деген шаршауды қайтадан тудырды, "Террорға қарсы соғыс синдромы". Тағы бір жиі кездесетін себеп – қауіпсіздік дилеммасының болуы. Мемлекет үшінші елде өзіне қолайлы үкімет орнату үшін әскери араласуға баруы мүмкін. Бәсекелес мемлекеттер бұл араласуды өздерінің қауіпсіздігіне қатер деп қарастырып, оған қарсы әрекет етуі мүмкін, көбінесе өздерінің мүдделеріне сәйкес келетін тараптарды қолдау арқылы (мысалы, тікелей немесе жанама түрде бақылауларындағы, олардың мақсатына қолдау білдіретін немесе идеологиялық тұрғыдан жақын тұрған тараптар). Егер бір немесе екі бәсекелес өздерінің қолдаған тарабының нашар жағдайда екенін сезінсе, әдетте әскери және/немесе қаржылық қолдауды арттырады. Егер олардың қарсы тараптары материалдық қауіпті сезінсе немесе әлсіздік немесе жеңіліс имиджінен қашып, олар да соған жауап берсе, екі ел арасында прокси-соғыс басталады. Бұл АҚШ пен КСРО арасындағы суық соғыс кезеңіндегі көптеген прокси-соғыстарда, сондай-ақ Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы, әсіресе Йемен мен Сириядағы ағымдағы қақтығыстарда маңызды фактор болды.

Әсерлер

Өкілетті соғыстар, әсіресе жергілікті аумақтарда, зор әсер етеді. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ пен КСРО арасында маңызды әсері бар өкілетті соғыс болды. АҚШ-тың Солтүстік Вьетнамдағы "Қозғалмалы найзағай" операциясы бомбалау науқаны инфрақұрылымның көп бөлігін қиратты. Сонымен қатар, Солтүстік Вьетнамның Камбоджа мен Лаостағы жабдықтау жолдарына көптеген бомбалар тасталды. Одан да маңыздысы, совет-афған соғысы болды, онда АҚШ афған муджахидтерін Кеңес әскерлерінің басқыншылығына қарсы қаржылады ( "Қысық топанша" операциясын қараңыз). Бұл соғыс жүздеген мың адамның өмірін алды, миллиардтаған долларлық шығынға әкелді және Кеңес Одағының күйреуіне ықпал етті. 2011 жылдан бері Сирия азаматтық соғысында 500 мыңнан астам адам қаза тапты. Йемендегі азаматтық соғыста 2015 жылдың сәуір айында 1000-нан астам адам қаза тапты. Ауғанстандағы соғыста 2009 мен 2015 жылдар аралығында 17 мыңнан астам адам қаза болды. Пакистанда 2003 жылдан бері 57 мыңнан астам адам өлтірілді. Жалпы алғанда, қарулы қақтығыстардың ұзақтығы, қарқындылығы және масштабы, егер соғысушылардың күші сыртқы көмекпен арттырылса, көбінесе күрт өседі. Соғысушы тараптар дипломатиялық келіссөздерге бармауға бейім, бейбіт келіссөздер нәтижесіз болуы мүмкін, ал инфрақұрылымға келтірілген зиян бірнеше есе артуы мүмкін.