Кіріспе
Адамның тізедегі айқыш байламның түрі – байлам. Алдыңғы айқыш байлам (ААБ) – адам тізедегі айқыш байламдардың бірі (екіншісі – артқы айқыш байлам). Екі байлам да олардың қиылысқан орналасуына байланысты «айқыш тәрізді» деп аталады. Төрт аяқты жануарлардың тізе буынында (адам тізесімен салыстырылатын), анатомиялық орналасуына қарай, ол бас жақ айқыш байлам деп те аталады. «Cruciate» сөзі «қиылысқан» деп аударылады. Бұл атау дұрыс, себебі ААБ артқы айқыш байламды қиып өтіп «Х» әрпін құрайды. Ол берік, талшықты материалдан тұрады және артық қозғалысты бақылауға көмектеседі. Бұл буынның қозғалмалылығын шектеу арқылы іске асырылады. Алдыңғы айқыш байлам – тізедегі төрт негізгі байламның бірі, тізе 30 және 90 градусқа бүгілгенде алдыңғы тібіктің жылғанын 85%-ға тоқтатып тұрады. ААБ – тізедегі төрт байламның ішінде ең көп зақымданатын байлам.
the ligament
The anterior cruciate ligament (ACL) is one of a pair of cruciate ligaments (the other being the posterior cruciate ligament) in the human knee. The two ligaments are also called "cruciform" ligaments, as they are arranged in a crossed formation. In the quadruped stifle joint (analogous to the knee), based on its anatomical position, it is also referred to as the cranial cruciate ligament. The term cruciate translates to cross. This name is fitting because the ACL crosses the posterior cruciate ligament to form an "X". It is composed of strong, fibrous material and assists in controlling excessive motion. This is done by limiting mobility of the joint. The anterior cruciate ligament is one of the four main ligaments of the knee, providing 85% of the restraining force to anterior tibial displacement at 30 and 90° of knee flexion. The ACL is the most injured ligament of the four located in the knee.
Құрылымы
Алдыңғы крест тәсілдемесі (ACL) жамбас сүйегінің дистальды бөлігіндегі ойыстың тереңінен басталады. Оның проксимальды талшықтары жамбас сүйегінің латеральді кондилінің медиалды қабырғасы бойымен жайылады. ACL-дың екі буыны – антеромедиалдық және постеролатеральдық, олардың тибиялық платоға қай жерде бекітілгеніне қарай аталған. Тибиялық плато – тибияның жоғарғы ұшындағы маңызды салмақ көтеретін аймақ. ACL тибияның ішкі емілділігінің алдыңғы бөлігіне бекітіледі, онда ол медиалдық менисктің алдыңғы мүйізімен бірігеді.
Мақсаты
АТҚ-ның мақсаты алдыңғы тізелік байланыстың ауысу және ішкі айналу қозғалыстарын шектеу; бұл айналу тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін маңызды. Бұл функция бүйірлік және орталық тізе-фемораль буындарының алдыңғы тізелік шығуының алдын алады, бұл півоттық ауысу құбылысы үшін маңызды. АТЖ зақымдануынан кейін тұрақсыздықтың негізгі себебі – соматосенсорлық ақпараттың төмендеуіне байланысты нейромыскулярлық функцияның өзгеруі. Көптеген АТЖ жыртылулары тізе бағытының кенеттен өзгеруі сияқты тікелей байланыссыз механизмдер нәтижесінде болады, бұл тізеге ішкі айналуға себеп болады. Тізе ішкі айналғанда, АТЖ-ға қосымша күш түседі, себебі тізе буынын құрайтын жамбас сүйегі мен тізе сүйегі қарама-қарсы бағытта қозғалады, бұл АТЖ-ның жыртылуына әкеледі. Көптеген спортшыларға АТЖ-ны қайта құру операциясы қажет, онда жыртылған немесе жарылған АТЖ толығымен алынып, науқастың өзінен (автографт) немесе донордан (аллографт) алынған көкірек шеміршегі немесе сіңір тінімен ауыстырылады. АТЖ зақымдануында консервативті емдеу тиімсіз, себебі АТЖ талшықты қан құймасын қалыптастыра алмайды, себебі оның көп бөлігін синовиальді сұйықтықтан алады; бұл жаңару жасушаларын шайып тастайды, бұл талшықты тіндердің қалыптасуын қиындатады. Тіндердің ең көп қолданылатын екі көзі – тізе шеміршегі мен көкірек шеміршегінің сіңірі. Тізе шеміршегі көбінесе қолданылады, себебі графтың екі басындағы сүйек бөліктері алынады, бұл реконструкция кезінде графты сүйек туннельдеріне енгізуге көмектеседі. Операция артроскопиялық болып табылады, яғни кішкентай камера кішкентай хирургиялық тіліктің арқылы енгізіледі. Хирург жаңа АТЖ графын өткізу үшін тізе сүйегінде және жамбас сүйегінде туннельдер құрастыратын тесіктерді бұрғылайды. АТЖ жыртылуларын операциялық және операциялық емес әдістермен салыстырғанда, хирургиялық және хирургиялық емес топтар арасында айтарлықтай айырмашылықтар байқалған жоқ, науқастар тізе функциясы және бұлшықет күші жағынан ешқандай маңызды айырмашылықты хабарламады. АТЖ жыртылуын оңалту кезіндегі негізгі мақсаттар – жеткілікті функционалдық тұрақтылықты қалпына келтіру, бұлшықет күшін барынша арттыру және қайта жарақаттану қаупін азайту. Әдетте, операциялық емес емдеу үш кезеңді қамтиды: жедел кезең, нейромыскулярлық жаттығу кезеңі және спортқа оралу кезеңі. Жедел кезеңде оңалту жарақаттан кейін пайда болатын және зақымдануға әкелетін жедел симптомдарға назар аударады. Осы кезеңде жарақаттан туындаған зақымдануларды қалпына келтіруге көмектесетін терапиялық жаттығулар мен тиісті терапиялық әдістерді қолдану маңызды. Нейромыскулярлық жаттығу кезеңі науқастың төменгі аяқ және кор бұлшықеттерінің толық күшін қалпына келтіруге бағытталған. Бұл кезең науқас толық қозғалыс диапазонына, ісіксіз және жеткілікті төменгі аяқ күшіне қол жеткізгеннен кейін басталады. Бұл кезеңде науқас теңгерімділік, проприоцепция, жүрек-қан тамырлары және нейромыскулярлық араласуды аяқтайды. Графттың қайсысы ең жақсы екендігі туралы көптеген зерттеулер жүргізілгенімен, хирург әдетте өзіне ең қолайлы граф түрін таңдайды. Дұрыс оңалту болса, реконструкция ұзаққа созылады. Шындығында, пациенттердің 92,9% графты таңдауға риза. Операциядан кейінгі оңалту реконструкциядан кейінгі қалпына келтіру үшін маңызды. Бұл науқасқа жарақат алғанға дейінгі өміріне оралуына 6 айдан 12 айға дейін уақыт кетеді. Оңалту процесін графты қорғау, қозғалыс диапазонын жақсарту, ісінуді азайту және бұлшықет бақылауын қалпына келтіруге бөлуге болады. Бірінші есеп балалар мен АТЖ реконструкциясының уақытына арналған. Балаларда АТЖ зақымдары қиын, себебі балаларда жамбас сүйегінің төменгі жағында және тізе сүйегінің жоғарғы жағында ашық өсу пластиналары бар. АТЖ реконструкциясы әдетте өсу пластиналарын кесіп өтеді, бұл өсу пластинасына зақым келтіру, аяқтың өсуін тоқтату немесе аяқтың қалыпты емес бұрышта өсуіне әкелуі мүмкін. Екінші зерттеу ересектерге бағытталған. Ол ертерек АТЖ реконструкциясын қабылдаған пациенттер мен кейіннен операция жасалатын физикалық терапияны қабылдаған пациенттер арасында нәтижелер мен ауырсынудың статистикалық маңызды айырмашылығын анықтамады. Бұл көптеген пациенттерді тұрақсыздық, тізе бүгілуі немесе тізеден шығуы болмаған жағдайда оңалтудан кейін операциясыз емдеуге болатынын көрсетеді, бірақ бұл екі жылдық нәтижелермен шектелді және ауыр спортшыларды қамтыған жоқ.
Әйелдердегі АТЖ жарақаттары
Ерлер мен әйелдер арасындағы тәуекелдердің айырмашылығы анатомиялық, гормоналдық, генетикалық, позициялық, нейромыскулярлық және қоршаған орта факторлары сияқты көптеген факторлардың жиынтығына байланысты болуы мүмкін. Алдыңғы крест тәсіл буынының (АКТБ) мөлшері ең көп кездесетін айырмашылық болып табылады. Зерттеулер АКТБ-ның ұзындығын, көлденең қимасының ауданын және көлемін қарастырады. Зерттеушілер осы факторларды зерттеу үшін труптарды және тірі организмдегі (in vivo) орналасуды пайдаланады, және көптеген зерттеулер әйелдердің алдыңғы крест тәсіл байламдарының кішірек екенін көрсетеді. Әйелдерде АКТБ-ның жыртылу қаупінің жоғары болуына себеп болатын басқа факторлар: пациенттің салмағы мен бойы, интеркондилярлық ойықтың мөлшері мен тереңдігі, АКТБ-ның диаметрі, тібік еңістігінің дәрежесі, тібік тіректерінің көлемі, латераль тібіофеморалық буын беттерінің дөңестігі және медиальді тібік платосының ойыстығы. Анатомиялық факторлар жиі талқыланса да, сыртқы факторлар, оның ішінде динамикалық қозғалыс үлгілері, АКТБ зақымдануының ең маңызды тәуекел факторы болуы мүмкін.