Кіріспе
Рыцарь-скиталец – орта ғасырлық рыцарлық романдарының тұрақты кейіпкері. "Скиталец" (саяхаттаушы, көшпелі) деген сөздің мағынасы, рыцарьдың өзінің рыцарлық қасиеттерін дәлелдеу үшін елді аралап, оқиғалар іздеп саяхаттайтынын көрсетеді, бұл айқастарда (pas d'armes) немесе ақылға сыймас махаббатты іздеуде көрінеді.
A knight errant (or knight errant) is a figure of medieval chivalric romance literature. The adjective errant (meaning "wandering, roving") indicates how the knight errant would wander the land in search of adventures to prove his chivalric virtues, either in knightly duels (pas d'armes) or in some other pursuit of courtly love.
Сипаттама
Жолаушы ерлік – өзінің туған ортасынан бөлініп, өз қателіктерін түзеу немесе өзінің рухтық идеалдарын сынап, бекіту үшін жеке жолға шыққан кейіпкер. Ортағасырлық Еуропада жолаушы ерлік әдебиетте болған, бірақ сол кездегі көркем шығармалар көбінесе шындық емес деп ұсынылған. Бұл кейіпкерлердің үлгісі – Артур аңыздарының дөңгелек үстел батырлары, мысалы Гауэйн, Ланселот және Персиваль. Осы батырлардың ізденісінің ең маңызды мақсаты – қасиетті Грааль, мысалы, 1180 жылдары Кретиан де Тройес жазған «Персеваль, Грааль туралы әңгімеде» айтылғандай. Қаңғыбас салт атты кейіпкері романтикалық әдебиетте 12 ғасырдың соңында қалыптасты. Дегенмен, «жолаушы ерлік» термині кейінірек пайда болды; оның алғашқы қолданылуы 14 ғасырға жататын «Сэр Гавен және Жасыл салт атты» поэмасында кездеседі. Жолаушы ерлік туралы әңгімелер Кейінгі орта ғасырлар бойы сарай аудиториясы арасында танымал болды. Олар орта француз, орта ағылшын және орта неміс тілдерінде жазылған. 16 ғасырда бұл жанр Пиреней түбегінде кеңінен танымал болды; «Амадис де Гаула» сол кезеңнің ең сәтті жолаушы ерлік әңгімелерінің бірі еді. Мигель де Сервантес «Дон Кихот» (1605) романында осы романтикалық шығармаларды және олардың танымалдылығын пароди жасады. Содан кейін жолаушы ерлік туралы әңгімелер екі ғасыр бойы сәннен шығып, Романтизм дәуірінде тарихи роман түрінде қайта жанданды.
Романтика
Айнала саяхатшы рыцарь әдетте барлық ісін әйелдің атынан жасап, ерлікке кіріспес бұрын оның есімін айтатын. Рыцарьлықтың жоғары дәрежелі формаларында, таза моральдық идеалдық, романтикалық шабыт емес, рыцарьды (мысалы, Сэр Галахадтың жағдайындағыдай) қозғаушы күш болар еді. Мұндай рыцарь феодализм жүйесінен тыс болуы мүмкін, ол тек қана абыройлы ерліктер жасау (және мүмкін, өзіне қызмет ететін әмір табу) үшін саяхаттауы мүмкін, бірақ сонымен қатар патшаға немесе әмірге қызмет етуі де мүмкін, өзінің әмірі тапсырған белгілі бір міндетті орындау үшін немесе жалпы қылмыскерлермен күресу үшін саяхаттайтын. Осындай ізденіс рыцарьды оларды іздеп жүрген рыцарьға ұқсас оқиғаларға жетеледі, себебі ол сол ғажайыптарға кездеседі. "Фейри Квин" романында Киелі Георгий Унаның ата-анасының патшалығын айдаһардан құтқару үшін жіберіледі, ал Гюйонның мұндай міндеті жоқ, бірақ екеуі де қауіп-қатерлер мен оқиғаларға тап болады. Романтарда оның оқиғалары көбінесе басқа рыцарьларға қарағанда күшті жауларды, оның ішінде алыптарды, әйел-құдайларды немесе айдаһарларды қамтиды. Олар сондай-ақ қалыпты жағдайдан тыс көмекке ие болуы мүмкін. Сэр Ивайн жыланға қарсы арыстанға көмектесіп, одан кейін оның серігі болды, Арыстан рыцарі атанды. Басқа да саяхатшы рыцарьларға Валентин мен Орсон сияқты орманның жабайы адамдары көмектесті, немесе Гийом де Палерм сияқты, шын мәнінде сиқырланған ханзадалар болған қасқырлар көмектесті.
Қазіргі әдебиетте
Кормак Маккартидің "Барлық әдемі жылқылар" романының басты кейіпкері Джон Грейди Коул, әсіресе, "Сэр Гауэйн және Жасыл салт атты" еңбегіндегі Сэр Гауэйнге негізделген деп айтылады. Екі кейіпкердің де көптеген аспектілері мен қасиеттері ортақ; екеуі де қазір жоқ болған өткеннің мифтеріне қаныққан және бұрынғы дәуірдің мінез-құлық кодекстерімен өмір сүреді. Дон Кихот – 17 ғасырдың басындағы жанрдың пародиясы, бұл 16 ғасырда Пиреней түбегінде Амад де Гаула сияқты кеш ортағасырлық романстардың ең жоғары танымал болғанына жауап ретінде пайда болды. Жан Жиродукстің 1954 жылы Бродвейде Одри Хепберннің қатысуымен қойылған "Ондин" пьесасында, дауыл кезінде балықшы мен оның әйелінің қарапайым үйіне адасқан салт атты келеді. Қазіргі заманғы тарихи романдардағы салт аттылықтың бейнесі Артур Конан Дойлдің 1906 жылғы "Сэр Найджл" романында кездеседі. Салт атты кейіпкері халық мәдениетінде орта ғасырларды бейнелеуде "жарықтанған қарулы салт атты" тропына айналды, ал бұл термин ортағасырлық драмадан тыс жерлерде де қолданыла бастады, мысалы, "The Dark Knight" фильмінде Бэтменнің атауы ретінде. "Мұз бен от әні" атты эпикалық фантастикалық серияда "Шекара салт аттылары" деп аталатын рыцарлар тобы бар. Шекара салт аттысы – ешкімге бағынбайтын, көбінесе кедей салт атты. Шекара салт аттылары Уэстерос ойдан шығарылған құрлығының барлық жерінде пайдалы жұмыс іздеп саяхаттайды, ал олардың аты ашық ауада немесе орман ішінде, жатаққа ақшасы жетпеген кезде ұйықтауға бейімділігінен шыққан. Шекара салт аттысының өмірі "Данк пен Жұмыртқа" әңгімелерінде суреттелген.
Киев Русі богатлары
Шығыс славяндық билиналарда (эпостық поэзияда) богатырлар, өз отанын қорғаған және кейде авантюрист ретінде саяхаттаған батырлар бейнеленеді. Олардың кейбіреулері тарихи тұлғалар деп саналады, ал қалғандары ойдан тудырылған, мүмкін славян мифологиясынан бастау алған. Богатырлар туралы көптеген әңгімелер Киев князі Владимир I сарайымен байланысты. Ең танымал үш богатырь – Илья Муромец, Добрыня Никитич және Алоша Попович (Виктор Васнецовтың суреттерінде бейнеленген) – оның қызметінде болған.
Шығыс Азия мәдениеттерінде
Қытайдың адасқан рыцарьлары – юйся, қарапайым халықты зұлматты үкіметтерден қорғау үшін жеке сапар шегеді. Еуропалық әріптестерінен өзгеше, олар нақты бір әлеуметтік топтан шыққан жоқ, солдаттардан бастап ақындарға дейін кез келген адам юйся бола алатын. Тіпті, Тан дәуірінде құлдар туралы кең таралған әдеби дәстүр қалыптасқан, олар өте күшті дене күшімен қасіретке ұшыраған қыздарды құтқарып, феодалдық билеушілері үшін ашулы өзендердің түбінен қазына іздеген (Қунлун Ну туралы қараңыз). Жауынгерлік өнерде ерекше көзге түсетін немесе даңқы шыққан юйсяны әдетте уся деп атайды. Жапонияда "муша шугё" термині самурайдың өзінің іс жүзіндегі қабілеттерін сынап, елді аралап, жол бойында жекпе-жекке түсуін сипаттайды.