Кіріспе

Александр Романович Беляев (1884–1942) – совет жазушысы. 16 наурыз 1884 (ескі стиль бойынша 4 наурыз 1884) – 6 қаңтар 1942 жылдары өмір сүрген. Ол советтік ресейлік ғылыми фантастика жазушысы. 1920-1930 жылдардағы шығармалары оны орыс ғылыми фантастикасының аса құрметті тұлғасына айналдырды, оны көбінесе "Ресейдің Жюль Верні" деп атайды. Беляевтың ең белгілі романдары: «Профессор Доуэллдің басы», «Амфибия адам», «Ариэль» және «Ауа сатушы».

Өмірбаян

Александр Беляев Смоленск қаласындағы православие дінінің қызметкері отбасында дүниеге келді. Әкесі екі баласынан айырылғаннан кейін (Александрдың әпкесі Нина бала кезінде саркомадан қайтыс болды, ал оның бауыры Василий, ветеринария студенті, қайықпен саяхаттағанда суға батып кетті) отбасылық дәстүрді жалғастыруын қалап, Александрды Смоленск семинариясына жіберді. Бірақ Беляев өзін дінге құлшынбай, тіпті семинарияда атеист болып кетті. Оқуын бітірген соң, ол ант бермей, заң факультетіне түсті. Заң оқып жүргенде әкесі қайтыс болып, анасы мен туған-туыстарын асырау үшін сабақ беріп, театрға материал жазды. 1906 жылы мектепті бітіргеннен кейін Беляев заңгер болып жұмыс істеді және жақсы есімді жинады. Сол кезде оның қаржылық жағдайы жақсарды, ол әрбір табысты істен кейін демалыс үшін әлемді аралады. Осы уақытта да жазуын жалғастырды, бірақ көлемі шағын болды. Дегенмен, әдебиет оған көбірек ұнады, сондықтан 1914 жылы заңгерлік қызметтен бас тартып, жазумен айналысуға бел буды. Бірақ сол кезде, 30 жасында Александр туберкулезбен ауырады. Емдеу нәтиже бермеді, инфекция омыртқасына тарап, аяқтарының қозғалысын жойды. Беляев үнемі ауырсынудан зардап шекті және алты жыл бойы мүгедек болды. Әйелі оны тастап кетті, мүгедек күйінде күтімге келмейтінін айтты. Дұрыс ем табу үшін ол анасы мен ескі күтімшісімен бірге Ялтаға көшті. Сауығу кезеңінде Жюль Верн, Г.Г. Уэллс және Константин Циолковскийдің еңбектерін оқып, аурухана төсегінде өлең жаза бастады. 1922 жылы аурудан жазылып, Ялтада жұмыс іздеді. Полиция инспекторы болып қысқа уақыт қызмет етті, кітапханашы сияқты басқа да жұмыстарды сынап көрді, бірақ өмір қиын болды, сондықтан 1923 жылы Мәскеуге көшіп, әртүрлі советтік ұйымдарға кеңесші ретінде заңгерлікпен айналыса бастады. Сонымен қатар Беляев ғылыми-фантастикалық романдар жазушы ретінде әдебиетке белсенді қадам басты. 1925 жылы оның алғашқы романы – «Профессор Доуэллдің басы» (Голова Профессора Доуэля) жарық көрді. 1931 жылдан бастап әйелі мен үлкен қызымен Ленинградта тұрды; кіші қызы 1930 жылы алты жасында менингиттен қайтыс болды. Ленинградта ол 1934 жылы КСРО-ға келген Г.Г. Уэллспен танысты. Өмірінің соңғы жылдары Беляев Ленинград маңындағы Пушкин (бұрынғы Царское Село) елді мекенінде тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германияның Кеңес Одағына шабуылы кезінде, ол бірнеше ай бұрын жасаған операциядан кейін жазылып жатқандықтан, эвакуациядан бас тартты.

Өлім

Беляев 1942 жылы нацистер басып алған Пушкин қаласында аштықтан қайтыс болды. Неміс офицері мен төрт сарбаз оның денесін үйінен алып шығып, жерлеу рәсімін өткізді. Генерал қысқаша сөз сөйлеп, бала кезінде жазушының неміс тіліне аударылған кітаптарын оқығанды ұнатқанын айтты; құрмет көрсету үшін оған православиелік қабірде жерледі. Оның қабірінің нақты орны белгісіз. Пушкин қаласындағы Казанское зиратындағы ескерткіш тас, оның денесі жерленген деп саналатын жаппай қабірге қойылған. Оның әйелі мен қызы аман қалды және Volksdeutsche ретінде тіркелді (Беляевтің әйелінің анасы швед тегінен шыққан). Соғыстың аяғына қарай оларды нацистер Польшаға алып кетті. Осы себепті, соғыстан кейін кеңес үкіметі оларды жақтас деп есептеді: оларды Барнаулға (Батыс Сібір) жер аударып, он жылдан астам уақыт сонда тұрды.

Өлімнен кейінгі авторлық құқық даулары

1964 жылға дейін қолданылған кеңестік авторлық құқық заңына сәйкес, Беляевтің туындылары оның қайтысынан кейін 15 жыл өткен соң қоғамдық доменге көшкен. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Ресейдің 1993 жылғы авторлық құқық заңы автордың қайтысынан кейін 50 жылға авторлық құқықпен қорғауды қарастырды. 2004 жылы Ресейдің Азаматтық кодексінің IV бөлігі қабылданғаннан кейін авторлық құқық қорғау мерзімі автордың қайтысынан кейін 70 жылға дейін ұзартылды, ал Ұлы Отан соғысына қатысқан немесе сол кезеңде еңбек еткен авторлар үшін тағы да 4 жылға қосымша берілді. 2006 жылғы заңда Азаматтық кодекстің 1281, 1318, 1327 және 1331 баптарында баяндалған авторлық құқықтар, 1993 жылғы заң күшіне енгенге дейін 50 жылдық мерзімі өткен туындыларға қолданылмайтыны нақтыланды. Бұл мәселелер Беляевтің туындылары авторлық құқықпен қорғалатындығы және қорғау мерзімі туралы әрекетсіздікке алып келді. 2008 жылы Terra баспасы Беляевтің мұрагерлерінен оның туындыларын басып шығаруға эксклюзивті құқық алды және сол құқықтарды бұзды деген айыппен Astrel және AST Moskva баспаларын (екеуі де AST компаниясының құрамында) сотқа берді. Мәскеудегі арбитраж соты Terra компаниясының пайдасына шешім шығарып, Astrel компаниясына 7,5 миллиард рубль өтемақы төлеуді және «заңсыз жарияланған» туындыларды таратуға тыйым салды. Апелляциялық сот өтемақы сомасы негізсіз есептелгенін анықтады және оны қабылдамады. Соңында, 2011 жылы Ресейдің Жоғарғы Арбитраж соты Беляевтің туындылары Ұлы Отан соғысына қатысқандығына байланысты 2017 жылдың 1 қаңтарына дейін авторлық құқықпен қорғалатынын шешіп, істі қайта қарау үшін төменгі соттарға қайтарды.