Кіріспе

Ресейдегі жергілікті этникалық топ – мансилер (Манси: Мāньси / Мāньси мāхум, Ма́нси / Māńsi māhum, ). Мансилер – Тюмень облысындағы Ханты-Мансия автономды округінде тұратын обь-ұғырлық жергілікті халық. Ханты-Мансияда ханты және манси тілдері орыс тілімен бірге ресми мәртебеге ие. Манси тілі – урал тілдері отбасының угр тілдерінің бірі саналады. Мансилер бұрын вогулдар деп белгілі болған. Ханты халқымен бірге мансилер 1980-жылдардың соңындағы қайта құру кезеңінде құрылған Юграны сақтау қауымдастығы арқылы саяси өкілдікке ие. Бұл ұйым Ресейдегі алғашқы аймақтық жергілікті қауымдастықтардың бірі болды.

Тарих

Манси халқының ата-бабалары Орал тауларының батысында қоныстанған. Пермь маңынан манси табылды. Хроникашы Нестордың мәліметінше, Новгородтың посаднигі Улеб Рагнвальдсон хантиялықтар мен манси (вогул) халықтарының тарихи отаны Юрганы басып алу үшін соғыс жасаған. Рагнвальдсон Сықтывкар маңында немесе одан батысында жеңілді, себебі мансилер Оралдың батысында кең аумақты мекендеген. Бұл Новгород пен кейін Ресейдің олардың қатысуы жоқ немесе мардымсыз болған жерде үстемдік танытуының алғашқы жазбаларының бірі. Кейбір орыс тарихшылары Юрганы 12 ғасырда бағындырған деседі, бірақ тарихи деректер Ресей билігі тек 18 ғасырдың ортасында орнағанын көрсетеді. Әдетте, хантилер өздері Новгород немесе Ресейге қарасты екенін білмеген, ал олардың «жаңа» билеушілері кімге бағынышты екенін түсінбеген. Орта ғасырларда мансилер Шығыс Новгород пен Мәскеудің Ұлы Герцогтығын өздерінің жерлері деп санаған болуы мүмкін. Орыс халық әңгімелерінде Юрга халқының қатыгез екендігі айтылады, себебі Юрганың тумалары Новгород пен Мәскеудің бақылауындағы жерлерге шабуыл жасаған болуы мүмкін. Мансилер Кондия сияқты княздықтарға бөлінген. 15-16 ғасырларда олар үш топқа бөлінді: орталық, оңтүстік және солтүстік. Орталық княздықтар ішінара Мәскеудің Ұлы Герцогтығына енді, ал кейбір оңтүстік княздықтар Сібір хандығының құрамына кірді, солтүстік княздықтар аймақтан тыс білімнің шектеулі болуына байланысты тәуелсіз болды, оларға қызығушылық таныту да аз болды. 16 ғасырдың соңында Ресей империясы бұл жерлерге көптен бері тиесілі болған княздықтарды басып алуға шешім қабылдады. Бұл бастаманы орыс казактарының атаманы Ермак бастады, оның ықпалы Оби өзені аймағындағы жергілікті халыққа жетті, соның нәтижесінде 18 ғасырға дейін, Ұлы Петр заманына дейін созылған ала-көктем кезеңі басталды. Ресейліктер бұрынғы иеліктерінің барлық бұрышына жетуіне 17 ғасырдың соңына дейін уақыт кетті. Бұл манси княздықтары мен Мәскеудің Ұлы Герцогтығы арасындағы көптеген соғыстарға әкелді. 15-17 ғасырларда мансилер Ресей жеріне шабуыл жасаған. Манси княздықтарының басшылары Ресей патшасына адал болуға ант берген, бірақ олар оны ресейліктерден өзгеше түсіндірген. Манси билеушілері осы антты жергілікті манси халқын Ресейдің жоғарғы билеушісіне тікелей бағынышты екендігіне және осының арқасында асылзатты олардың жасаған қателіктері үшін жазалауға толық құқығы бар екендігіне көндіру үшін пайдаланған. Орыс ақсүйектеріне қарсы шабуылдар мен соғыс жасаулар Орал тауларына жақын аймақтарда жағдайды шиеленістірді. Нәтижесінде олар орыс шаруаларының арасында да танымал болды, себебі бұл оларға «патшаның рұқсатымен» асылзаттан қалаған нәрсені ұрлап, өмірлерін жақсартуға мүмкіндік берді. Кондия бірнеше жүз адамнан тұратын әскер жинап, миссионерлерді өз жерінен қуды. Кондия 17 ғасырда Юрдадағы ең күшті княздық болған, бірақ басқалары да болды. Хандық княздық болды, орыстар оны Обторск деп атады, оның ішінде Полноваты Вож елді мекені, қазір Салехард қаласы орналасқан. 1609 жылы Кондия басшылығы Ресейді Сібірден шығарып, Березовоға шабуыл жасауды жоспарлаған. Жетістікке жету мүмкіндігін арттыру үшін хантиялық княздықтармен қоса, басқа княздықтармен одақ құру туралы мәселе қарастырылды. Ақырында, Обдорский, Белогорье және Сосва княздықтары Березовоға шабуыл жасады. Ханти-Манси Обдорскийдің одақ құруына Обдорскийдің 1600 жылы тундрада Ресейдің соғыс жасағын жойғаны ықпал еткен болуы мүмкін. Соғыс сәтті аяқталмады, ал ресейліктер Кондия басшылығын ауыстыруға тырысты. Асыл әйел Анна орнынан бас тартты, бірақ ұлы мен немересі арқылы билік етуді жалғастырды. Нәтижесінде, Ресей Ясағы 1620 жылға дейін төленбеді, Ресей оны талап ете бастағанға дейін. Ханти дворяндары хантиялық дворян Мамрукпен одақтасып, барлық орыстарды қуғандықтан, бейбітшілік ұзаққа созылмады. 1611-1612 жылдары Кондия орыстарды қуу үшін тағы бір соғыс бастаған кезде тағы бір қақтығыс болды. Бардак княздығы, оның аумағы қазіргі Сургут қаласында орналасқан, билеушілер Кинема мен Сюэта 1691 жылы Сургут ауылына шабуыл жасады. Осы оқиға кезінде олар жергілікті әкімдіктің қаражатын ұрлап, Сургутта дүрбелең тудырды. Ұрланған қаражат ненецтерден алынған салықтан түскен, себебі жергілікті мансилер салық төлеуден босатылған немесе оны төлеуден бас тартқан. Ресейліктер Бардак мансиінің осы әрекетіне княздықты таратып, барлық тұрғындарға салық салу арқылы жауап берді. Кондия да ерекше болды, себебі ол 1620 жылға дейін Ясақ төлемеді, Ресей оны талап ете бастағанға дейін. Манси мен Ресей мемлекеті арасындағы соңғы қақтығыс 1931-1934 жылдардағы Қазым көтерілісі болды, онда Ханти-Манси автономды округының жергілікті халқы көтерілді. Көтеріліс Қызыл Армия тарапынан басып жанылды. Бұл Сібір тайпаларының Ресеймен болған соңғы белгілі қақтығысы болды.

Мажардың тарихи жаулап алушыларымен қарым-қатынасы

Мансилер қазіргі венгрлердің ең жақын тілдік туыстарының бірі болып табылады. Мароти және авторлардың 2022 жылғы генетикалық зерттеулері, мадьяр басқыншылары мен қазіргі башқұрттардың арасындағы жоғары генетикалық байланысты көрсетті, олардың екеуі де шамамен ~50% манси, ~35% сармат және ~15% хун/сиюнғу сияқты генетикалық құрамға ие болуы мүмкін. Бұл араласу оқиғасы б.з.д. 643-431 жылдар аралығында Оңтүстік Урал аймағында болған деп саналады.

Мәдениет

Мансилер хантылармен көптеген ұқсастықтарға ие және екеуі де Об-Угор халықтары деп аталады. Олардың тілдері тығыз байланысты болғанымен, бір-бірінен анық ерекшеленеді. Қыс айларында мансилер топырақ пен бұтақтардан салынған, тұрақты ауылдардағы үйлерде тұратын. Көктемде мансилер аң аулау және балық аулау жерлеріне көшіп, қайың қабығы мен жоталардан тікбұрышты уақытша шатырлар құрастыратын.

Жалғыз ата-аналы ұрпақтар

Манси еркектерінің көпшілігі N гаплогруппасын тасымалдайды, ол урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың арасында кең таралған. Олардың 60 пайызы N1b P43 тармағына, ал 16 пайызы N1c тармағына жатады. 2018 жылғы зерттеуде манси үлгілерінде Батыс және Шығыс Еуразиялық араласудың әртүрлі деңгейлері байқалды. Олардың кейбіреулері хантылармен жақын туыс, ал ерекше үлгілерде қосымша Батыс Еуразиялық араласу болды, бұл оларды Волга-Урал аймағынан шыққан урал тілдес халықтарға жақындатады.