Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдегі жергілікті этникалық топ – мансилер (Манси: Мāньси / Мāньси мāхум, Ма́нси / Māńsi māhum, ). Мансилер – Тюмень облысындағы Ханты-Мансия автономды округінде тұратын обь-ұғырлық жергілікті халық. Ханты-Мансияда ханты және манси тілдері орыс тілімен бірге ресми мәртебеге ие. Манси тілі – урал тілдері отбасының угр тілдерінің бірі саналады. Мансилер бұрын вогулдар деп белгілі болған. Ханты халқымен бірге мансилер 1980-жылдардың соңындағы қайта құру кезеңінде құрылған Юграны сақтау қауымдастығы арқылы саяси өкілдікке ие. Бұл ұйым Ресейдегі алғашқы аймақтық жергілікті қауымдастықтардың бірі болды.
Indigenous ethnic group in Russia
The Mansi (Mansi: Мāньси / Мāньси мāхум, Māńsi / Māńsi māhum, ) are an Ob Ugric Indigenous people living in Khanty–Mansia, an autonomous okrug within Tyumen Oblast in Russia. In Khanty–Mansia, the Khanty and Mansi languages have co official status with Russian. The Mansi language is one of the postulated Ugric languages of the Uralic family. The Mansi people were formerly known as the Voguls. Together with the Khanty people, the Mansi are politically represented by the Association to Save Yugra, an organisation founded during Perestroika of the late 1980s. This organisation was among the first regional indigenous associations in Russia.
Тарих
Манси халқының ата-бабалары Орал тауларының батысында қоныстанған. Пермь маңынан манси табылды. Хроникашы Нестордың мәліметінше, Новгородтың посаднигі Улеб Рагнвальдсон хантиялықтар мен манси (вогул) халықтарының тарихи отаны Юрганы басып алу үшін соғыс жасаған. Рагнвальдсон Сықтывкар маңында немесе одан батысында жеңілді, себебі мансилер Оралдың батысында кең аумақты мекендеген. Бұл Новгород пен кейін Ресейдің олардың қатысуы жоқ немесе мардымсыз болған жерде үстемдік танытуының алғашқы жазбаларының бірі. Кейбір орыс тарихшылары Юрганы 12 ғасырда бағындырған деседі, бірақ тарихи деректер Ресей билігі тек 18 ғасырдың ортасында орнағанын көрсетеді. Әдетте, хантилер өздері Новгород немесе Ресейге қарасты екенін білмеген, ал олардың «жаңа» билеушілері кімге бағынышты екенін түсінбеген. Орта ғасырларда мансилер Шығыс Новгород пен Мәскеудің Ұлы Герцогтығын өздерінің жерлері деп санаған болуы мүмкін. Орыс халық әңгімелерінде Юрга халқының қатыгез екендігі айтылады, себебі Юрганың тумалары Новгород пен Мәскеудің бақылауындағы жерлерге шабуыл жасаған болуы мүмкін. Мансилер Кондия сияқты княздықтарға бөлінген. 15-16 ғасырларда олар үш топқа бөлінді: орталық, оңтүстік және солтүстік. Орталық княздықтар ішінара Мәскеудің Ұлы Герцогтығына енді, ал кейбір оңтүстік княздықтар Сібір хандығының құрамына кірді, солтүстік княздықтар аймақтан тыс білімнің шектеулі болуына байланысты тәуелсіз болды, оларға қызығушылық таныту да аз болды. 16 ғасырдың соңында Ресей империясы бұл жерлерге көптен бері тиесілі болған княздықтарды басып алуға шешім қабылдады. Бұл бастаманы орыс казактарының атаманы Ермак бастады, оның ықпалы Оби өзені аймағындағы жергілікті халыққа жетті, соның нәтижесінде 18 ғасырға дейін, Ұлы Петр заманына дейін созылған ала-көктем кезеңі басталды. Ресейліктер бұрынғы иеліктерінің барлық бұрышына жетуіне 17 ғасырдың соңына дейін уақыт кетті. Бұл манси княздықтары мен Мәскеудің Ұлы Герцогтығы арасындағы көптеген соғыстарға әкелді. 15-17 ғасырларда мансилер Ресей жеріне шабуыл жасаған. Манси княздықтарының басшылары Ресей патшасына адал болуға ант берген, бірақ олар оны ресейліктерден өзгеше түсіндірген. Манси билеушілері осы антты жергілікті манси халқын Ресейдің жоғарғы билеушісіне тікелей бағынышты екендігіне және осының арқасында асылзатты олардың жасаған қателіктері үшін жазалауға толық құқығы бар екендігіне көндіру үшін пайдаланған. Орыс ақсүйектеріне қарсы шабуылдар мен соғыс жасаулар Орал тауларына жақын аймақтарда жағдайды шиеленістірді. Нәтижесінде олар орыс шаруаларының арасында да танымал болды, себебі бұл оларға «патшаның рұқсатымен» асылзаттан қалаған нәрсені ұрлап, өмірлерін жақсартуға мүмкіндік берді. Кондия бірнеше жүз адамнан тұратын әскер жинап, миссионерлерді өз жерінен қуды. Кондия 17 ғасырда Юрдадағы ең күшті княздық болған, бірақ басқалары да болды. Хандық княздық болды, орыстар оны Обторск деп атады, оның ішінде Полноваты Вож елді мекені, қазір Салехард қаласы орналасқан. 1609 жылы Кондия басшылығы Ресейді Сібірден шығарып, Березовоға шабуыл жасауды жоспарлаған. Жетістікке жету мүмкіндігін арттыру үшін хантиялық княздықтармен қоса, басқа княздықтармен одақ құру туралы мәселе қарастырылды. Ақырында, Обдорский, Белогорье және Сосва княздықтары Березовоға шабуыл жасады. Ханти-Манси Обдорскийдің одақ құруына Обдорскийдің 1600 жылы тундрада Ресейдің соғыс жасағын жойғаны ықпал еткен болуы мүмкін. Соғыс сәтті аяқталмады, ал ресейліктер Кондия басшылығын ауыстыруға тырысты. Асыл әйел Анна орнынан бас тартты, бірақ ұлы мен немересі арқылы билік етуді жалғастырды. Нәтижесінде, Ресей Ясағы 1620 жылға дейін төленбеді, Ресей оны талап ете бастағанға дейін. Ханти дворяндары хантиялық дворян Мамрукпен одақтасып, барлық орыстарды қуғандықтан, бейбітшілік ұзаққа созылмады. 1611-1612 жылдары Кондия орыстарды қуу үшін тағы бір соғыс бастаған кезде тағы бір қақтығыс болды. Бардак княздығы, оның аумағы қазіргі Сургут қаласында орналасқан, билеушілер Кинема мен Сюэта 1691 жылы Сургут ауылына шабуыл жасады. Осы оқиға кезінде олар жергілікті әкімдіктің қаражатын ұрлап, Сургутта дүрбелең тудырды. Ұрланған қаражат ненецтерден алынған салықтан түскен, себебі жергілікті мансилер салық төлеуден босатылған немесе оны төлеуден бас тартқан. Ресейліктер Бардак мансиінің осы әрекетіне княздықты таратып, барлық тұрғындарға салық салу арқылы жауап берді. Кондия да ерекше болды, себебі ол 1620 жылға дейін Ясақ төлемеді, Ресей оны талап ете бастағанға дейін. Манси мен Ресей мемлекеті арасындағы соңғы қақтығыс 1931-1934 жылдардағы Қазым көтерілісі болды, онда Ханти-Манси автономды округының жергілікті халқы көтерілді. Көтеріліс Қызыл Армия тарапынан басып жанылды. Бұл Сібір тайпаларының Ресеймен болған соңғы белгілі қақтығысы болды.
The ancestors of Mansi people populated the areas west of the Urals. Mansi findings have been unearthed in the vicinity of Perm. As per Nestor the Chronicler, Uleb Ragnvaldsson, posadnik of Novgorod led a war party to conquer Yurga, to conquer the historical homeland of Khanty (a. k. a. Ostyaks) and Mansi (Voguls) peoples. Ragnvaldsson was defeated near Syktyvkar or to its west as Mansi inhabited large areas west of the Urals. This is one of the first records of Novgorod and later Russia laying claim and claiming dominance in an land where they had no or negligible presence. Some Russian historians claim that the Yurga were subjugated during the 12th century but historical records show Russian power was only established in the middle of the 18th century. Most likely Handi people were not initially aware they had become Novgorod or Russian subjects and their "new" masters were not aware who were their subordinates. During the middle ages, it is possible that Mansi could consider eastern Novgorod and Grand Duchy of Moscow areas as their own. Russian folklore identifies people of Yurga being bloodthirsty as natives of Yurga made possibly raids into areas controlled by Novgorod and Moscow. Mansi people were divided into principalities such as Kondia. 15th and 16th century these could be divided into a three categories: central, south and north. The central principalities was partially included to the Grand Duchy of Moscow, some southern principalities were subjects of Siberian Khanate and northern principalities were independent as the knowledge of them was limited outside of region, limiting interest to conquer them. At the end of 16th century, Russian Empire made a decision to conquer the principalities that had belonged to Russia for so long. The push came under Russian Cossack ataman Yermak and it's influence did reach to the natives in the Obi river region starting a time of troubles lasting even till 18th century, until the times of Peter the Great. It took until end of 17th century for Russians to reach every corner of the their previously claimed area. This resulted in number of wars between Mansi principalities and Grand Duchy of Moscow. During 15th and 17th century was the peak time when Mansi conducted war parties on Russian lands. Mansi principalities leaders had sworn allegiance to the Russian Tsar however they did interpret it the way differently from Russians. Mansi lords user these sworn allegiances to convince local Mansi population that they are direct subjects Russian supreme leader and hence have full right to punish Russian nobility for their wrongdoings. Raids and war parties against Russian nobility created confusion in the regions near Ural mountains. As a result they were also popular with Russian peasants as it did give them freedom to improve their lives by stealing with "permit from Tsar" whatever they wished from nobility. Kondia raised an army of several hundred men and drove the missionaries out from their lands. Kondia was the most powerful principality at 17th century in Yurda but here were also others. There was Khandy principality called by Russians Obtorsk and in it settlement of Polnovat Vozh, now there is a town of Salekhard. In 1609, 'leadership of Kondia planned to push Russia out from Siberia and attack Beryozovo. To increase chances of success, alliance with other principalities, including Khanty principalities was considered. Finally with principalities Obdorski, Belogorje and Sosva an attack was made to Beryozovo. Alliance of Khanty run Obdorski may have been influenced by the fact that Obdorski did destroy Russian war party in tundra 1600. War was not successful and Russians pushed for the change of leadership of Kondia. Noblewoman Anna stepped down but continued to rule behind the scenes via her son and grandson. As a result, Russian Yasak were not paid until 1620 until Russia started demanding it specifically. Peace did not last long as Handi nobility made another alliance with Khandy nobleman Mamruk to drive all Russians away. Another conflict began 1611 1612 when Kondia started another war to drive Russians out, unsuccessfully. Bardak principality, whose area is located present day town of Surgut, rulers Kinema and Sueta, did attack 1691 village of Surgut. During this they stole the funds of local administration and panic broke out in Surgut. The funds stolen had came from taxing Nenets as local Mansi were either excluded from paying taxes or just chose to ignore taxes. Russians responded to Bardak mansi offence by liquidating the principality and enforcing taxes on all residents. Kondia was also specific as it did not pay Yasak until 1620 until Russia started demanding it from them. Latest conflict between Mansi and Russian state was Kazym rebellion in 1931–1934 where natives of Khanty Mansi Autonomous Okrug rebelled. Rebellion was crushed by the Red Army. This was the last known conflict with Russia by any of the Siberian tribes.
Мажардың тарихи жаулап алушыларымен қарым-қатынасы
Мансилер қазіргі венгрлердің ең жақын тілдік туыстарының бірі болып табылады. Мароти және авторлардың 2022 жылғы генетикалық зерттеулері, мадьяр басқыншылары мен қазіргі башқұрттардың арасындағы жоғары генетикалық байланысты көрсетті, олардың екеуі де шамамен ~50% манси, ~35% сармат және ~15% хун/сиюнғу сияқты генетикалық құрамға ие болуы мүмкін. Бұл араласу оқиғасы б.з.д. 643-431 жылдар аралығында Оңтүстік Урал аймағында болған деп саналады.
The Mansi are one of the closest linguistic relatives of modern Hungarians. Genetic data by Maroti et al. 2022, revealed high genetic affinity between Magyar conquerors and modern day Bashkirs, with both could be modeled as ~50% Mansi like, ~35% Sarmatian like, and ~15% Hun/Xiongnu like. The admixture event is suggested to have taken place in the Southern Ural region at 643–431 BC.
Мәдениет
Мансилер хантылармен көптеген ұқсастықтарға ие және екеуі де Об-Угор халықтары деп аталады. Олардың тілдері тығыз байланысты болғанымен, бір-бірінен анық ерекшеленеді. Қыс айларында мансилер топырақ пен бұтақтардан салынған, тұрақты ауылдардағы үйлерде тұратын. Көктемде мансилер аң аулау және балық аулау жерлеріне көшіп, қайың қабығы мен жоталардан тікбұрышты уақытша шатырлар құрастыратын.
The Mansi share many similarities with the Khanty people and together they are called Ob Ugric peoples. Their languages are closely related but also clearly distinct from each other. During the winter, the Mansi lived in stationary huts made out of earth and branches at permanent villages. During the spring, the Mansi moved towards hunting and fishing grounds, where they constructed temporary rectangular shaped shelters out of birch bark and poles.
Жалғыз ата-аналы ұрпақтар
Манси еркектерінің көпшілігі N гаплогруппасын тасымалдайды, ол урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың арасында кең таралған. Олардың 60 пайызы N1b P43 тармағына, ал 16 пайызы N1c тармағына жатады. 2018 жылғы зерттеуде манси үлгілерінде Батыс және Шығыс Еуразиялық араласудың әртүрлі деңгейлері байқалды. Олардың кейбіреулері хантылармен жақын туыс, ал ерекше үлгілерде қосымша Батыс Еуразиялық араласу болды, бұл оларды Волга-Урал аймағынан шыққан урал тілдес халықтарға жақындатады.
The majority of Mansi men carry haplogroup N, which is commonly found among Uralic speaking peoples. 60 percent of them carry its subclade N1b P43 and 16 percent belong to subclade N1c. In a 2018 study, Mansi samples showed variation in the amounts of West and East Eurasian admixtures. Some of them clustered with the Khanty, while outlier samples had additional West Eurasian admixture, making them closer to Uralic speakers from Volga Ural region.