Кіріспе
Арете – ежелгі грек философиясындағы түсінік, ең қарапайым мағынасында кез келген түрдегі "қасиеттілік" немесе "көмекейлік" – әсіресе адам немесе нәрсенің "потенциалының немесе ішкі функциясының толыққанды іске асырылуы". Бұл термин "моральдiк мінез-құлықтың" жоғары деңгейін де білдіре алады.
the philosophical concept
Arete is a concept in ancient Greek thought that, in its most basic sense, refers to "excellence" of any kind—especially a person or thing's "full realization of potential or inherent function." The term may also refer to excellence in "moral virtue."
Тарих
Ежелгі гректер арте терминін кез келген нәрсеге қолданған: мысалы, қызыл түтіннің сапасы, өгіздің тұқымдық артықшылығы және адамның қасиеттері. Сөздің мағынасы оның сипаттамасына байланысты өзгереді, себебі әр нәрсенің өзіндік ерекшелігі болады; адамның артесі жылқының артесінен өзгеше. Осы ойлау тәсілі Платоннан бастау алады, оны үңгір туралы аллегорияда көруге болады. Атап айтқанда, аристократиялық топ, мәні бойынша, арте үлгісі деп есептелді: сөздің түбірі aristos сөзімен бірдей, ол ең жоғары қабілет пен басымдықты көрсетеді, ал aristos әрдайым дворяндықты білдіру үшін көпше түрде қолданылған. Сонымен, адамдарға қатысты арте дикайосин (әділеттілік) және софросин (өздік ұстаным) сияқты тынышкер мінез-құлықтарды қамти бастады. Платон осы жаңа түсінікті қамтитын моральдық философия құруға тырысқанмен, арете ілімі Аристотельдің «Никомах этикасы» еңбегінде толыққанды дамыды. Аристотельдің «Орташалық туралы ілімі» – оның ойлауының көрнекті үлгісі. Аристотель білім берудің әртүрлі мақсаттарын қарастырды: оның ішінде қолданбалы дағдылар, арте және теория. Артеге тәрбиелеу дегеніміз, балаларды өмірде пайдалы нәрселерге баулу. Алайда, арте неден тұрады дегенде келісім жоқ, бұл студенттерді артеге дайындау жолдары туралы дау-дамайға әкеледі. Артеде үздік сапаның немесе толыққандылықтың жалпы анықтамасы бар деу артық болуы мүмкін, өйткені артеді анықтау өте қиын, тіпті оған жетудің дұрыс жолдарын табу одан да қиын.
Гомер
Гомердің "Илиада" және "Одиссея" шығармаларында арете көбінесе батырлар мен ақсүйектердің, олардың ептілігі мен шапшаңдығын сипаттайды, әсіресе күш пен батылдыққа қатысты, бірақ оған ғана шектелмейді. Мысалы, Пенелопаның аретесі ынтымақтастықпен байланысты, және оны Агаммемнон мақтайды. "Ерлік" сапаларымен байланысты болғанымен, шайқаста қаза табу немесе Олимпиада ойындарында жеңіске жеткен адам агатос ("жақсы") деп есептелді, демек, ол "таймэ" ("құрмет") лайық болды. Сондықтан, Ахилл тек батыл және керемет жауынгер ғана емес, сонымен қатар бастапқыда Трояда ең жоғары даңқпен қаза табуға тағдырланған – аретенің кепілі.
Персонализация
Арете кейде Хомонояның (үйлесім, бірауыздық және ойдың бірлігі құдайы) қарындасы және Праксидике (әділет құдайы) қызы ретінде бейнеленген. Арете мен Хомоноя бірлесіп Праксидикай ("Әділетті іске асырушылар") деп аталды. Көптеген грек құдайлары сияқты, Арете үшін нақты мифтік тарих аз немесе мүлдем жоқ, ол көбінесе ізгіліктің тұлғасы ретінде қолданылады. Аретеге қатысты сақталған жалғыз оқиғаны софист Продик айтқан. "Жол тоғысындағы Геракл" деп аталатын бұл оқиға Гераклдің жас кезіндегі өміріне арналған. Арете Гераклге жас бойжеткен қыз түрінде көрініп, оған даңқ пен жамандыққа қарсы күрестің өмірін ұсынды; ал оның қарсыласы Какия оған байлық пен қуаныш сыйлады. Геракл Аретенің жолын таңдады. Кейіннен осы оқиғаны Олимпиялық Мефодий, Юстин Мартир, Александриялық Климент және Кесариялық Василий сияқты христиан жазушылары да пайдаланды.
Жеңіл атлетика
Аретті Платон да өз спорттық жаттығулар мен жас ұлдардың тәрбиесі туралы талқылауларында қолданды. Адамның аретпен өмір сүруі үшін оның санасы, денесі және жаны дамытылуы керек деп кеңінен сенді. Осыдан келіп, аретке қол жеткізу үшін спортпен айналысу қажет деген ой туды. Спорт адамның өмірін толығымен баламауы мүмкін, бірақ денесін аретке дайындау үшін, сана мен жанын дамыту үшін қолданылатын басқа тәсілдер сияқты, дұрыс жағдайға келтіруге пайдалы болды.
Паидея
Арете – ежелгі гректердің паидеясының маңызды бөлігі: ұл баланың ер адамға айналуға тәрбиеленуі. Осы тәрбиелеуге физикалық жаттығулар кіретін, оны дамыту үшін гректер гимназия (көне Грекия) құрды; ой-қиялыны дамытуға арналған жаттығулар, оның ішінде шешендік өнер, риторика және негізгі ғылымдар; сондай-ақ рухани жаттығулар, музыка мен құндылықтар деп аталатын нәрселер кірді.