Кіріспе

Француз математигі, механик, физик, философ және музыка теориясының маманы (1717–1783)

Жан Батист ле Ронд д’Алембер (/d//æ//l//ə//m/'/b//ɛər/ daləmBAIR; ʒɑ̃ batist lə ʁɔ̃ dalɑ̃bɛːʁ; 16 қараша 1717 – 29 қазан 1783) – француз математигі, механик, физик, философ және музыка теориясының маманы. 1759 жылға дейін Дени Дидромен бірге «Энциклопедияның» қоредакторы болды. Д’Алембер толқын теңдеуінің шешімін табу формуласы оның атымен аталады. Толқын теңдеуі кейде Д’Алембер теңдеуі деп аталады, ал алгебраның негізгі теоремасы француз тілінде Д’Алембердің атымен аталады.

Алғашқы жылдар

Парижде туған д'Алембер жазушы Клодин Герин де Тенциннің және артиллерия офицері Луи Камю Дестуштің заңды емес ұлы болды. Д'Алембер туған кезде Дестуш шетелде болған. Туғаннан кейін бірнеше күн өткен соң анасы оны Париждегі Сен-Жан-ле-Ронд шіркеуінің алдында тастап кетті. Дәстүр бойынша, оған шіркеудің қасиетті қамқоршысының есімі берілді. Д'Алемберт тасталып қалған балаларға арналған жетімдер үйіне орналастырылды, бірақ әкесі оны тауып, шынышының әйелі, мадам Руссоға берді, ол онымен шамамен 50 жыл бірге өмір сүрді. Ол оны көбінесе қолдау көрсетпеді. Ол өзінің жаңа жаңалығы немесе жазған нәрсесі туралы айтқанда, ол көбінесе:

Дестуш Жан ле Ронның білімін жасырын түрде қаржыландырды, бірақ оның әкелігін ресми мойындауды қаламады.

Оқу және ересек өмір

Д'Алембер алғаш жеке мектепке барып оқыды. 1726 жылы қайтыс болғаннан кейін, шевалье Дестуш д'Алемберге 1200 ливрден жылдық зейнетақы қалдырды. Дестуш отбасының ықпалымен 12 жасында д'Алембер Янсеншілдердің Collège des Quatre Nations (бұл оқу орны "Collège Mazarin" деп те белгілі болды) колледжіне түсті. Мұнда ол философия, құқық және өнерді оқып, 1735 жылы өнер бакалавры дәрежесін алды. Өмірінің кейінгі жылдары д'Алембер Янсеншілдердің үйреткен Картезиандық принциптерін – "физикалық жақсарту, туа біткен идеялар және айналмалы қозғалыстар" – сынады. Янсеншілдер д'Алемберді діни мансапқа бағыттап, оны поэзия мен математика сияқты салалардан алшақтатуға тырысты. Бірақ д'Алембер үшін теология "ешқандай маңызы жоқ" еді. Ол екі жыл заң факультетінде оқып, 1738 жылы адвокат атанды. Ол сонымен қатар медицина мен математикаға да қызығушылық танытты. Жан алғаш Жан Батист Дармберг деп тіркелді, кейіннен, мүмкін, дыбысталуы жақсы болғандықтан, есімін d’Алембер деп өзгертті. Кейіннен д'Алембердің жетістіктерін құрметтеу үшін Пруссияның Ұлы Фридригі Венера планетасының болжамды (бірақ жоқ) серігіне "Д'Алембер" деген ат беруді ұсынды, бірақ д'Алембер бұл құрметтен бас тартты.

Мансап

1739 жылы шілдеде ол математика саласына алғашқы үлесін қосты, Шарль Рене Рейноның 1708 жылы жариялаған «Анализ көрсетілген» (Analyse démontrée) еңбегіндегі қателерді Ғылым академиясына жолдаған хабарламасында атап өтті. Сол кезде «Анализ көрсетілген» – стандартты еңбек болып саналды, оны Д’Аламбер өзі математиканың негіздерін зерттеу үшін пайдаланған. Д’Аламбер сонымен қатар белгілі латын тілінің маманы болды және өмірінің соңында Тациттің аудармасымен айналысты, осы еңбегі үшін Дени Дидроның және басқалардың жоғары бағасын алды. 1740 жылы ол сұйықтар механикасы саласындағы «Қатты денелердің сынуы туралы естелік» (Mémoire sur la réfraction des corps solides) атты екінші ғылыми жұмысын ұсынды, оны Клержо мойындады. Осы еңбегінде Д’Аламбер сыну құбылысын теориялық тұрғыдан түсіндірді. 1741 жылы бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін Д’Аламбер Ғылым академиясына сайланды. Кейіннен 1746 жылы Берлин академиясының, ал 1748 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1743 жылы ол өзінің ең танымал еңбегі – «Динамика туралы трактат» (Traité de dynamique) жариялады, онда ол өзінің қозғалыс заңдарын жасады. 1740 жылдардың соңында «Энциклопедия» ұйымдастырылған кезде Д’Аламбер Дидромен бірге математика және ғылым салалары бойынша редактор болып тағайындалды және 1757 жылы бірқатар дағдарыстар жарияланымды уақытша тоқтатқанға дейін осы қызметте болды. Ол оның құрамында мыңнан астам мақала жазды, соның ішінде әйгілі «Алдын ала сөз» (Preliminary Discourse) де бар. Д’Аламбер «материализмнің негіздерін тастады», себебі ол «көріп отырмыз деп ойлаған нәрсеге сәйкес келетін нәрселердің біздің сыртымызда бар екеніне күмәнданды». 1757 жылы «Энциклопедияның» жетінші томында Д’Аламбердің жариялаған мақаласында Женева дін қызметкерлері кальвинизмнен таза социнизмге ауысқан деген пікір білдірілді, бұл ақпаратты Вольтер берген. Женева пасторлары наразылық білдіріп, осы айыптауларға жауап беру үшін комиссия құрды. Якоб Вернес, Жан-Жак Руссо және басқалардың қысымымен Д’Аламбер ақырында Рим шіркеуін қабылдамағандардың барлығын социниан деп есептейтінін, осыны ғана айтқысы келгенін түсіндірді және сынға жауап бергеннен кейін «Энциклопедияда» жұмысын тоқтатты. 1781 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды.

Музыкалық теориялар

Д'Аламбер музыка теориясымен алғаш рет 1749 жылы Жан-Филипп Рамо Академияға ұсынған мемуарды қарауға шақырылғанда танысты. Дидромен бірлесіп жазылған бұл мақала кейіннен Рамоның 1750 жылғы «Гармония принципінің демонстрациясы» трактатының негізін құрады. Д'Аламбер автордың дедуктивті табиғатын идеалды ғылыми модель ретінде бағалап, жарқын шолу жазды. Ол Рамоның музыка теориясында өзінің ғылыми идеяларына қолдау тапқандығын, берік дедуктивті синтетикалық құрылымы бар толық жүйелі әдіс бар екенін көрді. Екі жыл өткен соң, 1752 жылы, Д'Аламбер Рамоның шығармаларын толыққанды зерттеуге тырысып, «Музыка теориясы мен практикасының элементтері Рамо мырзасының принциптері бойынша» деген еңбегін жазды. Рамоның музыканың математикалық ғылым екенін, оның бір ғана принципінен музыкалық практиканың барлық элементтері мен ережелерін, сондай-ақ қолданылған нақты картезиандық әдістемені шығаруға болатыны туралы негізгі пікірін атап көрсетіп, Д'Аламбер композитордың еңбегін танымал етуге және өзінің теорияларын жариялауға көмектесті. Д'Аламбер үш принциптің мажорлық, минорлық режимдерді және октавалардың теңдігін құру үшін қажет екенін айтты. Алайда, ол музыкант болмағандықтан Рамоның ойлауының нәзік тұстарын дұрыс түсінбеді, музыканы түсінуіне сәйкес келмейтін ұғымдарды өзгертіп, алып тастады. Бастапқыда алғыс білдіргенмен, Рамо ақырында Д'Аламберге қарсы шығып, Ж.Ж. Руссоның музыка туралы «Энциклопедия» мақалаларына наразылығын білдірді. Бұл ерлер арасындағы ащы пікір алмасуларға әкеліп соқты және Д'Аламбер мен Рамоның достығының аяқталуына себеп болды. 1762 жылғы «Элементтер» басылымы үшін жазылған ұзақ алдын ала сөз дауды қорытындылап, соңғы қарсылық ретінде тартуға тырысты. Д'Аламбер Дидроның «Энциклопедиясының» алғы сөзінде музыканың түрлі аспектілерін талқылады. Д'Аламбердің пікірінше, басқа өнер түрлерімен салыстырғанда, «бір уақытта қиял мен сезімге сөйлейтін» музыка «оны дамытушылардың жеткілікті тапқырлығы мен шеберлігінің» жетіспеуіне байланысты шындықты толыққанды бейнелеуге немесе еліктеуге мүмкіншілігі шектеулі болды. Ол музыкалық экспрессияның тек құштарлықтарды ғана емес, барлық физикалық сезімдерді бейнелеуін қалады. Д'Аламбер қазіргі заманғы (барокко) музыка тек оның дәуірінде ғана кемелдікке жеткенін сенді, себебі зерттеу мен еліктеуге арналған классикалық грек үлгілері болған жоқ. Ол «уақыт бұл жанрда ежелгілер бізге қалдырған барлық үлгілерді жойды» деп мәлімдеді. Ол Рамоны «батыл, ержүрек және жемісті дарын» деп мақтады, ол француз музыка өнерінде Жан-Батист Лүлли қалдырған үзілісті толтырды.

Жеке өмір

Д'Алембер бірнеше париждік салон қатысушысы болды, әсіресе Мари Тереза Роде Джефрин, маркиза дю Деффан және Джули де Леспинас салондарында. Д'Алембер Джули де Леспинасқа уақытша ғашық болды және ақырында онымен бірге тұруға көшті.

Өлім

Ол көп жылдар бойы нашар денсаулықтан зардап шекті және өлімі несеп көпіршігінің ауруынан туды. Д'Алембердің дінсіз екені белгілі болғандықтан, оны қара белгісі жоқ жалпы қабірге жерледі.

Мұра

Францияда алгебраның негізгі теоремасы д’Алембер/Гаусс теоремасы деп аталады, себебі д’Алембердің дәлеліндегі қате Гаусс анықтаған. Ол сондай-ақ қатынас сынағын жасады, ол қатардың жинақтығын анықтауға арналған. Д’Алембер операторы, алғаш рет д’Алембер тербелмелі ішектерді талдағанда пайда болды, қазіргі теориялық физикада маңызды рөл атқарады. Математика мен физика саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізген д’Алембер «Құйрық немесе сырға» деген еңбегінде монетаның сырға түсуінің ықтималдығы, әр сырға түскен сайын артады деп дұрыс емес тұжырымдағанымен де белгілі. Сол себепті, құмар ойында, жеңіске жеткен сайын ставканы азайту және жеңіліске ұшыраған сайын ставканы арттыру стратегиясы Д’Алембер жүйесі деп аталады, ол мартингейлдің бір түрі. Оңтүстік Австралияда француз саяхатшысы Николас Боден Жаңа Голландияға жасаған экспедициясы кезінде Спенсер шығанағының оңтүстік-батысындағы кішкентай аралды Ile d'Alembert деп атады. Арал ағылшын тілінде Липсон аралы деген атпен көбірек танымал. Бұл арал – табиғат паркі және теңіз құстарының көктемгі мекені.

Шығармашылық бейнелеу

Дидро екі жігіттің арасы суықтанғаннан кейін жазылған "Д’Алембердің арманы" шығармасында Д’Алемберді сомдайды. Онда Д’Алембер төсекте ауру жатып, ұйқыда материалистік философия бойынша тартыс жүргізіп жатыр деп суреттеледі. Эндрю Крумидің 1996 жылғы "Д’Аламбер принципі" романы атауын физикадағы Д’Алембер принципінен алған. Оның бірінші бөлімі Д’Алембердің өмірін және Джули де Леспиназаға деген құштарлығын сипаттайды.