Кіріспе
Рим императоры 474 – 475/480 жылдар аралығында Юлий Непос (480 жылдың 9 мамырында қайтыс болды), немесе жай ғана Непос, Батыс Рим императоры ретінде 474 жылдың 24 маусымынан 475 жылдың 28 тамызына дейін билік жүргізді. Италиядағы билігін жоғалтқаннан кейін Непос өзінің туған провинциясы Далмацияға қайтып келді, онда ол Шығыс Рим империясының мойындауымен батыс императорлық атағын сақтап, 480 жылы өлтірілгенге дейін талап етті. Непостың Италиядағы ізбасары Ромул Августул дәстүрлі түрде Батыс Рим империясының соңғы императоры саналады, бірақ кейбір тарихшылар Непосты батыстың соңғы императоры деп есептейді, өйткені ол осы лауазымға соңғы ресми үміткер болды. Далмацияда туған Непос мансабын провинцияның жартылай тәуелсіз губернаторы ретінде бастады, ол белгілі генерал болған әйелінің марқұм күйеуі Марцеллиннің орнына Далмацияның *magister militum* («әскер бастығы») болды. Батыс императоры Антемийдің, оны Шығыс Рим императоры Лео I тағайындаған, және Антемийдің ізбасары Олибрийдің (472 ж.) қайтысынан кейін Лео Батыста өзінің билігін нығайтуға тырысты, 473 жылдың желтоқсанында Непосқа Италияға шабуыл жасап, бургунд генералдарының бірі Гундобадтың жариялаған Глицерийді тақтан түсіруге әскерге басшылық етуді тапсырды. Непос Леоның ізбасары Зенонның қолдауымен 474 жылдың көктемінде Италияға аттанды және әскерімен Римге жақын Порт қаласына жетті. Непос Глицерийді тез құлатып, 24 маусымда Римде Батыс Рим императоры болып жарияланды. Ол тоғызыншы ғасырда Шарль Ұлына дейін қалада таққа отырған соңғы император болды. Басқыншылықтың бастапқы мақсаты Непосты Батыс Рим императоры етіп орнату болды ма, әлде жоқ па белгісіз, бірақ ол Зенонның заңды Батыс Рим императоры ретінде танылды. Непос Батыс империясының беделін және билігін қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ көбінесе сәтсіз аяқталды. Ол Италияға визиготтардың шабуылын тойтарған және бургундтарды қайтадан *foederati* (союздықтар) мәртебесіне түсірген болуы мүмкін. Непос өзінің назарын Галлиядағы императорлық билікті қайта орнатуға шоғырландырды, бірақ Батыс империясы аймақтағы визиготтардың жаулауын тоқтатуға жеткілікті күшке ие болмады. Галлияда визиготтарды жеңе алмауы және Константинопольде Зенонның узурпатор Базилисктің қысқаша биліктен құлатылуы Непостың Италиядағы беделін әлсіретті. 475 жылы Непостың жаңа тағайындалған *magister militum* Орест көтеріліс жасап, Батыс империясының астанасы Равеннаға аттанды. Орест әскерлерімен күресуге шамасы келмеген Непос Далмацияға қашып кетті, екі айдан кейін Орест өзінің жас ұлы Ромул Августулды император деп жариялады. Италияны енді басқармағанымен, Непос Батыс империяға деген талабынан ешқашан бас тартпады және Шығыс империясы оны заңды Батыс Рим императоры ретінде мойындауын жалғастырды. 476 жылы варвар генерал Одоакр Ромул Августулды тақтан түсіріп, Италияның бірінші патшасы болды. Непос Зенонға, ол Базилискті жеңгеннен кейін, Италияны қайта басып алуға көмектесуді бірнеше рет сұрады, бірақ ол Одоакрдың Непос есімінен монета шығаруынан басқа ештеңеге қол жеткізе алмады, бірақ оны көбінесе елемеді. 480 жылы Непос өзінің екі генералы Овида мен Виатордың қолынан қаза тапты, мүмкін Диоклетиан сарайында, Италияны қайтару үшін өзінің жорығын жоспарлап жатқанда.
Julius Nepos (died 9 May 480), or simply Nepos, ruled as Roman emperor of the West from 24 June 474 to 28 August 475. After losing power in Italy, Nepos retreated to his home province of Dalmatia, from which he continued to claim the western imperial title, with recognition from the Eastern Roman Empire, until he was murdered in 480. Though Nepos' successor in Italy, Romulus Augustulus , is traditionally deemed the last western Roman emperor, Nepos is regarded by some historians as the true last emperor of the west, being the last widely recognised claimant to the position. A native of Dalmatia, Nepos began his career as the semi autonomous governor of the province, succeeding his uncle Marcellinus, a prominent general, as magister militum ('master of troops') of Dalmatia. After the death of the western emperor Anthemius , who had been appointed by the eastern emperor Leo I , as well as Anthemius' successor Olybrius (472), Leo sought to assert his authority in the west, granting Nepos command of an army in December 473 to attack Italy and depose Glycerius , who had been proclaimed emperor by the Burgundian general Gundobad. Nepos left for Italy in the spring of 474, backed by Leo's successor Zeno, and landed with his army at Portus, near Rome. Nepos swiftly deposed Glycerius and was crowned western emperor in Rome on 24 June 474. He was the last emperor to be crowned in the city until Charlemagne in the ninth century. Whether the original intention of the invasion was to install Nepos as western emperor is unclear, but in any event, he was quickly recognised as the legitimate western emperor by Zeno. Nepos worked to restore the prestige and authority of the Western Empire, though mostly unsuccessfully. He may have repelled a Visigothic attack on Italy and managed to once more reduce the Burgundians into foederati. Nepos focused most of his attention on reasserting imperial control and authority in Gaul, but the Western Empire could no longer project enough strength to halt Visigothic conquests in the region. The failure to defeat the Visigoths in Gaul, and Zeno's brief overthrow in Constantinople by the usurper Basiliscus, weakened Nepos' already shaky position in Italy. In 475, Nepos' newly appointed magister militum Orestes revolted and marched on Ravenna, capital of the Western Empire. Unable to deal with Orestes' forces, Nepos fled back to Dalmatia and two months later, Orestes proclaimed his young son Romulus Augustulus as emperor. Although no longer in control of Italy, Nepos never renounced his claim to the Western Empire and continued to be recognised as the legitimate western emperor by the Eastern Empire. In 476, the barbarian general Odoacer deposed Romulus Augustulus and became the first king of Italy. Nepos repeatedly petitioned Zeno, who by then had defeated Basiliscus, for help in regaining control of Italy, though all he achieved was nominal recognition by Odoacer, who minted coins in Nepos' name but otherwise mostly ignored him. In 480, Nepos was murdered by two of his generals, Ovida and Viator, perhaps in Diocletian's Palace, possibly while planning an expedition of his own to recover Italy.
Геосаяси ахуал
Рим империясы бір императордың тиімді басқаруына тым үлкен болып, екі императордың бірлесіп басқаруына ыңғайлы болды деген ой III ғасырдың соңында император Диоклетиан (284–305) тұсында қалыптасты. IV ғасыр бойы империяда түрлі бөлістер жасалды, және император Феодосий I (379–395) 395 жылы қайтыс болғаннан кейін империя батыс және шығысқа қатаң және тұрақты түрде бөлінді. Қазіргі тарихшылар жаңа саяси жағдайды сипаттау үшін әдетте Батыс Рим империясы және Шығыс Рим империясы терминдерін қолданса да, римдіктер империяны ресми түрде бөлінген деп санамады, оны әлі де біртұтас қарастырды, бірақ көбінесе бір емес, екі билеуші болды. Батыс Рим империясы шығысқа қарағанда көбірек ауылдық, халық азырақ және экономикасы тұрақсыз болды. V ғасыр бойы германдық тайпалардың шапқындары мен қоныстануы күшейіп, құлдырау кезеңі басталды. 410 жылы Аларик I басқарған вестготтар Римді тонады; 455 жылы Теодосий әулетінің соңғы батыс императоры Валентиан III (425–455) тақтан түсіріліп, өлтірілді. Сол жылы Римді тағы да вандалдар тонады, оларды Гейзерик басқарды, олар Валентианның жесірі Лициния Евдоксияны және оның екі қызы – Евдокия мен Плацидияны тұтқынға алды. Батыс Рим әскері көбінесе варвар жалдамалы әскерлеріне тәуелді бола бастады. Валентиан өлтірілгеннен кейін Рицимер сияқты ең күшті варвар генералдары саяси үстемдікке ие болып, қуыршақ императорларды жариялап билік етті. Валентианның өлімі мен Юлий Непостың билікке келуі арасындағы жиырма жылға жетпейтін кезеңде жеті түрлі император батысты басқарды, ал императорлық билік тек Италияда, Раэтияда және Галлияның кейбір аймақтарында жүзеге асырылды.
Ата-бабалары мен отбасы
Юлий Непос Римнің Далмация провинциясынан шыққан. Далмация, саяси, экономикалық және географиялық тұрғыдан Батыс Рим империясына бағытталған болса да, 437 жылдан бастап, батыс императоры Валентиан III оны шығысқа өткізгеннен кейін Шығыс Рим империясының билігінде болды. Іс жүзінде, провинция көбінесе белгілі бір дербестікке ие болды. Непос – Непотианның (465 жылы қайтыс болған) ұлы, ол батыс императоры Мажорианның (457–461) қызметінде болған генерал. Непос, Марцеллиннің (468 жылы қайтыс болған) әскер шеберінің (жоғары ранкті әскери шенеунік) туысы, Марцеллиннің қарындастарының бірінің ұлы еді. Непос Далмациядағы белгілі римдік отбасының мүшесі болуы мүмкін. Бұл туралы төрт шамамен бір замандас адамның ескерткіш жазбалары куәлік етеді: Элия Непотес, Элия Непос, тағы бір Юлий Непос және Непос – олардың барлығы Далмациядан табылған. Непостың ағасы Марцеллин – Римнің көрнекті кешкі генералдарының бірі, ол вандалдармен бірнеше жорықтарда соғысып, Сардинияны бақылауға талпынған вандалдардың әрекеттерін уақытша тоқтатуда маңызды рөл атқарды. 461 жылы Рицимер император Мажорианды өлтіргеннен кейін, Марцеллин Рицимердің қуыршақ императоры Либиус Северийді (461–465) тақтан түсіру үшін Италияға жорық жасауды жоспарлаған секілді, бірақ Шығыс императоры Лео I оны осы қадамнан бас тартуға көндірді. Непос аты аталмаған, бірақ Шығыс императоршасы Веринамен туысқан, мүмкін Лео I-нің немересі болған римдік ақсүйек әйелге үйленді. Марцеллин қайтыс болған кезде Далмациядағы жартылай дербес губернатор болды, ал оның өлімінен кейін Непос осы лауазымды мұрагерлікпен алды. Непос алғаш рет 1 маусым 473 жылы айтылады, ол «Dalmatiae magister militum» (Далмацияның әскер шебері) лауазымын иеленген, бірақ ол Марцеллиннің өлімінен бері осы атаққа ие болған болуы мүмкін. Непос 474 жылы император болғанға дейін осы лауазымды сақтап қалған болуы мүмкін, содан кейін ол патриций дәрежесіне жетті.
Тағайындау
Батыс императоры Антемий (467–472) және оның ізбасары Олибрий (472) қайтыс болғаннан кейін, шығыста мойындалмаған Лео I, Рим империясының жалғыз қалған императоры, жаңа батыс императорын таңдау құқығы өзінде бар екенін мәлімдеді. Бастапқыда Лео бұл құқықты іске қоспады, мүмкін, өйткені оның ілгерілетуге лайықты кандидаттары болмағандықтан немесе Лео I бұрын тағайындаған Антемийдің қасіретті соңына байланысты. 473 жылдың наурыз айында Бургундия патшасы Гундобад, Рицимердің немере інісі, Глицерийді батыс императоры етіп тағайындады. Бұған ашуланған Лео, Непосты Италияға шабуыл жасап, Глицерийді тақтан түсіру үшін армия қолбасшысы етіп тағайындады. Лео Непосты тағайындауға неліктен сонша уақыт күтті, белгісіз, бірақ сол кезде қыс кезі болғандықтан Непос бірнеше ай бойы Глицерийге қарсы шаралар қабылдай алмады. Непосты басқыншылыққа тағайындау арқылы Лео батыстағы өкіметін бекітуді қана емес, шығыстағы мүмкін қарсыласынан құтылуды да көздеген болуы мүмкін. Константинопольдегі саяси жағдай Лео I-нің 18 қаңтарда қайтыс болғаннан кейін жеткілікті деңгейде тұрақтанғаннан кейін, Непос 474 жылдың көктемінде жаңа шығыс императоры Зенонның қолдауымен Италияға аттанды.
Италиядағы император (474475)
Непос және оның әскері Константинопольден шығып, Римге жақын Портусқа қонды, онда ол, император дәрежесіне көтерілу рәсімі бойынша, Цезарь титулымен жарияланды. 24 маусымда Глицерийді тақтан түсірген соң, Непос Римде батыс Августы деп жарияланды. Осылайша Непос, өзінің ағасы Марцеллиннің бірнеше жыл бұрын жоспарлаған Италияға жасаған шабуылын іске асырды. Непос 800 жылы Шарльдің тәж киюіне дейін Римде таж киген соңғы император болды. Глицерий Непосқа қарсылық көрсетпеді, сондықтан оның өмірі сақталды және ол Салонаның, Далмация провинциясының астанасының епископы болып тағайындалды. Непостың император болуы Зенонның жоспары болғаны белгісіз, бірақ Зенон оны заңды батыс императоры деп тез мойындады. Оның билігін Рим Сенаты мен Италия халқы да қабылдады. Непостың билігі туралы аз мәлімет сақталған, оның іс-әрекеттері де көбінесе белгісіз. Ол Италияда, Рим, Равенна және Медиолан сияқты қалаларда монеталар шығарғаны белгілі. Оның атымен солтүстік Галлияда соғылған монеталар, оның билігін Рим генералы Сиагрийдің қабылдағанын көрсетеді. Непос Зенон мен оның кіші серігі Лео II-нің символдық монеталарын шығарды, бұл оның шығыс сарайымен тығыз байланысы мен алғысын білдірді. Непос императорлық беделді қалпына келтіруге тырысты. Оның алғашқы әрекеттерінің нәтижесінде Италияға визиготтардың шабуылы тойтарылып, бургундтар империяның варварлық одақтастары ретінде қайта жаңартылды. Непос өзінің күшін негізінен Галлиядағы императорлық билікті қалпына келтіруге және нығайтуға жұмсады. Сол кезде Галлиядағы қалған императорлық аумақтарға вестготтар патшасы Эврик шабуыл жасап, Аквитания Прима провинциясын бағындыруды көздеді. Бұл қауіпке қарсы тұру үшін Непос бұрынғы батыс императоры Авитустың ұлы Экдикийді (455-456) патриций және магистр милитум етіп тағайындады. Қазіргі заманғы Галло-римдік авторлардың, мысалы Сидоний Аполлинарийдің сақталған жазбаларына сәйкес, Непостың билікке келуі Галлиядағы императорлық иеліктерде қуанышпен қарсы алынды. 474 жылы Экдикий Арль қаласын вестготтардың қоршауынан босатуға қол жеткізді. Алайда, 475 жылы ол сәттілікке жете алмады, себебі жеңіске жету үшін жеткілікті әскери ресурстар болмады. Экдикий вестготтарды жеңе алмаса да, императорлық шабуылдың қаупі Эврикты Непоспен келіссөздер жүргізуге итерді. 475 жылдың көктемінде Непос Эврикке Рим епископтарының тобын, оның ішінде бұрын Рицимер мен император Антемий арасында бейбітшілік орнатқан Павиялық Эпифанийді елші ретінде жіберді. Эпифаний мен оның делегациясы бейбітшілікке қол жеткізгенімен, 475 жылы екінші делегация жіберілді, оған Арль епископы Леонтий, Риж епископы Фауст, Марсель епископы Грекус және Экс епископы Василий кірді, олар бейбіт келісімнің нақты шарттарын жасауға міндеттелген болуы мүмкін. Галлиядағы римдіктер, соның ішінде Сидоний Аполлинарис, бейбітшілік келісімінің Аувернь аймағын вестготтарға беруді білдіргенін естіп, қорқынышқа бірікті. Непостың вестготтарды жеңілмеуі, 475 жылдың басында Константинопольде Зенонның басқыншы Базилисктің құлатылуымен бірігіп, Италияда бастапқыда әлсіз болған Непостың жағдайын одан әрі қиындатты. Сыртқы саясатында Непос Солтүстік Африканы билеген вандалдармен және олардың Жерорта теңізіндегі қайталанған және күшейген қарақшылық шабуылдарымен де күресуге мәжбүр болды. Батыс империясының әлсіздігіне байланысты Непос Африкада және Жерорта теңізінде бағындырған территорияларында вандалдардың билігін мойындауға мәжбүр болды, мысалы Сардиния, Корсика, Балеар аралдары және Сицилияның бір бөлігі. Непостың Галлиядағы әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Экдикийді қызметтен босатып, оның орнына ғұндар патшасы Аттиланың нотариусы (хатшысы) болған Орестті магистр милитум етіп тағайындады. Непос Орестке тағы бір әскерді вестготтарға қарсы және оңтүстік Галлияда көтеріліс жасаған бургундтарға қарсы басқаруды тапсырды. Орест әскеріне көптеген фодерати әскерлері кірді, олар императордың жер беруден бас тартуына наразы болды. Осы әскердің қолдауымен Орест Непостың бұйрығына бағынбай, батыс империясының астанасы Равеннаға қарай аттанды. Непос бақылауды сақтап қалу үшін Экдикийді Галлиядан шақырды, бірақ ол уақытында келмеді. 475 жылдың 28 тамызында Орест әскерімен Равеннаға кірді, ал Непос Адриатика теңізі арқылы Далмациядағы Салонаға қашып кетті, Италияда тек 14 ай билік етті. 31 қазанда Орест өзінің жас ұлы Ромул Августулды император деп жариялады.
Далмациядағы жер аударылу (475-480 жж.)
Непостың Далмациядағы кейінгі қызметі туралы аз мәлімет бар, себебі сақталған дереккөздердің саны шектеулі. Непос Батыс империясына деген талабынан ешқашан бас тартпады және Ромул Августулдың орнына шығыста мойындалуын жалғастырды. Непос шеттегі өмірінде Италияны қайта басып алуды үміттене берді. 476 жылдың 4 қыркүйегінде Ромул Августул варвар басшысы Одоакрдың қолынан құлдырады, ол Италияның алғашқы патшасы атанды. Одоакр Ромулдың Батыс империясының рәміздерін шығыстағы Зенонға жіберді және оған адалдық серт берді, Батыста императорлық мұрагерлерсіз билік құрды. Одоакр осы кезден бастап Рим империясының тек бір императорды қажет ететінін, оның Константинопольден билік ететінін есептеді. Сонымен қатар, Непостан Константинопольге келген елшілік Зенонға Константинопольді Базилисстен қайтарып алғаны үшін құттықтауын жеткізді және Италиядағы билікке қайта оралуына көмектесуді сұрады. Зенон Одоакрдың жіберген елшілеріне, Рим Сенатының мүшелеріне, олар шығыстан қолдау алған императорды (Антемийді) өлтіргенін және біреуін (Непосты) қуғандарын айтты, және Непосты өздерінің билеушісі ретінде қайта қабылдағандары жақсы болар еді. Зенон Одоакрдың патриций атағын алуы үшін ең дұрысы, оны Зеноннан емес, заңды Батыс билеушісі Непостан сұрауы екенін де мәлімдеді, бірақ егер Непос бұл атақты бермесе, Зенон оны беруге уәде берді. Зенон сондай-ақ Одоакрды Непосты Италияның императоры ретінде қабылдауға шақырды. Зенон мен әйелі Верина, сарайдағы ықпалдылығын сақтап, Непостың билікке қайта оралуын ресми түрде қолдады және оны Батыс императоры деп санады, бірақ Италияны қайтару үшін қажетті әскери көмек немесе қаржыландыру берілмеді. Одоакр Непостың билігін тек формалды түрде мойындады, Италиядағы монета айналымында Непос атынан алтын монеталар шығаруды қайта бастады, бірақ оның тағын қайтару үшін ешқандай нақты қадам жасаған жоқ. Италияда Непос пен Зенонның монеталары айналымда болды, және Одоакр Непосқа зейнетақы төлеген болуы мүмкін, бірақ іс жүзінде оған ешқандай назар бөлмеді. 477 немесе 478 жылы Непос Зеноннан Италияны қайта басып алуға көмектесуді қайтадан сұрады. 477 жылы Оңтүстік Галлиядағы императорлық иеліктер Одоакрға қарсы көтеріліс жасады, бұл, әдетте, Непосты билікке қайтару үшін күресу мақсатында болды. Зенон Одоакр мен Галлиядан келген елшіліктерді қабылдады, бірақ Одоакрға қарсы Галлиялық көтерілісшілерді қолдау Одоакрға соғыс жариялаумен тең болар еді, және Зенон мұндай қадамға дайын болған жоқ. 479 жылы остриготтардың патшасы Теодорик Непостың талабын қолдау үшін әскерін ұсынуға уәде бергенде, Непостың үміті қайта жанып оянды. Непос 480 жылдың 9 мамырында Салона маңындағы вилласында, мүмкін Диоклетиан сарайының орнында, оның серіктері Комес Овида мен Виатордың қолынан қаза тапты. Бұрынғы император Глицерий, Непос биліктен қуған, бұл кісі өлтіруге қатысқан болуы мүмкін, тіпті оны ұйымдастырған да болуы мүмкін. Егер Глицерий бастамашы болмаса, онда 480 жылы Непос Италияны әскери жолмен қайтаруға белсенді дайындық бастағаннан кейін, Далмациядағы оның жақтастары мұндай қауіпті кәсіпке баруға дайын болмағандықтан, бұл кісі өлтіруге себеп болуы мүмкін. Сол кездегі жылнама жазушылар Непостың күтпеген және зорлықпен жасалған өлімі туралы жазғанмен, оған көп көңіл бөлмеді және оның өлтірушілеріне қарсы бірден шаралар қабылданбады. Тек 481 немесе 482 жылдың соңында ғана Одоакр Далмацияға басып кірді және провинцияның билеушісі болған Овиданы өлтірді, Непостың өлтірілуін провинцияны өзіне қосып алу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Шығыс империясы оны тоқтатуға тырыспады. Непостың өлімінен кейін Одоакр Зенонды өзінің жаңа билеушісі деп мойындады, ал Зенон Батыс императорын тағайындамады, 395 жылы Теодосий I қайтыс болғаннан бергілігі Рим империясының біртұтас императоры атанды (бірақ ол шығыс провинцияларын ғана тиімді басқарды).
Мұра
Непостың Италиядағы ізбасары Ромул Августул әдетте соңғы Батыс Рим императоры деп есептеледі, бірақ бірнеше тарихшылар бұл атау Непосқа көбірек лайықты деп санайды, себебі ол Далмацияда императорлық атақпен билік етуді жалғастырды және толық мойындалды, бірақ Шығыс империясының толық әскери қолдауын алмады, тіпті 480 жылы қанымен өлтірілгенше. Ромул Августул, ерекше жағдайда, Римнің негізін қалаушы (Ромул) және оның алғашқы императоры (Август) есімдерін бөліседі, бұл оның Италияны билеген соңғы Батыс императоры ретінде қарастырылуына, сондай-ақ Непостан кейінгі соңғы император саналатын себебіне әсер еткен болуы мүмкін. Непос та ұқсас жағдайға тап болды, өйткені ол Августың асырап алған әкесі және Рим мемлекетінің авторитарлық билеушісі Юлий Цезарьмен бірдей Юлий есімін бөліседі. Непостың 480 жылы қайтыс болуымен Батыс Рим империясы құлап, Рим тарихшысы Ральф В. Матисеннің сөзімен айтқанда, Непос "қажетсіз көнелікке" айналды; Далмацияны кеңейтуді қалаған Одоакрға кедергі келтіріп, толық қолдау көрсете алмаған Зенонға ұят болды. Оның өлімі батыстағы императорлар әулетінің аяқталуын білдірсе де, сол кезде ол көпке танылмады. Келесі ғасырдағы Шығыс Рим тарихшылары Непостың 475 жылдан 480 жылға дейінгі Далмациядағы билігін оның императорлық билігінің заңды жалғасы деп мойындамады: 6-ғасырлық Шығыс тарихшылары Марцеллин Комес, Прокопий және Иордан бала император Ромул Августулды соңғы Батыс императоры деп есептеді.