Капила: Ежелгі Һинду ғалымы және Саңкхья философиясының негізін қалаушысы

Кіріспе

Капила, сондай-ақ Чакрадханус деп аталады, индуизм дәстүріндегі дана. Бхагавата Пуранаға сәйкес, ол дана Кардама мен Сваямбуху Манудың қызы Девахутидің ұлы. Кардаманың тоғыз қызы болды, олар өте білімді және Маричи сияқты басқа да ұлы даналарға үйленді. Капила ересек болған кезде индуизм философиясының Самкхья мектебінің негізін қалаушы ретінде ең көп танылды. Самкхья атымен белгілі Капила Веданың данасы саналады. Оның Будда мен буддизмге тигізген әсері ұзақ жылдар бойы ғылыми зерттеулердің нысаны болды. Брахманда Пуранаға сәйкес, Капила Вишнудың түрі ретінде сипатталады: "Бағаван Нараяна бәрімізді қорғайды. Әлемнің Иесі енді Капилачарья ретінде дүниеге келді."

Өмірбаян

Капила есімі көптеген мәтіндерде кездеседі және бұл есімдер әртүрлі адамдарға қатысты болуы мүмкін. Ең танымал сілтеме – дана Капила және оның шәкірті Асури, олар Үндістан дәстүрінде индуистік философияның Самкхья мектебінің алғашқы ұстаздары болып саналады. Ол Буддадан бұрын өмір сүрген, бірақ оның қай ғасырда өмір сүргені нақты белгісіз, кейбір деректер бойынша б.з.д. VI ғасыр. Басқалары оны б.з.д. VII ғасырда деп санайды. Бұл оны Веда дәуірінің соңына (б.з.д. 1500–500 жылдар) жатқызады және ол Веда данасы деп аталады. Капила Самкхья сутрасы (кейде Капила сутрасы деп те аталады) деп аталатын ықпалды сутраның авторы деп есептеледі, ол Самкхьяның дуалистік философиясын афоризмдер түрінде ұсынады. Бұл сутралар индуизмнің тағы бір жақсы зерттелген мәтіні – Самкьякарикада түсіндірілген. Ларсон мен Бхаттачарья сол өлеңдегі "капилам" сөзінің "көк түсті" немесе "қызыл қоңыр" деген мағынаны білдіретінін айтады, осылайша Гриффит те аударған. Яджурведаның Шахалары туралы Сата питака сериясы – б.з.д. 1200 және 1000 жылдар аралығында жазылған деп есептеледі – Ариявартада орналасқан Капила Шахасы туралы айтады, яғни Яджурведа мектебі Капиланың есімімен аталған. Атхарваведаның паришиштасы (қосымша) (XI. III.3.4) әр Ведаға қосымшалар Ведадан кейін жазылған; ал Атхарваведаның өзі шамамен б.з.д. 1000 жылға дейін жазылған.

Пурандар

Джордж Уильямс, Капила эпостар мен Пураналар құрастырылмай тұрып өмір сүрген, және оның есімі кейіннен құрастырылған түрлі мифологияларда кездеседі. Аскет ретінде және ұйықтап жатқан Вишну ретінде: Брахма Пуранада зұлым патша Вена Ведадан бас тартқанда, ол дхарманың жалғыз жаратушысы екенін жариялады және әділдіктің барлық шектеулерін бұзып, өлтірілді. Сонда Капила садуларды Венаның жамбасын аралауға кеңес береді, одан Нишада тайпасы пайда болды, ал оның оң қолынан жерді қайтадан өнімді еткен Пртху туды. Содан кейін Капила мен садулар өзендер қосылатын қасиетті орын – Капиласангамаға барды. Брахма Пурана сондай-ақ Сагараның 60 мың ұлы туралы айтады, олар Ашвамедха атты іздеп, Капиланың кейпінде ұйықтап жатқан Вишнуды мазалады. Ол оянғанда, көзіндегі жарқын нұр Сагара ұлдарының төртеуін қоспағанда барлығын күлге айналдырып жіберді, ал қалғандары әулетті жалғастырды. Сагараның ұлы – Дилипа патша, ал немересі – Багиратха. Гуруы Триталаның кеңесімен Багиратха 60 мың ағасының Капиланың қарғысынан босатылуы үшін, Ганганы разы ету мақсатында мың жыл (құдайлардың уақыты бойынша) аскетизммен айналысты. Вишнудың инкарнациясы ретінде: Нарада Пурана екі Капила туралы айтады – біреуі Брахманың инкарнациясы, екіншісі Вишнудың инкарнациясы. Бхагавата, Брахманда, Вишну, Падма, Сканда, Нарада Пураналары және Вальмики Рамаянасында Капила Вишнудың инкарнациясы деп көрсетілген. Падма Пурана мен Сканда Пурана оны жер бетіне шындықты тарату үшін келген Вишну деп нақтылайды. Бхагавата Пурана оны Ведагарбха Вишну деп атайды. Вишнусахасранамада Капила Вишнудың аты ретінде еске алынады. Самкьясутраға түсіндірме жазған Виджнанбхикшу Капила, Самкья жүйесінің негізін қалаушы, Вишну екенін айтады. Джейкобсен Веда, Шрамана дәстүрі және Махабхаратадағы Капиланың Самкьяның негізін қалаушы Капиламен бір адам екенін, ал бұл тұлға индуистік мәтіндерде Вишнудың инкарнациясы ретінде қарастырылатынын ұсынады. Кардама мунидің ұлы ретінде: Бхагавата Пурананың 3-кітабында Капила Кардама Праджапати мен оның әйелі Девахутидің ұлы деп жазылған. Кардама Чайядан, яғни Брахманың көлеңкесінен туған. Брахма Кардамадан ұрпақ табуды сұрайды, содан кейін Кардама Сарасвати өзенінің жағалауына барып, аскетизммен айналысады, Вишнуды көреді, және Вишну оған Брахманың ұлы Ману әйелі Шатарупамен бірге қызы Девахутиге күйеу іздеп келеді дейді. Вишну Кардамаға Девахутиге үйленуге кеңес береді және оны ұлы ретінде тууына бата береді. Капиладан басқа, Кардама мен Девахутидің тоғыз қызы болды: Кала, Анусуя, Шрадда, Хавирбху, Гати, Крия, Кхиати, Арундати және Шанти. Олар сәйкесінше Маричи, Атри, Ангирас, Пуластья, Пулаха, Крату, Бхригу, Вашишта және Атарванға тұрмысқа шықты. Х. Х. Уилсон Бхагаватада үшінші қыз Девахути Кардаманың және олардың ұлы Капиланың ұзақ әңгімесін енгізу үшін қосылғанын атап өтеді, бұл басқа жерде кездеспейтін оқиға. Даниель Шериданның айтуынша, Пурананың редакторы Капила Пурана ілімін индуизмдегі Капиланың Самкьясына деген дәстүрлі құрметпен байланыстыра отырып, нығайту үшін оны Вишнудың жоғары жаратылысы ретінде сипаттаған. Кашьяпаның ұлы ретінде: Мацья Пуранада Капила Кашьяпаның әйелі Данудан, Дакша Пражапатидің қызынан туған ұлы ретінде еске алынады. Капила Данудың 100 ұлының бірі, ал Вишну Пуранада аталған оның басқа ұлдары (Капиланың ағалары) – Двимурддха, Шанкара, Аёмукха, Шанхуширас, Самвара, Экачакра, Тарака, Вришапарван, Сварбхану, Пуломан, Випрачитти және басқа Данавалар. Виттаның ұлы немесе Бхарадважа ретінде: Брахма Пурана мен Харивамсада Капила Виттаның ұлы деп көрсетілген. Даниэлу Витата сөзін қателік деп аударады.

Kapila, states George Williams, lived long before the composition of the Epics and the Puranas, and his name is coopted in various later composed mythologies. As an ascetic and as sleeping Vishnu: In the Brahma Purana, when the evil king Vena abandoned the Vedas, declared that he is the only creator of dharma, and broke all limits of righteousness, and is killed, Kapila advises hermits to churn Vena's thigh from which emerged Nishadas, and his right hand from which Prthu originated who made earth productive again. Kapila and hermits then went to Kapilasangama, a holy place where rivers meet. The Brahma Purana also mentions Kapila in the context of Sagara's 60,000 sons who looking for their Ashvamedha horse, disturbed Vishnu who is sleeping in the shape of Kapila. He woke up, the brilliance in his eyes burnt all but four of Sagara's sons to ashes, leaving few survivors carrying on the family lineage. Sagara's son is King Dilipa and his grandson is Bhagiratha. On the advice of his guru Trithala, Bhagiratha did penance for a thousand years (according to god timeline) to please Ganga, to gain the release his 60,000 great uncles from the curse of saint Kapila. As Vishnu's incarnation: The Narada Purana enumerates two Kapilas, one as the incarnation of Brahma and another as the incarnation of Vishnu. The Puranas Bhagavata, Brahmanda, Vishnu, Padma, Skanda, Narada Purana; and the Valmiki Ramayana mentions Kapila is an incarnation of Vishnu. The Padma Purana and Skanda Purana conclusively call him Vishnu himself who descended on earth to disseminate true knowledge. Bhagavata Purana calls him Vedagarbha Vishnu. The Vishnusahasranama mentions Kapila as a name of Vishnu. In his commentary on the Samkhyasutra, Vijnanabhikshu mentions Kapila, the founder of Samkhya system, is Vishnu. Jacobsen suggests Kapila of the Veda, Śramaṇa tradition and the Mahabharata is the same person as Kapila the founder of Samkhya; and this individual is considered as an incarnation of Vishnu in the Hindu texts. As son of Kardama muni: The Book 3 of the Bhagavata Purana, states Kapila is the son of Kardama Prajapati and his wife Devahuti. Kardama is born from Chaya, the reflection of Brahma. Brahma asks Kardama to procreate upon which Kardama goes to the banks of Sarasvati river, practices penance, visualizes Vishnu and is told by Vishnu that Manu, the son of Brahma will arrive there with his wife Shatarupa in search of a groom for their daughter Devahuti. Vishnu advises Kardama to marry Devahuti, and blesses Kardama that he himself will be born as his son. Besides Kapila as their only son, Kardama and Devahuti had nine daughters, namely Kala, Anusuya, Sraddha, Havirbhu, Gati, Kriya, Khyati, Arundhati and Shanti who were married to Marici, Atri, Angiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhrigu, Vashistha, and Atharvan respectively. H. H. Wilson notes the Bhagavatha adds a third daughter Devahuti to introduce the long legend of Kardama, and of their son Kapila, an account not found elsewhere. Kapila is described, states Daniel Sheridan, by the redactor of the Purana, as an incarnation of the supreme being Vishnu, in order to reinforce the Purana teaching by linking it to the traditional respect to Kapila's Samkhya in Hinduism. As son of Kashyapa: The Matsya Purana mentions Kapila as the son of Kashyapa from his wife Danu, daughter of Daksha Prajapati. Kapila is one among Danu's 100 sons, and her other sons (Kapila's brothers) mentioned in the Vishnu Purana include Dvimurddha, Shankara, Ayomukha, Shankhushiras, Samvara, Ekachakra, Taraka, Vrishaparvan, Svarbhanu, Puloman, Viprachitti and other Danavas. As son of Vitatha or Bharadwaja: In the Brahma Purana and in the Harivamsa Kapila is the son of Vitatha. Daniélou translates Vitatha to inaccuracy;

Дхармасутралар және басқа да мәтіндер

Капила – Вайханаса ережелерін сипаттайтын тарауда Прахладаның ұлы. Баудайана Грхьясутрының IV.16-тармағы Капиланың шрамалық өмірдің ережелерін белгілегенін көрсетеді.

Агамдағы бейнелер

Капиланың бейнесі сақалмен, падмасана позында отырған, көздері жұмылып дhyана күйін көрсетеді, басының айналасында жата мандала, жоғары иықтары тыныс-деміне толық ие екенін аңғартады, бұғы терісіне оранған, ягнопавита киген, жанында камандалуы бар, бір қолы кесілген аяқтарының алдына қойылған, ал аяқтары лотос пішініндегі сызықтармен белгіленген. Бұл Капила – Санкхья жүйесінің негізін қалаушы Капиламен теңестіріледі, ал Вайханнасасагама оны сәл өзгеше сипаттайды. Вайханнасасагама Капиланы аварнадевата ретінде белгілейді және бірінші аварнаның оңтүстік-шығыс бұрышын бөліп береді. Прадюмна дүниелік құштарлықтан арылғанда Капиланың кейпіне енеді. Вамана Пуранада Якшалар Капила мен оның Хаса руынан шыққан Кесиниден туған; ал эпостар Якшалардың тегін ғарыштық жұмыртқаға немесе Пуластия данаға жатқызады; басқа пураналарда Кашьяпа оның жұбайы Вишва немесе Хашамен бірге Якшалардың атасы ретінде көрсетіледі. Кейбір пураналарда Капила Хаша мен Рақшасидің қызы ретінде әйел болып та айтылады, одан кейін Капилея гана деген ат пайда болды. Махабхаратта Капила – Дакшаның қызы, ол Кашьяпаға үйленіп, Брахмандар, Сиырлар, Гандхарвалар мен Апсараларды дүниеге әкелді. Капила – ұлы ұстаз болғандықтан, ол әр тұрақтаған жерінде бабуол (Акация) ағашының маңында бау-бақшамен айналысып, оны хобби ретінде ұстаған.

Капила Девахути Самвада

Капила Девахути Самвада – Капиланың ең жақсы танымал болған Санкхья философиясының негізі. "Капила мен Девахути арасындағы әңгімелер" деп шамамен аударылатын Капила Девахути Самвада, өзін тиімді қалай бақылауға және өзіңнің нағыз иесіне айналуға қатысты мәселелерді қамтиды. Капила Девахути Самвада – Девахути Капилге қиын жағдаймен жүгінген мәтін. Ол бес сезімін қанағаттандырудан жалыққанын айтады. Өмірінің бар сағатында осы сезімдерге бой ұсынғанын, бірақ олардың ешқашан тоймайтынын мәлімдейді. Капила оның санасын тыныштандыру және ішкі бейбітшілік беру үшін Самкья философиясын түсіндіреді. Бұл әңгіме сұрақ-жауап форматында жүзеге асады. Бұл туралы Шримад-Бхагавата-Пурананың үшінші кантосында толыққанды айтылған.

Джайнизм

Ларсон мен Бхаттачарьяның айтуынша, Капила Уттардхаяна сутрасының VIII тарауында еске алынады, онда поэзиялық өлеңдерден тұратын әңгіме «Кавилиям», яки «Капиланың өлеңдері» деп аталады. Ғалымдар көптен бері Капила мен Будданың ілімдерін салыстырып, байланыстырып келеді. Мысалы, Макс Мюллер былай деп жазған (қысқартылған нұсқасы):

«Будданың Капиламен ғана емес, барлық индуист философтарымен ортақ белгілері бар екеніне күмән жоқ. Будда да, Капила да атеист болған, және Будда атеизмін Капиладан алған деген пікірлер айтылған. Бірақ атеизм – бұл нақты емес ұғым, және оның мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Бір жағынан, барлық үнді философтарын атеист деп санауға болады, себебі олардың барлығы халықтың құдайларының Жоғарғы Күшке (Абсолют, барлық нәрсенің немесе бар сияқты нәрселердің бастауы, Брахман) тән қасиеттерге ие еместігін түсінген. Капила атеизммен айыпталып, Абсолюттың бар екенін жоққа шығарғаны үшін емес, Ишвараның бар екенін жоққа шығарғаны үшін айыпталған». |Макс Мюллер және т.б.| Буддизмді зерттеулер

Макс Мюллер Капиланың Буддаға қатысты ілімдері арасындағы байланыстың шамадан тыс көрсетілуі мүмкін екенін айтады. Қытай буддизмінде Будда Якша Капила мен Девалардың он бес қызын Қытайдың қамқорлары болуға шақырған.

Маңыздылығы

Самкхьяның негізін қалаушы Капила индуизм философиясының әртүрлі мектептерінде жоғары құрметке ие болған қасиетті дана. Гаудапада (шамамен 500 ж.), Адвайта Веданта ғалымы, өзінің Бхасьясында Капиланы Санака, Сананда, Санатана, Асури, Водху және Панкасикхамен бірге жеті ұлы дананың бірі деп атады. Буддистік дереккөздерде Капилавасту қаласы Капиланың құрметіне салынғаны айтылады. Будда осы Капилавастуда дүниеге келді және өмірінің алғашқы жиырма тоғыз жылын осы жерде өткізді.