Кіріспе
Матуридизм (الماتريدية) – сүнни исламының теологиялық мектебі. Бұл мектеп 9-10 ғасырлардағы теолог Әбу Мансур әл-Матуриди есімімен аталады. Матуриди теологиясы, Атаризм және Ашаризммен бірге, сүнниттік исламның ортодоксальдық сенімдерінің бірі саналады және ислам құқық ғылымының Ханафи мектебінде кең таралған. Әл-Матуриди Балх және Трансоксиананың ханафиттік мұсылман теологтары арасында бар болған теологиялық исламдық наным-сенімдерді жүйелі теология (калам) мектебінде біріктіріп, кодтастырды және жүйелендірді; ол исламның қасиетті кітаптарын түсіндіруде рационалдық және теологиялық рационализмді қолдануға ерекше мән берді.
Maturidism (الماتريدية) is school of Islamic theology within Sunni Islam named after theologian Abu Mansur al Maturidi in the 9th–10th century. Maturidi theology is considered one of the orthodox creeds of Sunnī Islam alongside Atharism and Ash'arism, and prevails in the Ḥanafī school of Islamic jurisprudence. Al Maturidi codified and systematized the theological Islamic beliefs already present among the Ḥanafite Muslim theologians of Balkh and Transoxiana under one school of systematic theology (kalām); he emphasized the use of rationality and theological rationalism regarding the interpretation of the sacred scriptures of Islam.
Тарих
Матуриди мектебінің тарихы үш кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең X ғасырдың соңына дейін жалғасты, және мектептің дамуы үшін ешқандай маңызды оқиға болмағандығымен ерекшеленеді. Әл-Матуридидің көптеген ізбасарлары болды, олардың ең маңыздысы – Әбу Салама әл-Самарқанди. Ол Әл-Матуридидің "Китаб әл-Таухид" еңбегінің, атап айтқанда, "Жұмалус-усул әд-дин" атты тұжырымдамасының қысқаша мазмұнын жеткізді.
Иманның түсінігі
Ал Матуридидің ілімі, негізінен Ханафи теологиясы мен шариатына негізделген, адамның қабілеті мен еркімен қатар Құдайдың адамның іс-әрекеттеріндегі басымдығын растады, соның арқасында икемділік пен бейімделуге жағдай жасалған ілімдік негіз құрылды. Матуридизм, әсіресе 10-шы ғасырдан бастап Орталық Азиядағы мұсылман халқы арасында кеңінен тарады. Матуридизм бойынша, сенім (ʾīmān) діни заңды сақтауға байланысты арта да, кеме де түспейді. Керісінше, ізгі амалдар сенімнен туындайды. Таха сүресінің (112-аят) негізінде, егер мұсылман ислам заңы (шариғат) талап ететін амалдарды орындамаса, міндеттемелерін мойындамағанша, діннен шыққан деп есептелмейді. Әл-Матуридидің пікірінше, сенім амалдарға немесе жария етуге емес, жүректен туындайды. Ол өз ілімін «Әл-Имран» сүресінің (3:22-аят) мысалымен дәлелдейді: «Олардың амалдары осы дүниеде де, ақыретте де құр болып кетеді, оларға ешбір көмекші болмайды». Бұл адамдар жүректерінде нағыз сенім болмаса да, міндетті амалдар мен рәсімдерді орындаған. Сондықтан, амалдар Құдай алдында қабыл болуы үшін сенімге негізделген болуы керек. Күнә жасаған адам міндетті түрде сенімсіз емес, бірақ Алладан ашық түрде бас тартқан адам сенімсіз болады. Әл-Самарқанди балаларды сенімсіз деп санауға болмайды және олардың барлығы жұмаққа барады деп мәлімдеді. Йохей Мацуяма Әл-Матуридидің сенім туралы айтқан сөздерін атап өтеді, оның пікірінше, құтқарылу үшін жаратушыға (бариʾ) немесе жасаушыға (саниʾ) сену жеткілікті, міндетті түрде Аллаға сенудің қажеті жоқ. Сонымен қатар, Тошихико Идзуцу «исламға сену» дегеніміз – жаратушыға еркіндікпен мойынсұну, оның құдіретіне ерікті түрде бағыну, ал діни формулаларды қабылдау емес деп санайды. Дегенмен, Әл-Матуриди барлық діндерді тең деп қараған жоқ. Ол басқа Ибраһимдік монотеистік діндер мен Ибраһимдік емес монотеистік діндер арасында айырмашылық жасап, яһудизм мен христиандықты Құдай туралы емес, пайғамбарлық және жеке пайғамбарлар туралы мәселелерде сынға алды. Әл-Матуридидің Құдай туралы түсінігіне байланысты дуалистік діндер де сынға ұшырады.
Географиялық таралуы
Матуридизм ерекше және ажырамас түрде ханафи мәзхабымен тығыз байланысты. Сондықтан, ханафиттер бар жерде матуридтер де болады. Матуридизм бастапқыда ислам әлемінің шығыс аймақтарында, әсіресе Самарқанд және Трансоксианада тарады. Ол Орталық Азиядағы түркі халықтары арасында кеңінен таралып, Селжүктердің келуімен Таяу Шығысқа жетті. Бұл бағыт шығыс Хурасанның арабтандырылған парсылары арасында танымал болды және Орталық Азия мен Османлы түріктерінің бағалаған мәзхабы болды. Орта Азиядан бастап, батыстағы Мысырдан шығыстағы Қытай мен Үндістанға дейін исламның барлық аймақтарына тарады, кем дегенде жоғары орта ғасырларда осылай болды. Түріктердің кеңеюінің нәтижесінде, шығыс ханафизмі мен матуриди теологиясы батыс Парсы, Ирак, Анатолия, Сирия және Мысырға тарады. Сан алуан Трансоксианалық және басқа да шығыс ханафи ғалымдары осы аймақтарға көшіп келіп, 5/11 ғасырдың соңынан 8/14 ғасырға дейін білім берді. Осылайша, матуриди доктринасы ханафи қауымдастықтары арасында біртіндеп үстемдік таба бастады. Қазіргі уақытта матуридтер Ауғанстан, Орталық Азия, Түркия, Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, Балқан аймағы (әсіресе Босния, Албания, Косово және Скопье), Солтүстік-Батыс Қытай, Левант (әсіресе Сирия, Ливан және Палестина), Кавказ, Татарстан және Башқортостан аймақтарында кең таралған.