Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономикалық тауарлардың қасиеттері
Property of economic goods
Экономикада, егер бір тұтынушының тауарды тұтынуы басқа тұтынушылардың бірдей уақытта тұтынуына кедері келтірсе немесе бір тараптың тұтынуы екінші тараптың тұтыну мүмкіндігін төмендетсе, онда ол тауар бәсекелестікке ұшырайтын немесе бәсекелестік деп аталады. Егер өндіріс деңгейіне қарамастан, оны бір адамға (қосымша) жеткізу құны нөл болса, онда тауар бәсекелестікке ұшырамайтын немесе бәсекелестік емес деп саналады. Егер басқа адамдар тауарды тұтынса, әрбір адам одан көбірек пайда көреді, онда ол тауар «кері бәсекелестікке» және «қосымшалыққа» ие болады. Тауар бәсекелестікке ұшырайтындан бастап, бәсекелестікке ұшырамайтынға дейін, тіпті кері бәсекелестікке дейін үздіксіз қатарға орналасады. Бәсекелестікке ұшырау және ұшырамау арасындағы айырмашылық кейде ұсыныстың бірлестігі немесе азайтуға болатын немесе азайтуға болмайтын қасиеттері деп аталады. Экономист Пол Самуэльсон 1954 жылы бәсекелестіксіз тұтыну тұжырымдамасын енгізе отырып, жеке және қоғамдық тауарларды ажыратты. Экономист Ричард Масгрейв 1959 және 1969 жылдары тұтыну тауарларын анықтау критерийлері ретінде бәсекелестікті және қолжетімділікті қосты.
In economics, a good is said to be rivalrous or a rival if its consumption by one consumer prevents simultaneous consumption by other consumers, or if consumption by one party reduces the ability of another party to consume it. A good is considered non rivalrous or non rival if, for any level of production, the cost of providing it to a marginal (additional) individual is zero. A good is "anti rivalrous" and "inclusive" if each person benefits more when other people consume it. A good can be placed along a continuum from rivalrous through non rivalrous to anti rivalrous. The distinction between rivalrous and non rivalrous is sometimes referred to as jointness of supply or subtractable or non subtractable. Economist Paul Samuelson made the distinction between private and public goods in 1954 by introducing the concept of nonrival consumption. Economist Richard Musgrave followed on and added rivalry and excludability as criteria for defining consumption goods in 1959 and 1969.
Жарыстық
Көптеген материалдық тауарлар, берік және беріктігі аз тауарлардың барлығы да бәсекелес тауарлар болып табылады. Мысық – берік бәсекелес тауардың мысалы. Бір адамның мысықты пайдалануы, басқалардың сол уақытта оны пайдалануына кедергі келтіреді. Дегенмен, бірінші пайдаланушы мысықты "тоздырмайды", яғни кейбір бәсекелес тауарларды уақыт өте бөлісіп пайдалануға болады. Алма – беріктігі аз бәсекелес тауар: алма желінгеннен кейін ол "тозып", басқалар жей алмайды. Материалдық емес тауарлар да бәсекелестікке ұшырауы мүмкін. Мысалы, радио жиіліктері мен домендік атаулардың меншігі. Жалпы айтқанда, дерлік барлық жеке меншік тауарлар бәсекелестікке жатады.
Most tangible goods, both durable and nondurable, are rival goods. A hammer is a durable rival good. One person's use of the hammer prevents others from using the hammer at the same time. However, the first user does not "use up" the hammer, meaning that some rival goods can still be shared through time. An apple is a nondurable rival good: once an apple is eaten, it is "used up" and can no longer be eaten by others. Non tangible goods can also be rivalrous. Examples include the ownership of radio spectra and domain names. In more general terms, almost all private goods are rivalrous.
Бәсекелестіксіз
Керісінше, бәсекелестікке жатпайтын тауарларды бір тұтынушы басқалардың бір мезгілде тұтынуына кедергі келтірмей тұтына алады. Бәсекелес емес тауарлардың көптеген мысалдары материалдық емес. Теледидар – бәсекелестікке жатпайтын тауардың мысалы; бір тұтынушы теледидарды қосқанда, ол басқа тұтынушының үйіндегі теледидардың жұмыс істеуіне кедергі келтірмейді. Теледидардың өзі бәсекелес тауар, бірақ теледидар хабарлары бәсекелес емес тауар болып табылады. Бәсекелестікке жатпайтын басқа мысалдарға әдемі пейзаж, ұлттық қорғаныс, таза ауа, көше шамдары және қоғамдық қауіпсіздік жатады. Жалпы алғанда, зияткерлік меншіктің көп бөлігі бәсекелестікке жатпайды. Шындығында, зияткерлік меншіктің кейбір түрлері оны тұтынушылар саны артаған сайын құндырақ етеді (анти-бәсекелестік). Мысалы, қаншалықты көп адам бір тілді қолданса, сол тіл соншалықты құнды болады. Бәсекелестіктің болмауы жалпы өндіріс шығындарының төмендігін білдірмейді, бірақ шекті өндіріс шығындары нөлге тең екенін көрсетеді. Іс жүзінде, толығымен бәсекелестікке жатпайтын тауарлар өте сирек, өйткені бәсекелестік белгілі бір деңгейде пайда болуы мүмкін. Мысалы, қоғамдық жолдарды, интернетті немесе полиция/соттарды пайдалану белгілі бір сыйымдылыққа дейін бәсекелестікке жатпайды, бірақ одан кейін туындайтын тығындар әрбір қосымша пайдаланушының басқалардың жылдамдығын төмендетуіне әкеледі. Сондықтан, қазіргі экономикалық теория бәсекелестікті бинарлық санат емес, үздіксіз спектр ретінде қарастырады, көптеген тауарлар толығымен бәсекелес және толығымен бәсекелестікке жатпайтын екі шектің арасында орналасқан. Толығымен бәсекелестікке жатпайтын тауарды шексіз көп тұтынушы бір мезгілде пайдалана алады.
In contrast, non rival goods may be consumed by one consumer without preventing simultaneous consumption by others. Most examples of non rival goods are intangible. Broadcast television is an example of a non rival good; when a consumer turns on a TV set, this does not prevent the TV in another consumer's house from working. The television itself is a rival good, but television broadcasts are non rival goods. Other examples of non rival goods include a beautiful scenic view, national defense, clean air, street lights, and public safety. More generally, most intellectual property is non rival. In fact, certain types of intellectual property become more valuable as more people consume them (anti rival). For example, the more people use a particular language, the more valuable that language becomes. Non rivalry does not imply that the total production costs are low, but that the marginal production costs are zero. In reality, few goods are completely non rival as rivalry can emerge at certain levels. For instance, use of public roads, the Internet, or police/law courts is non rival up to a certain capacity, after which congestion means that each additional user decreases speed for others. For that, recent economic theory views rivalry as a continuum, not as a binary category, where many goods are somewhere between the two extremes of completely rival and completely non rival. A perfectly non rival good can be consumed simultaneously by an unlimited number of consumers.
Бәсекелестікке қарсы
Егер тұтынушының пайдасы басқалар сол тауарды тұтынған сайын артса, онда тауарлар бәсекелестікке қарсы және қосымша болады. Бұл ұғымды Стивен Вебер (2004) енгізді, ол көптеген адамдар ашық және еркін бағдарламалық жасақтаманы қолданғанда, ол барлық пайдаланушылар үшін ыңғайлырақ және қуаттырақ бола түседі деді. Лессиг кез келген табиғи тілдің бәсекелестікке қарсы екенін айтты, себебі оның тиімділігі басқалар оны қаншалықты көп қолданса, соншалықты артады. Купер климаттық өзгеріске қарсы күрес шараларының керісінше бәсекелестікке қарсы екенін атап өтті, себебі АҚШ осы мәселеге қарсы күресте басқалардың күш-жігерінен пайда көреді, тіпті ол өзі күш салмайтын жағдайда да.
Goods are anti rivalrous and inclusive if the consumer’s enjoyment increases with how many others consume the good. The concept was introduced by Steven Weber (2004), saying that when more people use free and open source software, it becomes easier and more powerful for all users. Lessig noted that any natural language is anti rivalrous, because its utility increases with how much it's used by others. Cooper noted that efforts to combat climate change are perversely anti rivalrous, because the US will benefit from the efforts of others to combat this problem, even if it refuses to do so.