Шопенгауэр эстетикасы: Еркектік күштен азаттық және өнердің мәні

Кіріспе

Артур Шопенгауэрдің эстетикасы оның метафизикалық ерік-жігердің басымдылығы туралы философиялық ілімінен туындайды, ол Канттың нәрсесі ретінде, өмірдің және барлық болмыстың негізі болып табылады. Басты еңбегі "Әлем – ерік және бейнелеу" еңбегінде Шопенгауэр сана немесе назар әлемге толыққанды берілсе, сіңірілсе немесе ауыртпалықсыз бейнелер мен ойлармен айналысса, онда әлемнің азапты ерік-жігері сезілмейді деп ойлады. Өнер туындысын эстетикалық тамашалау осындай күйге енуге мүмкіндік береді – ерікке бағынудан туындайтын азаптан уақытша құтылу [қажеттілік, құштарлық, ықылас, ұмтылыс], "әлемді бейне ретінде" [ой-шақырым немесе идея] көретін еріксіз бақылаушыға айналу арқылы. Шопенгауэрдің пікірінше, өнер ғылымнан немесе күнделікті тәжірибеден де терең әлемдегі заттар туралы білім береді. Шопенгауэрдің эстетикалық теориясы "Әлем – ерік және бейнелеу" еңбегінің 3-кітабында, 1-томда ұсынылған және екінші томдағы эсселерде дамытылған. Ол әдемілікті (нем. Schönheit) және құдіреттілікті (Das Erhabene) түсіндіреді, сондай-ақ өнер түрлерінің иерархиясын (сәулеттен, ландшафттық бағдарламалаудан, мүсін мен сурет салудан, поэзиядан және т.б. музыкаға дейін – өнердің шыңы, себебі ол ерік-жігердің тікелей көрінісі) және көркемдік генийдің мәнін ашады. Шопенгауэрдің эстетикалық философиясы композиторлар Рихард Вагнер мен Арнольд Шёнберг, философ Фридрих Ницше және Символизм қозғалысымен байланысты жазушыларға (Шарль Бодлер, Поль Верлен, Стефан Малларме және т.б.) әсер етті.

Философиясының кеңейтілуі

Шопенгауэр үшін Ерке (Жігер) – өмірдің негізі, өзін мәңгілікке жалғастыруға ұмтылудың мақсатсыз құштарлығы. Ерке тудырған құштарлық – әлемдегі барлық қайғы-қасіреттің бастауы; әрбір қанағаттандырылған құштарлық бізді мәнсіздікке немесе оның орнын басатын жаңа құштарлыққа алып келеді. Еркеге тәуелді әлем – қажетті түрде азаптар әлемі. Ерке өмірдің көзі болғандықтан, және біздің денелеріміз оның бейнесімен белгіленген, оның мақсатына қызмет ету үшін жасалған, Шопенгауэрдің салыстыруынша, адам ақылы – соқыр алыптың иығында отырған, көре алатын шалаң адам сияқты. Шопенгауэрдің эстетикасы – осы көзқарастан туындайтын пессимизмнен шығуға жасалған әрекет. Шопенгауэр эстетикалық тәжірибені басқа тәжірибелерден ерекшелендіретін нәрсе – эстетикалық бағалау нысанына терең ойығудың адамға құштарлықтың күресінен уақытша демалыс беруі және адамды таза рухани ләззатқа толы әлемге, әлемді тек бейне ретінде немесе ойдағы образ ретінде қабылдауға мүмкіндік беруіне сенді. Адамның санасы әлемді бейне ретінде қаншалықты көбірек қарастырса, әлемнің азабын соншалықты аз сезінеді. Шопенгауэр өнерді оның суретшінің де, көрерменнің де тұлғасына тигізетін әсері арқылы талдады. Ол әдебиет және мүсіншілік сияқты өнер түрлерінің құндылығы олардың таза сезімдерді қамтитын дәрежесінде деп санады. Бірақ, адам бейнелерімен (кем дегенде Шопенгауэр заманында) және адамдық сезімдермен байланысты болғандықтан, бұл өнер түрлері музыкадан төмен тұрды, себебі музыка – еркенің тікелей көрінісі, сондықтан Шопенгауэрдің пікірінше, ол өнердің ең жоғары түрі. Шопенгауэрдің музыка философиясы Рихард Вагнердің шығармаларына үлкен әсер етті. Вагнер Шопенгауэрді ынтамен оқыды және достарына оны оқуды ұсынды. Музыка теориясы бойынша жарияланған еңбектері уақыт өте келе өзгеріп, өмірінің барысында Шопенгауэрдің ойларымен көбірек үйлесті. Шопенгауэр музыканың операдағы либреттодан маңызды екенін айтқан. Музыка, Шопенгауэрдің сөзімен айтқанда, еркенің тікелей көрінісі, тәжірибелі әлемнің негізгі шындығы. Либретто – тек уақытша құбылыстардың тілдік бейнесі ғана. Вагнер Туматае Шопенгауэрдің эстетикалық доктринасын оқығаннан кейін өзінің кейінгі шығармаларында либреттодан гөрі музыкаға басымдық берді.

For Schopenhauer, the Will is an aimless desire to perpetuate itself, the basis of life. Desire engendered by the Will is the source of all the sorrow in the world; each satisfied desire leaves us either with boredom, or with some new desire to take its place. A world in thrall to Will is necessarily a world of suffering. Since the Will is the source of life, and our very bodies are stamped with its image and designed to serve its purpose, the human intellect is, in Schopenhauer's simile, like a lame man who can see, but who rides on the shoulders of a blind giant. Schopenhauer's aesthetics is an attempt to break out of the pessimism that naturally comes from this world view. Schopenhauer believed that what distinguished aesthetic experiences from other experiences is that contemplation of the object of aesthetic appreciation temporarily allowed the subject a respite from the strife of desire, and allowed the subject to enter a realm of purely mental enjoyment, the world purely as representation or mental image. The more a person's mind is concerned with the world as representation, the less it feels the suffering of the world as will. Schopenhauer analysed art from its effects, both on the personality of the artist, and the personality of the viewer. He believed that what gives arts such as literature and sculpture their value was the extent to which they incorporated pure perceptions. But, being concerned with human forms (at least in Schopenhauer's day) and human emotions, these art forms were inferior to music, which being a direct manifestation of will, was to Schopenhauer's mind the highest form of art. Schopenhauer's philosophy of music was influential in the works of Richard Wagner. Wagner was an enthusiastic reader of Schopenhauer, and recommended the reading of Schopenhauer to his friends. His published works on music theory changed over time, and became more aligned with Schopenhauer's thought, over the course of his life. Schopenhauer had stated that music was more important than libretto in opera. Music is, according to Schopenhauer, an immediate expression of will, the basic reality of the experienced world. Libretto is merely a linguistic representation of transient phenomena. Wagner Tumatae emphasized music over libretto in his later works after reading Schopenhauer's aesthetic doctrine.

Ықпал

Шопенгауэр өнердің ерік-жігерден құтқаруға қабілетті екенін ұсынғанда, өнерді қарапайым қолөнер немесе әшекейлеуден жоғары қойды және өнер табиғаттағы ерік-жігердің мақсатсыз күресінен уақытша босату мүмкіндігін береді деп санайтын. Шопенгауэр эстетикалық тәжірибе арқылы құтқарылу туралы доктрина ұсыну арқылы өнерді іс жүзінде дінге айналдырды. Суретшілер тек шебер емес, олар осы доктринаның дін қызметкерлері немесе пайғамбарлары болды. Осы тұжырым Шопенгауэрдің 19 ғасырдың екінші жартысындағы шығармашылық қауымдастық мүшелеріне қызығушылық тудыруын түсіндіруге көмектеседі. Оның эстетикалық доктринасы көркемдік еңбекті адамзат қоғамындағы ең маңызды мәселе ретінде ақтады. Шопенгауэрдің эстетикасы бүгінге дейін әсерлі және оның философиясының ең тұрақты бөлігі болып табылады. Олардың кейінгі романтиктер және богемиялық мектептерге әсері анық көрінеді. Вагнер Шопенгауэрге музыка туралы ойлары үшін алғыс айтатын хат жіберді. Шопенгауэрдің философиясы Томас Харди, Марсель Пруст, Стефан Малларме, Томас Манн, Иван Тургенев және Сэмюэл Беккет сияқты көптеген маңызды жазушыларға терең әсер етті. Шопенгауэрдің эстетикасы символистер мен олардың одақтас қозғалыстарының өркендеуіне және «өнер өнер үшін» концепциясының дамуына тікелей себепкер болды. Ол Фридрих Ницшенің эстетикасына зор әсер етті, бірақ ол Шопенгауэрдің ерік-жігерді жамандық деп санауын қабылдамады, оның атақты Аполлондық және Дионисийлік оппозициясы – грек мифологиясының тілімен ерік-жігерге қарсы интеллекттің оппозициясының аудармасы. Капитализмге қатысты марксистік сын эстетикалық тұрғыдан қарастырылғанда, Шопенгауэрдің өнер мақсаты туралы аскетикалық көзқарасы Клемент Гринберг сияқты сыншылардың жұмыстарында кездесетін китч пен авангардтың қақтығысына негіз салды. Қазіргі заманғы сенімдерге сәйкес, көркемдік шығармашылық қаржылық пайда немесе меценаттар мен тұтынушылардың талаптарымен шектелуі тиіс емес, және ең ұлы суретшілер – жаңа және бұрын-соңды болмаған өнер формаларын жасайтындар, ал жақсы дамыған формаларды жетілдіретіндер емес, олардың барлығы Шопенгауэрдің ықпалымен байланысты.

In proposing that art could offer deliverance from the Will, Schopenhauer elevated art from mere artisanry or decoration, and held that art potentially offered temporary deliverance from the aimless strife of the Will in nature. In effect, Schopenhauer turned art into a substitute religion by offering a doctrine of salvation through aesthetic experiences. Artists were not merely skilled hands; they were priests or prophets of this doctrine. This teaching goes far to explain Schopenhauer's appeal to members of the creative communities over the second half of the nineteenth century. His doctrine of aesthetics justified artistic work as a matter of highest importance in human society. Schopenhauer's aesthetics remain influential today, and are perhaps the most lasting part of his philosophy. Their appeal to later generations of Romantics, and to all schools of bohemianism, is demonstrated. Wagner sent Schopenhauer a note expressing deep gratitude for Schopenhauer's discussion of music. Schopenhauer's philosophy in general left a deep impression on a number of important writers, especially Thomas Hardy, Marcel Proust, Stéphane Mallarmé, Thomas Mann, Ivan Turgenev and Samuel Beckett. Schopenhauer's aesthetics were directly responsible for the rise of the Symbolists and their allied movements, and to the general development of the concept of art for art's sake. It deeply influenced the aesthetics of Friedrich Nietzsche, although he ultimately rejected Schopenhauer's conception of Will as evil, whose famous opposition of the Apollonian and Dionysian is a translation of Schopenhauer's opposition of intellect against will in terms of Greek mythology. When the Marxist critique of capitalism was stirred into the aesthetic stew, Schopenhauer's essentially ascetic view of the purpose of art laid the foundation for the opposition of kitsch versus the avant garde which is found in such critics as Clement Greenberg. Contemporary beliefs that artistic creation should not be swayed by financial gains or the demands of patrons or customers, and the belief that the greatest artists are those who create new and entirely unprecedented forms of expression, rather than those who develop already existing forms, all owe a great deal to the influence of Schopenhauer.

Цитаталар

Нәрселер көз тартарлықтай әдемі, бірақ олардың өзі болу мүлдем басқаша. (Дүниеге ерік-жігер мен бейне ретінде, том. II, Ch. XLVI)

Әдемілікке деген эстетикалық ләззаттың көп бөлігі, біз таза ойға келу күйіне енгенде, барлық құштарлықтан, барлық тілектер мен алаңдаулардан жоғары көтерілуімізде, демек, өзімізден арылуымызда жатыр. (Дүниеге ерік-жігер мен бейне ретінде, том. I, § 68)

Мүмкін, өлі табиғаттағы қарапайым заттардың осыншалықты өзгергендей көрінуінің және суреттегі барлық нәрсенің әдеттегідей табиғаттан тыс жарықта бейнеленуінің себебі, енді біз нәрселерге уақыт ағыны мен себеп-салдар байланысы тұрғысынан қарамаймыз. Керісінше, біз барлық нәрселердің мәңгілік ағынынан жұлып алып, өлі және үнсіз мәңгілікке көшірілеміз. Заттың өзі жекелігінде уақытпен және түсініктің [себептік] шарттарымен анықталған; ал мұнда осы байланыс жойылғанын және тек Платонның идеясы ғана қалғанын көреміз. (Қолжазба қалдықтары, том. I, § 80)