Кіріспе

Гемолиттік анемия – гемолизге, қызыл қан жасушаларының (ҚҚЖ) қалыптан тыс ыдырауына байланысты анемияның бір түрі. Бұл ыдырау қан тамырларында (интраваскулярлық гемолиз) немесе адам организмінің басқа жерлерінде (экстраваскулярлық гемолиз) жүреді. Көбінесе бұл селезенде болады, бірақ ретикулоэндотелиялық жүйеде немесе механикалық түрде (мысалы, протездік клапан зақымдануы) де пайда болуы мүмкін. Емдеу гемолиттік анемияның түрі мен себебіне байланысты тағайындалады. Сонымен қатар, өкпе гипертензиясы да болуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Гемолиттік анемияның белгілері анемияның жалпы белгілеріне ұқсас. Сонымен қатар, гемолизге байланысты белгілер болуы мүмкін, мысалы, дікілдеу, сарғаю, қараңғы түсті несеп және көкбауырдың үлғаюы. Бос гемоглобиннің үнемі бөлінуі өкпе гипертензиясының (өкпе артериясы қысымының артуы) дамуымен байланысты; бұл өз кезегінде естен тану (сырғақ), кеудедегі ауырсыну және дем алудың нашарлауына алып келеді. Өкпе гипертензиясы соңында оң қарыншалық жүрек жеткіліксіздігіне ұшыратады, оның белгілері – перифериялық ісіну (аяқ терісінде сұйықтық жиналуы) және асцит (қарнында сұйықтық жиналуы). Ішкі факторларға қызыл қан жасушаларының ақуыздарымен байланысты мәселелер немесе тотығу стресін басқарудағы қиындықтар жатуы мүмкін, ал сыртқы факторларға иммундық шабуыл және микроқан тамырларының ангиопатиясы (қызыл қан жасушалары қан айналымында механикалық түрде зақымданады) кіреді. Вильсон ауруы кейде қан айналымындағы артық мөлшердегі бейорганикалық мырыштан қызыл қан жасушаларын жоятын (гемолиз механизмі әлі толық анықталмаған) гемолитикалық анемиямен көрініс беруі мүмкін.

Сыртқы себептер

Алынған гемолитикалық анемия иммундық механизмдерге, дәрі-дәрмектерге және басқа да түрлі себептерге байланысты туындауы мүмкін. Немесе аутоиммунды аурулардағы сияқты тұрақты факторларға байланысты, мысалы аутоиммунды гемолитикалық анемия (оның өзі жүйелі қызыл жегі, ревматоидты артрит, Ходжкин лимфомасы және созылмалы лимфоциттік лейкемия сияқты ауруларда жиі кездеседі). Бүйректің жоғары белсенділігіне (гиперспленизм) себеп болатын кез келген фактор, мысалы порталды гипертензия. Алынған гемолитикалық анемия күйіктерде және кейбір инфекциялардың (мысалы, безгек) салдарынан да кездеседі. Пароксизмалық түнгі гемоглобинурия (PNH), кейде Марчиафава-Микели синдромы деп аталады, – бұл сирек кездесетін, қабылданған, өмірге қауіп төндіретін қан ауруы, ол комплементтің әсерінен туындаған ішкі гемолитикалық анемиямен сипатталады. Қоршаған ортадағы қорғасын улануы иммундық емес гемолитикалық анемияға алып келеді. Сол сияқты, арсин немесе стибинмен улану да гемолитикалық анемияға себеп болады. Жүгірушілерде "аяқ соққысы гемолизі" салдарынан гемолитикалық анемия дамуы мүмкін, бұл аяқ соққанда аяқтағы қызыл қан жасушаларының бұзылуына байланысты. Протездік жүрек клапаны салдарынан 70% науқаста жеңіл гемолитикалық анемия, ал 3% науқаста ауыр гемолитикалық анемия кездеседі.

Механизм

Гемолиттік анемияда гемолиздің екі басты механизмі болады: ішкі тамырлық және сыртқы тамырлық.

Интраваскулярлық гемолиз

Интраваскулярлық гемолиз – негізінен қан тамырларының ішінде жүретін гемолиз. Оның салдарынан қызыл қан жасушаларының ішкі құрамы жалпы қан айналымына таралып, гемоглобинемияға алып келіп, содан кейін гипербилирубинемия қаупін арттырады. Интраваскулярлық гемолиз қызыл қан жасушаларын аутоантителолардың шабуылға алуынан, комплемент жүйесін белсендіруден немесе бабезия сияқты паразиттердің зақымдауынан пайда болуы мүмкін.

Экстраваскулярлық гемолиз

Экстраваскулярлық гемолиз – бауыр, селезен, сүйек кемігі және лимфа түйіндерінде жүретін гемолиз. Әдетте, селезен жеңіл аномалиялы қызыл қан жасушаларын немесе IgG типті антиденелермен қапталғандарын жояды, ал ауыр аномалиялы қызыл қан жасушалары немесе IgM типті антиденелермен қапталғандары қан айналымында немесе бауырда жойылады. Селезен (ретикулоэндотелиялық жүйенің бөлігі) – ескі және зақымдалған қызыл қан жасушаларын қан айналымынан алып тастайтын негізгі орган. Яғни, қызыл қан жасушалары өмірлік циклының соңында жиналып, қалыпты жолмен жойылмай, темір құрамындағы молекулалардың қанға өтуіне мүмкіндік беретіндей ыдырайды. Егер жасуша фосфатидилсеринді сыртқа шығару арқылы ретикулоэндотелиялық фагоциттерге сигнал бере алмаса, онда ол бақылаусыз лизаға ұшырауы мүмкін. Интраваскулярлық гемолизге тән ерекшелік – қызыл қан жасушаларының құрамының қан ағынына шығарылуы. Бұл өнімдердің метаболизмі мен шығарылуы, көбінесе Фентон реакциясы арқылы зақым келтіруге қабілетті темірлі қосылыстар, осы жағдайдың маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, жою жолдары туралы бірнеше анықтамалық мәтіндер бар. Бос гемоглобин гаптоглобинмен байланыса алады және бұл кешен қан айналымынан шығарылады; сондықтан гаптоглобин деңгейінің төмендеуі гемолиттік анемия диагнозын растауы мүмкін. Балама ретінде, гемоглобин тотығуға ұшырап, альбуминмен немесе гемопексинмен байланысатын гема тобын босатады. Соңында гема билирубинге айналып, нәжіс және зәрмен шығарылады.

Диагностика

Гемолиздік анемия диагнозы симптомдар жиынтығына сүйенеді және көбінесе анемияның болуы, жас қызыл қан жасушаларының (ретикулоциттердің) үлесінің артуы және бос гемоглобинге байланысты гаптоглобин деңгейінің төмендеуіне негізделген. Диагнозды нақтылау үшін перифериялық қан жағын және басқа да зертханалық тесттерді қарау қажет. Гемолиздік анемия симптомдарының ішінде барлық анемияларда кездесетін симптомдармен қатар гемолиздің ерекше салдары да болады. Барлық анемиялар шаршауға, демқұсықтыққа және ауыр жағдайда физикалық белсенділікке төзімділіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Гемолизге тән белгілерге гемоглобиннің болуынан (гемоглобинурия) сарғаю және қараңғы түсті зәр кіруі жатады. Егер гемоглобинурия тек таңертең байқалса, онда түнгі пароксизмалық гемоглобинурия болуы мүмкін. Микроскоп астында перифериялық қан жағын қарау кезінде қызыл қан жасушаларының фрагменттері (шистоциттер), шар тәрізді қызыл қан жасушалары (сфероциттер) және/немесе кішкентай бөліктері жоқ қызыл қан жасушалары (тірілеу жасушалары) көрінуі мүмкін. Жаңадан түзілген қызыл қан жасушаларының (ретикулоциттердің) санының артуы анемияға қарсы сүйек миының жұмысының белгісі болуы мүмкін. Гемолиздік анемияны зерттеу үшін жиі қолданылатын зертханалық тесттерге қызыл қан жасушаларының ыдырау өнімдерін, билирубин мен лактат дегидрогеназаны анықтауға арналған қан тесттері, бос гемоглобинге байланысты белок – гаптоглобинге тест, сондай-ақ тікелей Кумбс сынағы (тікелей антиглобулин сынағы немесе DAT деп те аталады) кіреді, ол қызыл қан жасушаларына байланысты комплемент факторларын және/немесе антиденелерді бағалауға көмектеседі.

Басқа жануарлар

Гемолитикалық анемия адамдармен қатар адам емес түрлерге де әсер етеді. Көптеген жануар түрлерінде бұл аурудың нақты себептерден туындайтыны анықталды. Көрінетін жағдайлардың бірі – бұл тұтқында ұсталатын қара мүйіз бұғыларында кездесетін гемолитикалық анемия, бір жағдайда бұл ауру белгілі бір орындағы тұтқындағы мүйіз бұғыларының 20% -ын қамтыды. Бұл ауру жабайы мүйіз бұғыларында да кездеседі. Иттер мен мысықтардың қан клеткаларының құрамы адамнан кейбір ерекшеліктерімен өзгешеленеді және олардың зақымдануға осалдығы өзгерген, әсіресе пияз жеуден туындайтын тотығу зақымдануына осалдығы жоғары. Сарымсақ пиязға қарағанда иттер үшін аз зиянды.