Қан тамырлары хирургиясы: емдеу әдістері мен даму тарихы

Қан тамыр хирургиясы – артерия, вена және лимфа тамырлары ауруларын емдеу. Хирургиялық, эндоваскулярлық әдістер мен медициналық басқару кіреді.🩺

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Vascular surgery — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Медициналық мамандық, қан тамырлары ауруларын емдеуге арналған операциялық процедуралар.

Қан тамырлары хирургиясы – артериялар, веналар немесе лимфа тамырларына қатысты қан тамырлары ауруларын медициналық емдеу, минималды инвазивті катетерлік процедуралар және хирургиялық реконструкция арқылы емдеуді қамтитын хирургиялық мамандық. Бұл мамандық жалпы хирургия және жүрек-қан тамырлары хирургиясынан қалыптасып, тек қан тамырларын емдеуді жетілдірді, енді жүрек немесе басқа органдарды емдемейді. Қазіргі заманғы қан тамырлары хирургиясы ашық хирургиялық техникаларды, эндоваскулярлық (минималды инвазивті) техникаларды және қан тамырлары ауруларын медициналық басқаруды қамтиды – бұл ата-аналық мамандықтардан өзгешелік. Қан тамырлары хирургы коронарлық артериялар мен бас миының қан тамырларын қоспағанда, қан тамырлары жүйесінің барлық бөліктеріне әсер ететін ауруларды диагностикалау және емдеу бойынша даярланады. Сондай-ақ, қан тамырлары хирургтары басқа дәрігерлерге қан тамырларының жанында операция жасауға немесе қан кетуді тоқтату, диссекция, окклюзия немесе қан тамырлары құрылымдарын қауіпсіз ашу сияқты қан тамырлары жарақаттарын емдеуге көмектеседі.

Тарих

Бұл саланың алғашқы көшбасшылары қатарында ертедегі хирургиялық техникаларды әзірлеуімен белгілі орыс хирургы Николай Коротков, минимальды инвазивті ангиопластиканы (1964 ж.) ойлап тапқан американдық интервенциялық радиолог Чарльз Теодор Доттер және осы саланы мамандық ретінде мойындауға көмектескен австралиялық Роберт Патон болды. Сан-Францисколық Эдвин Уайли – қан тамырлары хирургиясы саласындағы озық білімді дамытып, жетілдірген және 1970 жылдары АҚШ-та оны жеке мамандық ретінде тануға ұмтылған алғашқы американдық пионерлердің бірі еді. Қан тамырлары хирургиясының ең танымал тарихи тұлғасы – 1912 жылы Нобель сыйлығына ие болған хирург Алексис Каррел, оның тамырларды тігуге арналған әдістері ерекше көзге түседі.

Эволюция

Бұл мамандық әлі күнге дейін операциялық артериялық және веналық хирургияға негізделген, бірақ 1990 жылдардың басынан бері үлкен өзгерістерге ұшырады. Қазіргі кезде хирургиялық араласудың орнына, минималды инвазивті әдістерге ерекше назар берілуде. Бұл саланың алғашқы дамуына интервенциялық радиологтар, мысалы, доктор Чарльз Доттер үлкен үлес қосты, ол тамырларды кеңейту арқылы ангиопластиканы ойлап тапты. Хирург доктор Томас Фогарти, тамырлардағы бітелуді жоюға арналған баллонды катетерді жасады, ол эндоваскулярлық ангиопластика жасаудың үлгісі ретінде пайдаланылды. Саланың одан әрі дамуы интервенциялық радиология, тамыр хирургиясы және интервенциялық кардиологияның бірлескен күш-жігері арқасында мүмкін болды. Тамыр хирургиясының бұл саласы эндоваскулярлық хирургия немесе интервенциялық тамыр радиологиясы деп аталады, кейбір мамандар осы терминді өздерінің тамыр хирургі ретіндегі негізгі біліктілігіне қосады. Эндоваскулярлық және эндованустық процедуралар (мысалы, EVAR) қазір тамыр хирургінің практикасының басым бөлігін құрауы мүмкін. Аорта – денедегі ең үлкен артерияның – емделуі грек хирургі Антиллға дейін барып жетеді, ол б.з. II ғасырында түрлі аневризмаларға ота жасаған. Аорта ауруларын қазіргі заманғы емдеу Майкл ДеБейки мен Дентон Кулидің жетістіктері мен дамуынан бастау алады. 1955 жылы ДеБейки мен Кули көкірек аневризмасын гомотрансплантатпен ауыстыру бойынша алғашқы ота жасады. 1958 жылы олар дакрондық имплантты қолдана бастады, бұл тамыр аневризмасын жөндеуде революция жасады. Сонымен қатар, ол брахиоцефальдық артерияға антеградты перфузия қолданып, көтеріліп келе жатқан аортаны жөндеу үшін жүрек-өкпе айналымды қолданған алғашқы адам болды. Доктор ДеБейкидің әріптесі доктор Тед Дитрих кейіннен эндоваскулярлық хирургияның маңызды белгісіне айналған минималды инвазивті әдістердің көптеген түрлерін енгізді. Дитрих 1998 жылы Аризона Жүрек Ауруханасын құрды және 1998 жылдан 2010 жылға дейін оның медициналық директоры қызметін атқарды. 2000 жылы Дитрих жарылған іш аортасы аневризмасын жөндеу үшін алғашқы эндоваскулярлық аневризманы жөндеуді (EVAR) жүргізді. Дитрих Аризона Жүрек Ауруханасында эндоваскулярлық хирургия саласындағы бірнеше болашақ көшбасшыларды оқытты, соның ішінде 2017 жылы Дитрих қайтыс болғаннан кейін мекеменің медициналық директоры қызметін атқарған Венкатеш Рамая, MD. Эндоваскулярлық хирургияның дамуы тамыр хирургиясының жалпы хирургиядан бірте-бірте бөлінуімен қатар жүрді. Көптеген тамыр хирургтары өздерінің тәжірибесін тамыр хирургиясымен шектейді, ал жалпы хирургтар үлкен тамыр хирургиялық операцияларын немесе көптеген эндоваскулярлық процедураларды оқымайды және жасамайды. Соңғы кезде кәсіби тамыр хирургиясы қоғамдары мен олардың оқу бағдарламалары тамыр хирургиясын жеке мамандық ретінде ресми түрде бөліп, өз оқу бағдарламаларын, жиналыстарын және аккредиттеуін құрды. Ең танымал қоғамдар – Тамыр Хирургиясы Қоғамы (SVS), АҚШ; Австралия және Жаңа Зеландия Тамыр Хирургтары Қоғамы (ANZSVS). Жергілікті қоғамдар да бар (мысалы, Жаңа Оңтүстік Уэльс Тамыр және Мельбурн Тамыр Хирургиялық Қауымдастығы (MVSA)). Ірі хирургиялық қоғамдар өздерінің құрамындағы арнайы хирургиялық қоғамдарды белсенді түрде бөліп, қолдайды (мысалы, Корольдік Австралиялық Хирургтар Колледжі (RACS)).

The specialty continues to be based on operative arterial and venous surgery but since the early 1990s has evolved greatly. There is now considerable emphasis on minimally invasive alternatives to surgery. The field was originally pioneered by interventional radiologists like Dr. Charles Dotter, who invented angioplasty using serial dilatation of vessels. The surgeon Dr. Thomas J. Fogarty invented a balloon catheter, designed to remove clots from occluded vessels, which was used as the eventual model to do endovascular angioplasty. Further development of the field has occurred via joint efforts between interventional radiology, vascular surgery, and interventional cardiology. This area of vascular surgery is called Endovascular Surgery or Interventional Vascular Radiology, a term that some in the specialty append to their primary qualification as Vascular Surgeon. Endovascular and endovenous procedures (e. g., EVAR) can now form the bulk of a vascular surgeon's practice. The treatment of the aorta, the body's largest artery, dates back to Greek surgeon Antyllus, who first performed surgeries for various aneurysms in the second century AD. Modern treatment of aortic diseases stems from development and advancements from Michael DeBakey and Denton Cooley. In 1955, DeBakey and Cooley performed the first replacement of a thoracic aneurysm with a homograft. In 1958, they began using the Dacron graft, resulting in a revolution for surgeons in the repair of aortic aneurysms. He also was first to perform cardiopulmonary bypass to repair the ascending aorta, using antegrade perfusion of the brachiocephalic artery. Dr. Ted Diethrich, one of Dr. DeBakey's associates, went on to pioneer many of the minimally invasive techniques that later became hallmarks of endovascular surgery. Dietrich later founded the Arizona Heart Hospital in 1998 and served as its medical director from 1998 to 2010. In 2000, Diethrich performed the first endovascular aneurysm repair (EVAR) for ruptured abdominal aortic aneurysm. Dietrich trained several future leaders in the field of endovascular surgery at the Arizona Heart Hospital including Venkatesh Ramaiah, MD who served as medical director of the institution following Dietrich's death in 2017. The development of endovascular surgery has been accompanied by a gradual separation of vascular surgery from its origin in general surgery. Most vascular surgeons would now confine their practice to vascular surgery and, similarly, general surgeons would not be trained or practise the larger vascular surgery operations or most endovascular procedures. More recently, professional vascular surgery societies and their training program have formally separated vascular surgery into a separate specialty with its own training program, meetings and accreditation. Notable societies are Society for Vascular Surgery (SVS), USA; Australia and New Zealand Society of Vascular Surgeons (ANZSVS). Local societies also exist (e. g., New South Wales Vascular and Melbourne Vascular Surgical Association (MVSA)). Larger societies of surgery actively separate and encourage specialty surgical societies under their umbrella (e. g., Royal Australasian College of Surgeons (RACS)).

Қазіргі уақытта

Артериялық және веноздық ауруларды ангиография, стент орнату және операциясыз варикозды тамырларды емдеу – склеротерапия, эндовенді лазерлік емдеу – көптеген дамыған елдерде кең ауқымды хирургиялық араласуды алмастырды. Бұл процедуралар хирургиялық еммен салыстыруға болатын тиімді нәтижелер береді, сонымен қатар ауруханада қысқа қалу (көп жағдайда бір күндік немесе бір түндік) және төменгі аурушаңдық және өлім-жітім көрсеткіштерімен сипатталады. Бұрын интервенциялық радиологтар жүзеге асырған бұл процедураларды қан тамырлары хирургтары енді тиімді меңгерді. Эндо васкулярлық артериялық процедуралардың ұзақ мерзімді нәтижелері жақсы, әсіресе олардың клиникалық қолданылу контексінде – қарт пациенттерде кездесетін артериялық аурулар және ишемиялық жүрек аурулары сияқты бірнеше аурудың қатар жүруі. Ауруханадағы қысқа қалудан және аурушаңдықтың төмендеуінен туындаған үнемдемелер айтарлықтай, бірақ олар бейнелеу жабдықтарының, арнайы процедуралық бөлмелерді құрылысы мен жабдықтауы, сондай-ақ имплантаттардың жоғары құнымен өтелуі мүмкін. Жас пациенттерде және веноздық аурулардағы тиімділік осылайша аз сенімді, бірақ пациенттердің қалауы, денсаулықты сақтау компанияларының шығындары және орта мерзімді тиімділікке қол жеткізген зерттемелердің нәтижелерінен туындаған операциясыз емдеуге бағытталған күшті тенденция бар. АҚШ-тағы соңғы тенденция – жеке қан тамырлары хирургиясы клиникасымен байланысты автономды ангиографиялық орталық, бұл көптеген артериялық эндоваскулярлық жағдайларды ыңғайлы және, мүмкін, қоғамдық шығындарды азайту арқылы емдеуге мүмкіндік береді. Операциясыз веноздық емдеуге арналған ұқсас стационарлық емес емдеу орталықтары бірнеше жылдан бері бар және қазір көптеген елдерде кең таралған. 2018 жылы NHS England «Getting It Right First Time» бағдарламасы аясында Англиядағы барлық 70 қан тамырлары хирургиялық орталықтарын тексерді. Тексеру нәтижесінде қан тамырлары орталықтары жылына кем дегенде 60 ішек аневризмасы және 40 каротид эндартеректомиясы жасауы тиіс екені анықталды. 12 траст екі мақсатқа да жетпеді, ал көптеген басқалары біреуіне жетпеді. Қан тамырлары хирургиясын азайтылған орталықтарда шоғырландыру бағдарламасы жүзеге асырылуда. Қан тамырлары хирургиясы аорта, каротидтік артериялар және төменгі аяқтардың хирургиясын қамтиды, соның ішінде ішек, жамбас, тамырлық жарақаттар және тізе артериялары. Қан тамырлары хирургиясы веналардың хирургиясын да қамтиды, мысалы, Мэй-Турнер синдромы және варикозды тамырлар сияқты жағдайлар үшін. Кейбір аймақтарда қан тамырлары хирургиясы диализдік қол жеткізу және трансплантациялық хирургияны да қамтиды.

Arterial and venous disease treatment by angiography, stenting, and non operative varicose vein treatment sclerotherapy, endovenous laser treatment have largely replaced major surgery in many first world countries. These procedures provide reasonable outcomes that are comparable to surgery with the advantage of short hospital stay (day or overnight for most cases) with lower morbidity and mortality rates. Historically performed by interventional radiologists, vascular surgeons have become increasingly proficient with endovascular methods. The durability of endovascular arterial procedures is generally good, especially when viewed in the context of their common clinical usage i. e. arterial disease occurring in elderly patients and usually associated with concurrent significant patient comorbidities especially ischemic heart disease. The cost savings from shorter hospital stays and less morbidity are considerable but are somewhat balanced by the high cost of imaging equipment, construction and staffing of dedicated procedural suites, and of the implant devices themselves. The benefits for younger patients and in venous disease are less persuasive but there are strong trends towards nonoperative treatment options driven by patient preference, health insurance company costs, trial demonstrating comparable efficacy at least in the medium term. A recent trend in the United States is the stand alone day angiography facility associated with a private vascular surgery clinic, thus allowing treatment of most arterial endovascular cases conveniently and possibly with lesser overall community cost. Similar non hospital treatment facilities for non operative vein treatment have existed for some years and are now widespread in many countries. NHS England conducted a review of all 70 vascular surgery sites across England in 2018 as part of its Getting It Right First Time programme. The review specified that vascular hubs should perform at least 60 abdominal aortic aneurysm procedures and 40 carotid endarterectomies a year. 12 trusts missed both targets and many more missed one of them. A programme of concentrating vascular surgery in fewer centres is proceeding. Vascular surgery encompasses surgery of the aorta, carotid arteries, and lower extremities, including the iliac, femoral, vascular trauma and tibial arteries. Vascular surgery also involves surgery of veins, for conditions such as May–Thurner syndrome and for varicose veins. In some regions, vascular surgery also includes dialysis access surgery and transplant surgery.

Артериялық ауруларды емдеу

Артериялық патологияны басқару, коронарлық және ішкі бас сүйек артерияларының ауруларын қоспағанда, тамыр хирургтарының қарауына жатады. Аурулар көбінесе артериялық жүйенің тарылуынан, яғни стеноздан немесе қалыптан тыс кеңеюден, аневризмадан туындайды. Артериялық қуыстың тарылуына бірнеше механизм себеп болуы мүмкін, ең көп кездесетіні – атеросклероз. Симптомдық стеноз артериялық диссекцияның салдарынан да пайда болуы мүмкін. Стеноздың сирек кездесетін басқа да себептеріне фибромұскулярлық дисплазия, сәулеленуден туындаған фиброз немесе кисталық адвентициалдық ауру жатады. Гистологиялық қабаттарын сақтайтын артерияның кеңеюі аневризма деп аталады. Аневризмалар фюзиформалы (концентрлі кеңею), саккулярлы (сыртқа қарай икемделу) немесе олардың комбинациясы болуы мүмкін. Егер артериялық кеңеюде үш гистологиялық қабат болмаса, ол псевдоаневризма деп есептеледі. Бұдан өзге, тамыр хирургі басқаратын симптомдық ауруларға алып келетін туа біткен тамыр аномалиялары да бар, мысалы, аберрант субклавиан артериясы, поплитеал артериясының тұтқындалу синдромы немесе тұрақты сегізкен артериясы. Тамыр хирургтары артериялық ауруларды өмір салтын өзгерту, дәрілік терапия, эндоваскулярлық емдеу және хирургиялық араласу сияқты әртүрлі емдеу әдістерімен емдейді.

Артериялық дисекциялар

Артерия қабырғасы үш концентрлі қабаттан тұрады: интима, медиа және адвентиция. Артериялық дисекция – артерия қабырғасының ең ішкі қабатындағы жарық, ол қабаттар арасында қан ағып, жиналуына мүмкіндік беретін бөлініс тудырады. Артериялық дисекцияларға мыналар жатады: аорталық дисекция (аорта), коронарлық артерия дисекциясы (коронарлық артерия), мойын артерияларының екі түрі – мойынның артерияларының біреуін қамтитын дисекция (каротид артериясы) және омыртқа артериясы дисекциясы (омыртқа артериясы), сондай-ақ өкпе артериясы дисекциясы – бұл созылмалы өкпе гипертензиясының сирек кездесетін асқынуы. А типті дисекцияларды көбінесе жүрек хирургтары басқарады, ал В типті дисекцияларды көбінесе тамыр хирургтары басқарады. В типті аорталық дисекцияның ең көп кездесетін қауіп факторы – гипертония. В типті аорталық дисекцияны емдеудің бірінші қадамы – жүрек соғу жиілігі мен қан қысымын төмендетуге бағытталған, бұл антиимпульстік терапия деп аталады. Егер бастапқы медициналық емдеу тиімсіз болса немесе аортаның маңызды тармағына әсер етсе, В типті дисекция үшін тамыр хирургиясы қажет болуы мүмкін. Емдеуге көкірек қуысының эндоваскулярлық аорталық жөндеуі (TEVAR) қосымша анатомиялық айналма жолымен немесе онсыз, мысалы, каротид-каротид айналмасы, каротид-субклавиан айналмасы немесе субклавиан-каротид транспозициясы кіруі мүмкін.

Висцеральды артерияларды кесу

Висцеральды артериялардың жарылуы – жоғарғы мезентериялық артерия, целиакиялық артерия, бүйрек артериялары, бауыр артериясы және тағы басқа артерияларды қамтитын артериялық жарылулар. Егер олар аорта жарылуының салдары болса, бұл жағдай аортаға жасалатын еммен бірге жүргізіледі. Жеке жағдайларда висцеральды артериялардың жарылуы науқастардың үштен бірінде кездейсоқ анықталады және мұндай жағдайларда тамыр хирургі оны дәрі-дәрмекпен емдеу арқылы басқара алады. Егер жарылу салдарынан орган зақымданса, тамыр хирургі операция жасау қажет деп санайды. Хирургиялық емдеу стратегиялары байланысты асқынуларға, хирургтың біліктілігіне және пациенттің тілегіне байланысты болады.

Мезентериялық ишемия

Мезентериялық ишемия жоғарғы мезентериялық артерияның (ЖЖА) жедел немесе созылмалы бітелуі салдарынан туындайды. ЖЖА іш қуыс аортасынан басталып, әдетте он екі елі ішектің соңғы бөлігінен, көлденең ішектің екі бөлігінен бір бөлігіне дейін және қарын безіне қан жабдықтайды.

Созылмалы мезентериялық ишемия

Созылмалы мезентериялық ишемияның белгілерін ішек ангинасы деп жіктеуге болады, яғни тамақтанғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен соң пайда болатын іш ауруы. Осы себепті науқастар тамақ ішуден қашып, нәтижесінде қалаусыз салмақ жоғалтуы мүмкін. Алғашқы хирургиялық емді 1958 жылы Р.С. Шоу жасаған, және бұл туралы "New England Journal of Medicine" журналында жарияланған. Шоу сипаттаған процедура мезентериялық эндартеректомия деп аталады. Одан бері емдеуде көптеген жетістіктерге қол жеткізілді, оның ішінде аз инвазивті эндоваскулярлық техникалар, сондай-ақ ангиопластика және стент салу сияқты әдістер дамыды.

Жедел мезентериялық ишемия

Жіті мезентериялық ишемия (ЖМИ) жоғарғы мезентериялық артерияның кенеттен бітелуінен туындайды.

Реноваскулярлық гипертензия

Бүйрек артериялары бүйректерге оттегі бар қанды жеткізеді. Бүйректер қанды сүзіп, ренин-ангиотензин жүйесі арқылы қан қысымын реттейді. Резистентті гипертонияның бір себебі – бүйрек артерияларындағы атеросклероз және бұл жағдай реноваскулярлық гипертония деп аталады. Егер реноваскулярлық гипертония диагнозы қойылса және ең жоғары дәрежедегі дәрі-дәрмекпен қан қысымын бақылау мүмкін болмаса, тамыр хирургі хирургиялық ем ұсынады, ол эндоваскулярлық немесе ашық хирургиялық реконструкция болуы мүмкін.

Ми қан тамырлары аурулары

Қан тамырлары хирургтары бас сүйек сыртындағы цереброваскулярлық ауруларды емдеумен қатар, бас сүйек сыртындағы және ішіндегі қан айналымына қатысты инвазивті емес қан тамырларын бейнелеудің (мысалы, каротидтік ультрадыбыс және транскраниалдық доплер) нәтижелерін түсіндіруге жауапты. Қан тамырлары хирургтарымен емделетін цереброваскулярлық жағдайлардың ең көп кездесетіні – каротид артериясының тарылуы, яғни каротид артериясының тарлуы. Бұл жағдай клиникалық белгілерімен немесе белгісіз (ауырсызданбаған) түрде болуы мүмкін. Каротид артериясының тарылуы атеросклероздың салдарынан туындайды, онда артерия ішінде атероматтық плака жинақталып, артерияның тарлуына себеп болады. Каротид артериясының тарылуының белгілеріне өткінші ишемиялық шабуыл немесе инсульт жатуы мүмкін. Симптомдық және симптомсыз каротидтік тарылу диагнозын каротидтік дуплекс ультрадыбысының көмегімен қоюға болады, ол тарылудың ауырлығын бағалауға және плаканың сипаттамасын беруге мүмкіндік береді. Емдеуге медициналық терапия, каротид артериясының эндартеректомиясы немесе каротид стентингі кіруі мүмкін. Қан тамырлары хирургиясы қоғамы бас сүйек сыртындағы цереброваскулярлық ауруларды басқару бойынша клиникалық практикалық нұсқауларды жариялайды. Қан тамырлары хирургтарымен емделетін ми қан айналымына қатысты сирек кездесетін ауруларға омыртқа-базилярлық жеткіліксіздік, субклавиандық ұрлау синдромы, каротид артериясының диссекциясы, омыртқа артериясының диссекциясы, каротид денесінің ісігі және каротид артериясының аневризмасы жатады.

Перифериялық артериялық ауру

Перифериялық артерия ауруы (ПАА) – бұл аяқ-қолдарды қанмен қамтамасыз ететін артериялардың қалыптан тыс тарылуы. Осы аурумен ауыратын науқастарда үдемелі арықша (claudication) пайда болуы мүмкін, ол жүрген кезде негізінен балдырлар мен сандарының ауыруымен сипатталады. Ауру прогрессияға ұшқан жағдайда, науқаста созылмалы аяққа қауіп төндіретін ишемия дамуы мүмкін, бұл тыныш күйдегі ауырсыну мен жазылмаған жараларды қамтиды. Қан тамырлары хирургтары ПАА-ны диагностикалау, медициналық басқару, эндоваскулярлық және ашық хирургиялық емдеу саласындағы мамандар болып табылады. Қан тамырлары хирургы ПАА-ны ауру тарихы, физикалық тексеру және медициналық бейнелеудің комбинациясы арқылы анықтай алады. Медициналық бейнелеуге білезік-қолқа аралық индекс, доплерлік ультрадыбыстық зерттеу және компьютерлік томографиялық ангиография, сондай-ақ басқа да әдістер кіруі мүмкін. Емдеу әрбір науқасқа жеке тағайындалады және медициналық терапияны, эндоваскулярлық араласуды немесе ашық хирургиялық нұсқаларды, соның ішінде ангиопластика, стентирлеу, атеректомия, эндоартеректомия және тамырлық шунттауды қамтуы мүмкін.

Созылмалы веналық ауру

Созылмалы веналық жеткіліксіздік – төменгі аяқтардың веналық жүйесінде қанның қалыптан тыс жиналуы, ол ретикулярлық тамырларға, варикоздық тамырларға, созылмалы ісінуге және қабынуға, сондай-ақ басқа да жағдайларға алып келуі мүмкін. Халық арасындағы мәліметтерге сәйкес, созылмалы веналық жеткіліксіздік әйелдердің 40%-ына және еркектердің 17%-ына әсер етеді. Егер созылмалы жеткіліксіздік ауырсынуға, ісінуге және тері өзгерістеріне әкелсе, онда ол созылмалы веналық ауру деп аталады. Созылмалы веналық жеткіліксіздік (СВЖ) посттромботикалық синдромнан (ПТС) мынадай айырмашылығымен ерекшеленеді: СВЖ негізінен беткі немесе терең тамырлардың клапандық жеткіліксіздігімен байланысты, ал ПТС терең веналық тромбоздың созылмалы асқынуы ретінде дамуы мүмкін. Аяқ тамырлары хирургі төменгі аяқтардың веналық ауруын емдеу үшін медициналық, интервенциялық және хирургиялық әдістердің бірнеше түрлерін қолданады. Мысалы, веналық жара Унаның буттарымен, ал беткі веналық рефлюкс радиожиіліктік абляция, лазерлік абляция немесе қажет болған жағдайда венаны жою арқылы емделуі мүмкін. Қажет болған жағдайда, терең тамырлардағы жеткіліксіздік ішкі немесе сыртқы клапан пластикасы арқылы вена клапандарын қайта жаңарту арқылы емделуі мүмкін.

Варикоздық тамырлар

Төменгі аяқтардың варикоздық тамырлары – бұл беткі тамырлардың қисық (жылан тәрізді) және тік тұрған кезде кеңейіп, қалыптыдан үлкен болуымен сипатталатын жағдай. Бұл тамырларды дуплексті ультрадыбыстық тексеру кезінде көбінесе жұмыс істемейтін немесе зақымдалған клапандар табылады. Емдеу әдістеріне, науқастың жағдайының ерекшеліктеріне, аурудың сатысына және басқа факторларға байланысты, компрессиялық шұлықтар, веноздық абляция немесе тамырларды жою кіруі мүмкін.

Тромбоздық емес илиялық тамыр зақымдануы

Тромбоздық емес илиялық вена зақымданулары (ТЭВЗ) Мей-Турнер синдромын (МТС) қамтиды, онда сол илиялық вена ағыны көбінесе оң илиялық артериямен қысылады, бұл сол аяқта дискомфорт, ауырсыну, ісіну және варикоздық кеңеюге алып келеді. ТЭВЗ оң немесе сол жақтағы илиялық веналардың қысылуын қамтиды. Қан тамырлары хирургтары пациенттің жағдайына қарай әртүрлі емдеу тәсілдерін ұсына алады. Инвазивті емес диагностикалық және емдеу опцияларына интраваскулярлық ультрадыбыс, венография және илиялық венаны стенттеу кіруі мүмкін, ал науқасқа ем тимеген жағдайларда хирургиялық араласу ұсынылуы мүмкін. Хирургиялық емдеу стратегиялары зақымдалған сегментті реконструкциялауды немесе айналып өтуді қамтиды, мысалы, жамбас арқылы веналық айналма жолын жасау, бұл Palma процедурасы деп те аталады.

Терең тамыр тромбозы

Терең тамыр тромбозы (ДТТ) – терең тамырда тромбтың пайда болуы. ДТТ жоғарғы шеңбер немесе жақын тамырларына қарағанда төменгі шеңберде жиі кездеседі. ДТТ жамбас және төменгі шеңбер тамырларын қамтығанда, кейде iliofemoral ДТТ деп жіктеледі. Кейбір мәліметтер бойынша, мұндай жағдайларда араласу тиімді болуы мүмкін, ал басқалары керісінше. Жалпы алғанда, деректер көрсеткендей, iliofemoral ДТТ үшін белгілі бір процедуралардан өткен пациенттерде посттромбоздық синдромның таралуы төмендеуі мүмкін, бірақ бұл тәуекелсіз емес. Қан тамырлары хирургі венограмма, эндоваскулярлық сору немесе механикалық тромбэктомия және кейбір жағдайларда фармакомеханикалық тромбэктомия ұсынуы мүмкін. Төменгі шеңбердің кейбір ДТТ жағдайлары флегмазия cerulea dolens немесе флегмазия alba dolens деп аталатын және аяқ-қолға қауіп төндіретін жағдайға әкелуі мүмкін. Флегмазия болған жағдайда, араласу көбінесе қажет болады және веноздық тромбэктомияны қамтуы мүмкін.

Тромбоздан кейінгі синдром

Посттромбоздық синдром (ПТС) – бұл кейде ЖЖТ-нің (жағдайы жақсарғаннан кейінгі) ұзақ мерзімді асқынуы ретінде дамитын және ЖЖТ-ден кейін ұзаққа созылатын ісіну мен тері өзгерістерімен сипатталатын медициналық жағдай. Көрінетін белгілеріне қышу, ауырсыну, бұлшық еттерінің қысқаруы және парестезия жатуы мүмкін. Шамамен пациенттердің 20-50% ПТС-тің әлдебір дәрежесін бастан өткереді деп есептеледі. ПТС-ті емдеу стратегиясында қысымды шұлықтарды қолдану қарастырылуы мүмкін.

Өкпе эмболиясы

Өте жедел өкпе эмболиясын хирургиялық жолмен емдеу (өкпе тромбэктомиясы) сирек кездеседі және нашар ұзақ мерзімді нәтижелерге байланысты көбінесе тоқтатылған. Дегенмен, соңғы кезде хирургиялық техниканы жаңарту арқасында бұл емдеуге қайта қызығушылық туды және ол кейбір науасқа пайдалы болуы мүмкін деп саналады. Өкпелік гипертензияға (созылмалы тромбоэмболиялық гипертензия) алып келетін созылмалы өкпе эмболиясы өкпе тромбоэндертектомиясы деп аталатын хирургиялық операция арқылы емделеді.

Компрессивтік венопатиялар

Ірі веналардың жақын орналасқан құрылымдар немесе массалармен қысылуы, Май-Турнер синдромы (MTS), «жаңғақ қабысу» синдромы және жоғарғы қуыс вена синдромы сияқты ерекше клиникалық синдромдарға алып келуі мүмкін. Емдеуге венография, интраваскулярлық ультрадыбыс және веналық стентирлеу, сондай-ақ инвазивті ашық веналық реконструкция және шунт жасау кіреді.

Гемодиализге қол жеткізуді басқару

Созылмалы бүйрек ауруы бар науқастарда ауру прогрессиясы қаупі бар, бұл қанды сүзгілеу үшін бүйрек алмастыру терапиясын қажет етуі мүмкін. Осы терапияның бір стратегиясы – гемодиализ, ол пациенттің қанын сүзу арқылы зиянды заттарды алып тастау және тазартылған қанды организмге қайтару процедурасы. Артерияға қайталама жарақаттарды болдырмау үшін артериовеноздық фистула (АВФ) жасау мүмкіндігі қарастырылады. Бұл мақсатта алғаш сипатталған процедура Cimino фистуласы деп аталады, ол осы әдіспен алғашқы сәтті нәтижелерге қол жеткізген хирургтың құрметіне аталған. Қан тамырлары хирургтары пациентке АВФ жасаумен қатар, фистуланың ашық күйінде қалуын қамтамасыз ету үшін минималды инвазивті процедураларды да жүзеге асыруы мүмкін.

Қан тамырлары жарақатын емдеу

Қан тамырлары жарақатын түсінудің бір жолы – қан тамырлары зақымдануын үш критерий бойынша жіктеу: зақымдану механизмі, зақымданудың анатомиялық орны және жағдайлық ахуалдар. Зақымдану механизмі этиологияны білдіреді, мысалы, иатрогендік, күшті соққыдан, тесілуден, жарылыс салдарынан және т.б. Анатомиялық орын функционалдық тұрғыдан қан тоқтатылатын немесе тоқтатылмайтын қан кетуге байланысты қарастырылады, ал жағдайлық ахуалдар азаматтық немесе әскери ортада алған жарақаттарға қатысты. Әрбір ортаны тағы да екіге бөлуге болады: әскери орта – жауынгерлер мен жауынгер емес адамдар, ал азаматтық орта – қалалық және ауылдық жарақаттар. Бұл жіктеу схемасы эпидемиологиялық және клиникалық маңызға ие. Мысалы, әскери жауынгерлердегі артериялық жарақаттар қазіргі уақытта көбінесе жиырма жастағы ер адамдарда кездеседі, олар қолдан жасалған жарылғыш құрылғылардың немесе оқтан жарақаттанудың салдарынан зардап шегеді; ал азаматтық ортада АҚШ-та жүргізілген бір зерттеуде ең көп кездесетін механизмдерге автомобиль апаттары, атыс қаруынан жарақаттану, пышақтан жарақаттану және биіктіктен құлау жатады.

Тоқ көкірек аортасының зақымдануы

Қан тамырлары хирургиясының, әсіресе эндоваскулярлық технологиялардың жетістіктері, көкірек аортасының жарақаттарын (БТАИ) емдеуге қатысты операциялық тәсілдерде күрт өзгерістерге әкелді. БТАИ көліктік оқиғалар сияқты жоғары жылдамдықтың салдарынан немесе биіктіктен құлаудан көкірекке түсетін соққыдан туындайды. Жиі қолданылатын жіктеу жүйесінің бірі – аортаның анатомиялық қабаттарының зақымдану шамасына негізделген, бұл компьютерлік томографиялық ангиография немесе интраваскулярлық ультрадыбыспен анықталады. 1-дәрежелі БТАИ аортаның ішкі қабығын жартады; 2-дәрежелі жарақаттар – қабырға ішілік гематомасы; 3-дәрежелі жарақаттар – псевдоаневризма, ол тек сыртқы қабықшамен шектелген; ал 4-дәрежелі жарақаттар – қанның көкірек қуысына және айналағы тіндерге еркін құйылуы. Қажет болған жағдайда, алғашқы араласу шарасы TEVAR болып табылады.

Үлкен сынақтар

АтауыПациенттер саныСипаттамаНидерланды қан тамырлары зерттеуіКөпорталық аневризманы скринингтен өткізу зерттеуі (MASS) Ұлыбританияда іш қуыс аорта аневризмаларын скринингтен өткізуден кейін өлім-жітімнің төмендеуі анықталды. UK Small Aneurysm Trial1090AAA 4–5.5 см; Жедел хирургиялық араласуға қарсы ультрадыбыстық бақылау (және жылдам кеңею немесе AAA >5.5 см үшін емдеу); Элективті AAA жөндеуден кейінгі 30 күндік өлім-жітім 5.8% құрайды. Тірі қалу көрсеткішінде ешқандай айырмашылық жоқ. ADAM VA Ынтымақтастық тобының зерттеуі73451 Аневризма тарихы белгісіз VA пациенттерінде скринингтен өткізілді; Жасы 50–79; AAA 4.0–5.4 см; UK Small Aneurysm Trial зерттеуімен ұқсас қорытынды. Joint Vascular Research Group Trial284 Операция кезіндегі интравенді гепаринизация, операция кезіндегі қан жоғалту және тромбоздық асқынулар арасындағы байланыс зерттелді. Қорытынды: Аорталық аневризма хирургиясында периорперативті миокард инфарктінің (МИ) алдын алу үшін аорталық артерияға арқанша салудан бұрын берілген интраоперативті гепарин маңызды профилактикалық шара болып табылады. Солтүстік Америка симптомдық каротидтік эндартеректомия зерттеуі (NASCET) 1415 Симптомдық пациенттерде каротидтік эндартеректомияның тиімділігі көрсетілді. 70% жоғары каротидтік стенозы бар пациенттерде екі жылдық инсульт деңгейі 26%-дан 9%-ға дейін төмендеді. 50% жоғары каротидтік стенозы бар пациенттерде екі жылдық инсульт деңгейі 15%-дан 9%-ға дейін төмендеді. Симптомсыз каротидтік атеросклероз зерттеуі (ACAS) 1662 60% жоғары стенозы бар симптомсыз пациенттерде пайдасы анықталды. Каротидтік эндартеректомиямен бес жылдық инсульт деңгейі 11%-дан 5.1%-ға дейін төмендеді.

Оқыту

Бұрын жалпы хирургияның бір саласы деп есептелген бұл мамандық қазір дербес мамандық ретінде қарастырылады. Осының салдарынан, АҚШ-та оқытудың екі жолы бар. Дәстүр бойынша, жалпы хирургия бойынша бес жылдық ординатурадан кейін 1-2 жылдық (әдетте 2 жыл) тамыр хирургиясы бойынша феллоушыптан өту қажет. Балама жол – бес немесе алты жылдық тамыр хирургиясы резидентурасын аяқтау. Көптеген елдерде тамыр хирургтары резидентурадан кейін жүрек хирургиясы бойынша қосымша оқыту ала алады. Оқыту бағдарламалары әлемнің әртүрлі аймақтарында сәл өзгешеленеді.

Елдер Стандарттау органдары Кәсіби ұйымдар Оқудың ең төменгі мерзімі (интернатурадан кейін)
Австралия және Жаңа Зеландия Австралия және Жаңа Зеландия хирургтарының Корольдік колледжі Австралия және Жаңа Зеландия тамыр хирургиясы қоғамы (ANZSVS) 6 жыл
Канада Канада хирургтарының Корольдік колледжі Канада тамыр хирургиясы қоғамы 5 жыл
Иран Иран тамыр хирургиясы ұлттық кеңесі Иран тамыр хирургтары колледжі 7 жыл (4 жыл жалпы хирургия + 3 жыл тамыр хирургиясы)
Италия 5 жыл
Ұлыбритания Англия хирургтарының Корольдік колледжі Эдинбург хирургтарының Корольдік колледжі Ұлыбритания және Ирландия тамыр хирургиясы қоғамы 8 жыл (2 жыл негізгі хирургия + 6 жыл тамыр хирургиясы)
Америка Құрама Штаттары Американдық хирургия кеңесі Американдық остеопатиялық хирургия кеңесі Тамыр хирургиясы қоғамы 5 жыл (5 жылдық біріктірілген тамыр хирургиясы резидентурасы арқылы 4 жыл). Жалпы хирургиядан кейін 2 жылдық феллоушыпты аяқтаған жағдайда 7 жыл.