Солтүстік Американың жергілікті халықтары: Одава тайпасы
Odawa
Одава – Солтүстік Американың ежелгі халықтары. Анишинаабег тобына жатады, АҚШ және Канадада танылған. Тарихы, мәдениеті мен қоныстану аймақтары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың түпкі халқы
Indigenous people of North America
Одава (одава /oʊ/'/d//ɑː//w//ə/) – Солтүстік Американың түпкі халқы, негізінен Шығыс ормандары аймағында, қазіргі Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысында және Канаданың оңтүстік-шығысында қоныстанған. Олардың жері екі елдің арасындағы 18-19 ғасырлардағы қазіргі шекараның қалыптасуына дейін бұрыннан бар болған. Олардың халқы Америка Құрама Штаттарында федералды түрде танылған американдық тайпалар болып есептеледі және Канадада көптеген алғашқы ұлттар тобы бар. Олар Анишинабегтің бірі, Оджибве және Потаватоми халықтарымен туыс, бірақ олардан ерекшеленеді. Ежелгі заманда Шығыс жағалаудан көшіп келген олар, Хьюрон көлінің солтүстік жағалауына жақын Манитоулин аралына және қазіргі Онтарио провинциясындағы Брюс түбегіне қоныстанды. Олар осы жерді өздерінің бастапқы отаны деп санады. 17 ғасырдан кейін олар Оттава өзенінің бойында, сондай-ақ қазіргі Мичиган және Висконсин штаттарында қоныстанды. Олар сондай-ақ Ұлы көлдердің оңтүстігіндегі Америка Құрама Штаттарының басқа да аймақтарын мекендеді. 21 ғасырда шамамен 15 000 одава Канаданың Онтарио, Мичиган және Оклахома (бұрынғы Үндістан аумағы, Америка Құрама Штаттары) штаттарында тұрады. Оттава диалектісі алгонкин тілдер отбасының бір бөлігі болып табылады. Бұл үлкен отбасы көптеген кішігірім тайпалық топтардан немесе "топтардан" тұрады, олар Америка Құрама Штаттарында "Тайпа", ал Канадада "Алғашқы ұлт" деп аталады. Олардың тілі жиі жоғалып бара жатқан дыбыстармен ерекшеленетін Оджибве диалектісінің бір түрі саналады.
The Odawa (also Ottawa or Odaawaa /oʊ/'/d//ɑː//w//ə/) are an Indigenous American people who primarily inhabit land in the Eastern Woodlands region, now in jurisdictions of the northeastern United States and southeastern Canada. Their territory long preceded the creation of the current border between the two countries in the 18th and 19th centuries. Their peoples are federally recognized as Native American tribes in the United States and have numerous recognized First Nations bands in Canada. They are one of the Anishinaabeg, related to but distinct from the Ojibwe and Potawatomi peoples. After migrating from the East Coast in ancient times, they settled on Manitoulin Island, near the northern shores of Lake Huron, and the Bruce Peninsula in the present day province of Ontario, Canada. They considered this their original homeland. After the 17th century, they also settled along the Ottawa River, and in what became the present day states of Michigan and Wisconsin. They also occupied other areas of the Midwest south of the Great Lakes in what became the United States. In the 21st century, there are a total of approximately 15,000 Odawa living in Ontario, Canada, and in Michigan and Oklahoma (former Indian Territory, United States). The Ottawa dialect is part of the Algonquian language family. This large family is made up of numerous smaller tribal groups or "bands," which are commonly called a "Tribe" in the United States and "First Nation" in Canada. Their language is considered a divergent dialect of Ojibwe, characterized by frequent syncope.
Ұрпақтың атауы
Одауа (Дауаа деп қысқартылған, анишинаабе сөзінен шыққан деп саналады, яғни "сауда жасау" немесе "сатып алу және сату" мағынасында қолданылады). Бұл термин кри, алгонкин, ниписсинг, инну, одава және оджибве халықтары арасында кеңінен таралған. Потаватоми тіліндегі Одава жазылуы және ағылшын тіліндегі "Оттава" атауы да жиі қолданылады. Анишинаабе тілінде "сауда-саттық жасаушы немесе сатып алушы адамдар" деген мағынаны білдіретін сөз – Вадаавевинини(ваг). Мичиган штатындағы католик миссионері Фредерик Барага бұл сөзді транслитерациялап, "Отчипве тілінің сөздігінде" оны "Watawawininiwok" деп жазған, бұл Оттава өзенінде өсетін көптеген қамыстармен байланысты "қамыстың адамы" дегенді білдіреді. Алайда, бұл жазылған мағына Оттава өзенінің бойында тұрған тарихи алгонкин тайпасы – Матавакаринивакпен байланысты. Құрама Штаттардағы Одава тайпасының жалғыз өкілі – Кішкентай Траверс шығанағындағы Одава үндістері тобы, ал қалғандары Оттава деп есептеледі. Көрші тайпалар Одаваларды "саудагерлер" деп атаған, себебі ерте заманнан бері және еуропалықтармен алғашқы байланыс кезеңінде олар тайпалар арасындағы саудагерлер мен айырбастаушылар ретінде танымал болды. Одавалар негізінен жүгері ұны, күнбағыс майы, тері, кілемдер, темекі және емдік тамырлар мен шөптермен сауда жасаған. Одава атауының ағылшын тіліндегі транскрипциясы Оттава қаласының (Онтарио) және Оттава өзенінің атауларына бастау берді. Одава тайпасының еуропалықтармен алғашқы байланыс кезіндегі жері, бірақ сауда аймағы емес, олардың атымен аталған қаладан және өзеннен батысқа қарай орналасқан. Оттава, Огайо – Путнам округінің орталығы, Огайодағы соңғы Оттава резервациясының орнында салынған. Канзас штатында да Оттава қаласы бар.
Odawaa (syncoped as Daawaa, is believed to be derived from the Anishinaabe word adaawe, meaning "to trade," or "to buy and sell"). This term is common to the Cree, Algonquin, Nipissing, Innu, Odawa, and Ojibwe. The Potawatomi spelling of Odawa and the English derivative "Ottawa" are also common. The Anishinaabe word for "Those men who trade, or buy and sell" is Wadaawewinini(wag). Fr. Frederic Baraga, a Catholic missionary in Michigan, transliterated this and recorded it in his A Dictionary of the Otchipwe Language as "Watawawininiwok," noting that it meant "men of the bulrushes", associated with the many bulrushes in the Ottawa River. But, this recorded meaning is more appropriately associated with the Matàwackariniwak, a historical Algonquin band who lived along the Ottawa River. The only tribe in the United States that is Odawa are the Little Traverse Bay Band of Odawa Indians; the rest are considered Ottawa. Their neighbors applied the "Trader" name to the Odawa because in early traditional times, and also during the early European contact period, they were noted as intertribal traders and barterers. The Odawa were described as having dealt "chiefly in cornmeal, sunflower oil, furs and skins, rugs and mats, tobacco, and medicinal roots and herbs." The Odawa name in its English transcription is the source of the place names of the city of Ottawa, Ontario, and the Ottawa River. The Odawa home territory at the time of early European contact, but not their trading zone, was well to the west of the city and river named after them. Ottawa, Ohio, is the county seat of Putnam County, developed at the site of the last Ottawa reservation in Ohio. There is also an Ottawa, Kansas.
Тіл
Одава диалектісі – ожибве тілдер тобының бірнеше өзгеше диалектілерінің бірі саналады, ол жиі әріптердің түсірілуімен ерекшеленеді. Одава тіліндегі жалпы тіл тобы Нишнабемвин деп аталады, ал Одава тілі – Даауаамвин деп аталады. Шамамен 5000 этникалық одава және одан да көп, 10000-ға жуық одава тегі бар адамдардың арасында 21-ші ғасырдың басында Онтарио және Мичиган штаттарында шамамен 500 адам осы тілде сөйлейтін болса, Оклахома штатының Оттава тайпасында үш еркін сөйлейтін адам бар.
The Odawa dialect is considered one of several divergent dialects of the Ojibwe language group, noted for its frequent syncope. In the Odawa language, the general language group is known as Nishnabemwin, while the Odawa language is called Daawaamwin. Of the estimated 5,000 ethnic Odawa and additional 10,000 people with some Odawa ancestry, in the early 21st century an estimated 500 people in Ontario and Michigan speak this language. The Ottawa Tribe of Oklahoma has three fluent speakers.
Ауызша және жазба тарих
Анишинабег дәстүріне сәйкес және Wiigwaasabak (бүршік қабығына жазылған жазбалар) бойынша, Одава халқы Солтүстік Американың шығыс аймақтарынан, немесе Черепақ аралынан, сондай-ақ Шығыс жағалаудағы Dawnland деп аталатын аймақтан (онда көптеген Алгонкин тілінде сөйлейтін халықтар бар) келді. Мигис (жарық шығаратын) жандардың басшылығымен Анишинабе халықтары Сент-Лоуренс өзені бойымен ішкі аймақтарға қозды. Қазіргі Детройт, Мичиган штатының жанындағы "Үшінші тоқтау орнында" Анишинабегтердің оңтүстік тобы үш топқа бөлінді: Оджибве, Одава және Потаватоми. Сауген үйінділері қазылмаған. Одавалар, Оджибвелер мен Потаватомилермен бірге "Үш от кеңесі" деп аталатын ұзақ мерзімді тайпалық одақтың құрамында болды. Олар Ирокездер конфедерациясымен (шығыстан келген) және Дакота халқымен күресті. 1615 жылы француз саяхатшысы Сэмюэль де Шамплен француз өзенінің сағасына жақын жерде "біз оларды les cheueux releuez деп атаймыз" (қазіргі француз тілінде: cheveux relevés (көтерілген, бұралған шаш)) деген 300 адамнан тұратын бір ұлтпен кездесті. Олардың қарулары тек садақ пен жебе, қайнатылған теріден жасалған қалқан және таяқтан тұрды. Олар белдеріне киім кимеген, денелеріне түрлі ою-өрнектер салынған, беттері боялған және мұрындары тесілген еді. 1667 жылғы иезуиттер есебінде сол қалада үш тайпаның бірге тұрғаны айтылады: Одава, Кискакон Одава және Синаго Одава. Үш тайпа да бір тілде сөйледі.
According to Anishinaabeg tradition, and from recordings in Wiigwaasabak (birch bark scrolls), the Odawa people came from the eastern areas of North America, or Turtle Island, and from a region called Dawnland along the East Coast (where there are numerous Algonquian language peoples). Directed by the miigis (luminescent) beings, the Anishinaabe peoples moved inland along the Saint Lawrence River. At the "Third Stopping Place" near what is now Detroit, Michigan, the southern group of Anishinaabeg divided into three groups, the Ojibwe, Odawa, and Potawatomi. The Saugeen mounds have not been excavated. The Odawa, together with the Ojibwe and Potawatomi, were part of a long term tribal alliance called the Council of Three Fires. Together they fought the nations of the Iroquois Confederacy (who came from the East) and the Dakota people. In 1615 French explorer Samuel de Champlain met 300 men of a nation which, he said, "we call les cheueux releuez" (modern French: cheveux relevés (hair lifted, raised, rolled up)), near the mouth of the French River. Of these, he said: <blockquote>"Their arms consisted only of a bow and arrows, a buckler of boiled leather and the club. They wore no breech clouts, their bodies were tattooed in many fashions and designs, their faces painted and their noses pierced." The Jesuit Relations of 1667 reported that three tribes lived in the same town: the Odawa, the Kiskakon Odawa, and the Sinago Odawa. All three tribes spoke the same language.
Қалпақ саудасы
Одавалардың кең сауда желісі арқасында Солтүстік Американың ішкі аймақтарындағы көптеген халықтар еуропалықтарға өздерінің атауларымен (эндонимдер) емес, одавалардың берген аттарымен белгілі болды. Мысалы, осы экзонимдерге хо-чунк үшін виннебаго (виинибиигоодан), ал дакота үшін сиу (наадавенсиуден) кіреді. Жаңа Франция колониясының алғашқы күндерінен бастап, одавалар француз бен канадалықтар үшін тері саудасында соншалықты маңызды болды ki, 1670 жылға дейін Квебектегі (кейін Канада деп аталған) колонистер Көшкен көлдер аймағынан келген альгонкин тілдес кез келген адамды одава деп атады. Одавалар өз тілінде (оджибве сияқты) анишинаабе (нешнабек) деп аталады, яғни «адамдар». Еуропада ең бағалы жүн – бобёр болды. Олар сонымен қатар бұғы, мартен, егермен, түлкі, сусар және мысық жүндерін де саудалады. Одавалар оның орнына «балта, пышақ, қазан, тұзақ, ине, балық аулау ілмегі, мата мен көрпе, әшекейлер мен сәндік бұйымдар, сондай-ақ кейінірек оқ жаратын қару мен спирт» алды. Николас Перро заманына дейін одавалар Грин-Бэй (Висконсин штаты) немесе Саулт-Сент-Мари (Мичиган штаты) арқылы келген барлық тері саудасына монополия құрды. Олар «каноэ пайдаланбайтын» тайпаларды «қанша мүмкін болса, соны пайдалануға тырысып, олардан темір мен болаттың кішкене бөліктерін және тозығы жеткен еуропалық заттарды көп мөлшерде жүнмен айырбастады» делінеді. Мысалы, «кри тайпасы оттаваларға «ескі пышақтар, тозығы жеткен тесіктер, нашар торлар мен пайдалануға жарамсыз қазандар үшін барлық бобёр терілерін берді».
Due to the extensive trade network maintained by the Odawa, many of the North American interior nations became known to Europeans by the names the Odawa used for them, rather than by the nations’ own names (endonyms). For example, these exonyms include Winnebago (from Wiinibiigoo) for the Ho Chunk, and Sioux (from Naadawensiw) for the Dakota. From the early days of the colony of New France, the Odawa became so important to the French and Canadians in fur trade that before 1670, colonists in Quebec (then called Canada) usually referred to any Algonquian speaker from the Great Lakes region as an Odawa. In their own language, the Odawa (like the Ojibwe) identified as Anishinaabe (Neshnabek) meaning "people." The mostly highly prized fur was beaver, popular in Europe. Other furs traded included deer, marten, raccoon, fox, otter, and muskrat. In exchange the Odawa received "hatchets, knives, kettles, traps, needles, fish hooks, cloth and blankets, jewelry and decorative items, and later firearms and alcohol." Up to the time of Nicolas Perrot, the Odawa had a monopoly on all fur trade that came through Green Bay, Wisconsin, or Sault Ste. Marie, Michigan. They allegedly did "their best to exploit" the tribes in those areas "who did not use the canoe, by bartering with them bits of iron and steel and worn out European articles for extravagant quantities of furs." For example, "the Crees gave the Ottawas 'all their beaver robes for old knives, blunted awls, wretched nets and kettles used until they were past service.'"
Соғыстар мен босқындар
Одавалар басқа тайпалармен, әсіресе, қымбат бағалы тері саудасы үшін талас-тартысқа түсіп, соғыстар жүргізді. Мысалы, бірде бұл тайпа маскутендерге қарсы соғыс ашты. 17 ғасырдың ортасында Одавалар Ұлы көлдер маңындағы басқа Алгонкин тайпаларымен бірігіп, күшті Мохаук халқына (қазіргі Нью-Йорк штаты) және олардың ирокез одақтастарына қарсы күш біріктірді. Бұл шайқастар «Бевер соғыстары» деп танылды. Еуропалықтардың кейбір сауда серіктестеріне қару-жарақ пен басқа да жабдықтарды әкелуі аймақтағы дәстүрлі билік тепе-теңдігін бұзды, экономикалық тәуекелдер мен пайданы өзгертіп жіберді. Екі жақтағы барлық жергілікті халықтар қиындыққа ұшырады немесе құрылысқа дейін қырылды; ирокез тілінде сөйлейтін Эри тайпасы сияқты кейбір топтар тайпа ретінде жойылды. Бірақ 17 ғасырдың ортасына қарай, тайпалар соғыстан гөрі жаңа жұқпалы аурулардан көбірек зардап шекті. Еуропалық ауруларға қарсы иммунитет болмағандықтан, олар эпидемияларға ұшырап, көптеген адамдар қаза тапты. 1701 жылы француз отаршылары Детройт бекінісін салып, сауда орталығын құрды. Көптеген Одавалар Брюс түбегіне жақын орналасқан Манитулин аралынан осы жаққа көшіп келді.
The Odawa had disputes and warfare with other tribes, particularly over the lucrative fur trade. For example, the tribe once waged war against the Mascouten. In the mid 17th century the Odawa allied with other Algonquian tribes around the Great Lakes against the powerful Mohawk people (of present day New York) and their Iroquois allies in the Beaver Wars. The European introduction of guns and other weapons to some of their trading partners had disrupted the traditional balance of power in the region and changed economic risks and rewards. All indigenous peoples on both sides were disrupted or decimated; some groups, such as the Iroquoian speaking Erie, were exterminated as tribes. But by the mid 17th century, the tribes were more severely affected by new infectious diseases than warfare. Lacking acquired immunity to these European diseases, they suffered epidemics with high fatalities. In 1701 the French colonists built Fort Detroit and established a trading post. Many Odawa moved there from their traditional homeland of Manitoulin Island near the Bruce Peninsula,
18 ғасырдың ортасында Одавалар француз сауда серіктестерімен бірігіп, британдықтарға қарсы «Жеті жылдық соғыс» (Солтүстік Америкада «Француз бен Үнді соғысы» деп аталды) жүргізді. Олар ағылшын-американдық отаршылдарға шабуыл жасады. Одава басшысы Понтиактың Мауми және Оглаиз өзендерінің қосылған жерінде туғаны туралы айтылады, кейіннен бұл жерде Дефайанс қаласы (Огайо штаты) пайда болды. 1763 жылы британдықтар Францияны жеңгеннен кейін Понтиак британдықтарға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол аймақтың британдық отарлауын тоқтатуға қол жеткізе алмады. Он жылдан кейін, Эри көлінде (кейін Толедо қаласы пайда болған) Мауми өзенінің сағасында ауылы болған Эгушава (кейде Агушава деп те жазылады) американдық революциялық соғыста британдықтардың одақтасы ретінде Одаваларды басқарды. Ол олардың қолдауына сүйене отырып, Солтүстік-Батыс Огайо мен Оңтүстік Мичиган аумағынан еуропалық-американдық отаршылдарды шығаруға үміттенді. Британдықтардың АҚШ-қа қарсы жеңілісі британдықтармен одақтас болған үнді тайпаларына зор әсер етті, өйткені олардың көпшілігі өздерінің жерлерін АҚШ-қа беруге мәжбүр болды. Революциялық соғыстан кейін, 1790 жылдары Эгушава, Вайандот және «Үш Оты Кеңесі», Шоуни, Ленапе және Минго сияқты басқа аймақтық тайпалардың көптеген мүшелерімен бірге «Солтүстік-Батыс Үнді соғысы» деп аталған бірқатар шайқастар мен науқандарда АҚШ-қа қарсы күресті. Үндістер Аппалачи тауларының батысына қоныстанған еуропалық-американдық пионерлерді кері қайтаруға үміттенді, бірақ соңында жеңілді.
In the mid 18th century, the Odawa allied with their French trading partners against the British in the Seven Years' War, known as the French and Indian War in the North American colonies. They made raids against Anglo American colonists. The Odawa chief Pontiac has historically been reported to have been born at the confluence of the Maumee and Auglaize rivers, where modern Defiance, Ohio, later developed. In 1763, after the British had defeated France, Pontiac led a rebellion against the British, but he was unable to prevent British colonial settlement of the region. A decade later, Chief Egushawa (also spelled Agushawa), who had a village at the mouth of the Maumee River on Lake Erie (where Toledo later developed) led the Odawa as an ally of the British in the American Revolutionary War. He hoped to build on their support to exclude European American colonists from his territory in northwest Ohio and southern Michigan. The defeat of the British by the United States had a far ranging influence on British allied Native American tribes, as many were forced to cede their land to the United States. Following the Revolutionary War, in the 1790s, Egushawa, together with numerous members of other regional tribes, including the Wyandot and Council of Three Fires, Shawnee, Lenape, and Mingo, fought the United States in a series of battles and campaigns in what became known as the Northwest Indian War. The Indians hoped to repulse the European American pioneers coming to settle west of the Appalachian Mountains, but were finally defeated.