Кіріспе

Академиялық пән; саясатты іске асыру немесе басқару.

Мемлекеттік басқару, немесе мемлекеттік саясат және әкімшілік – мемлекеттік саясаттың қалай жасалып, іске асырылатынын зерттейтін академиялық пән. Бұл сонымен қатар саяси ғылымның саясатты жасау процестерін, мемлекеттік институттардың құрылымын, функцияларын, қызметін және олардың кең қоғаммен байланысын зерттейтін саласы. Мемлекеттік басқаруды зерттеу және қолдану ұйым немесе мекеменің тиімді жұмыс істеуі тиімді басқаруға негізделген принципіне құрылған. Мемлекеттік басқару "жария бағдарламаларды басқару", "саясатты азаматтардың күнделікті өмірінде көретін шындыққа айналдыру", үкіметтік шешімдерді қабылдауды зерттеу, саясатты талдау және оларды тудырған түрлі факторлар, сондай-ақ баламалы саясатты жасау үшін қажетті факторлар ретінде сипатталады. ХХ ғасырдың ортасында неміс социологы Макс Вебердің бюрократия теориясының пайда болуы мемлекеттік басқарудың теориялық аспектілеріне айрықша қызығушылықты тудырды. 1968 жылы Сиракуза университетінде Дуайт Уолдо басшылығымен өткен Миноубрук конференциясы бүгінгі таңдағы маңызды бағыт – Жаңа мемлекеттік басқару концепциясын қалыптастырды.

Анықтамалар

Мемлекеттік басқару мемлекеттік саясатты іске асыру, бақылау және басқару, сондай-ақ қоғамдық істерді басқаруды қамтиды. Бұл сала мемлекеттік сектордағы бюрократиялық құрылымдарды ұйымдастыру, жұмыс істеуін қамтамасыз ету және стратегиялық үйлестіруді қамтиды. Мемлекеттік басқарушылар саясатты әзірлеуге және іске асыруға, ортақ ресурстарды басқаруға және мемлекеттік органдар мен бағдарламалардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге маңызды үлес қосады. 1947 жылы Пол Эпплби мемлекеттік басқаруды "атқарушылық әрекетке тікелей жауапты мемлекеттік істердің мемлекеттік басшылығы" деп анықтады. Демократиялық елдерде бұл көбінесе азаматтың қадір-қасиетіне, құндылығына және әлеуетіне құрмет көрсетіп, оны дамытуға бағытталған басшылық пен атқарушылық әрекеттермен байланысты. Бір жылдан кейін Теннесси өзені даму басқармасының төрағасы Гордон Клапп мемлекеттік басқаруды "демократиялық қоғамды толыққанды іске асыруға мүмкіндік беретін қоғамдық құрал" деп сипаттады. Бұл оның әділдік, бостандық және адамдар үшін кеңейтілген экономикалық мүмкіндіктер тұжырымдамаларымен байланысты болуын білдіреді және осылайша "адамдармен, идеялармен және нәрселермен" байланысты. Джеймс Д. Кэрролл мен Альфред М. Цук Вудро Вильсонның "Администрацияны зерттеу" атты мақаласын жариялауын "мемлекеттік басқарудың ерекше және ықпалды зерттеу саласы ретінде басталуы" деп атады. Соңғы кездегі ғалымдар "мемлекеттік басқарудың жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ" екенін айтады, себебі "пәннің ауқымы тым кең және талқылауға ашық, сондықтан оны анықтаудан гөрі түсіндіру оңай". Мемлекеттік басқару – зерттеу саласы (яғни, ғылым) және кәсіптік қызмет. Мемлекеттік басқаруды зерттеуді ғылымның дербес саласы деп санау туралы көптеген пікір қақтығыстары бар, бұл көбінесе мемлекеттік басқару саяси ғылымның немесе әкімшілік ғылымның саласы ма деген мәселеге байланысты. Соңғысы саясатты талдау және бағалау зерттеулерінен туындаған. Ғалым Дональд Ф. Кеттл мемлекеттік басқаруды "саяси ғылымның бір саласы" деп қарастырады. Лалордың пікірінше, кем дегенде бір мемлекеттік игілікті ұсынатын қоғамда мемлекеттік басқару бар деуге болады, ал мемлекеттік биліктің немесе кем дегенде бір мемлекеттік игіліктің жоқтығы мемлекеттік басқарудың жоқтығын білдіреді. Ол мемлекеттік басқару – бұл мемлекеттік игіліктерге деген сұранысты саясат риторика арқылы тиімді қанағаттандыратын, ал мемлекеттік басқару мемлекеттік игіліктерді өндіру арқылы ұсыныс функциясын тиімді іске асыратын қоғамдық игіліктерді ұсыну болып табылады. Мемлекеттік басқарудың моральдық мақсаты, оның рөлін қабылдауында көрінетіндей, халықтың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндіктерін барынша арттыру болып табылады. Солтүстік Американың экономикалық қызметтер жіктеу жүйесінде (NAICS 91) мемлекеттік басқару секторының анықтамасы бойынша мемлекеттік басқару "негізінен үкіметтік сипаттағы қызметпен айналысатын мекемелерді қамтиды, яғни заңдарды қабылдау және сот арқылы түсіндіру, сондай-ақ оларға негізделген бағдарламаларды басқару". Бұл "заң шығару, салық салу, ұлттық қорғаныс, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздік, көші-қон қызметтері, сыртқы істер және халықаралық көмек, сондай-ақ мемлекеттік бағдарламаларды басқару – тек қана мемлекеттік сипаттағы қызметтер".

Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдағы Үндістан

Хараппа және Мохенджо-Даро өркениеттерінде ұйымдастырылған мемлекеттік қызметшілер болған, бұл мемлекеттік басқарудың бір түрінің бар екенін көрсетеді. Брихаспатидің заңдар мен басқаруға қосқан үлесі туралы көптеген сілтемелер бар. Абул Фазл жазған "Айн и Акбари" кітабынан алынған үзінді [3-том, H. S. Barrett аудармасы, 217–218 беттер], 1578 жылы Акбардың тапсырысымен түрлі діндердің философтарынан өткен симпозиумды айтады. Бұл симпозиумға кейбір Чарвака ойшылдары қатысқан болуы мүмкін деп саналады. Фазл "Наастика" еңбегінде Чарвака заң шығарушыларының "жақсы жұмыс, әділ басқару және әлеуметтік көмек бағдарламаларына" баса назар аударғанын көрсетеді. Сомадева сондай-ақ Чарваканың ел жауларын жеңу әдісін сипаттайды, он үш жасырын жаудың патшалықтағы өзімшіл мүдделеріне тоқталып, оларды кешіруге болмайтынын айтады. Каутилья достар кейпіндегі жауларды жоюдың толық жоспарын ұсынады. Чарваканың көрнекті өкілі Брихаспати, Каутилья мен Сомадевадан ертерек заманда өмір сүрген. Ол Хараппа және Мохенджо-Даро мәдениеттерімен бірге болған сияқты көрінеді. Хараппа мен Мохенджо-Даро қазбаларында патшалар, дін қызметкерлері және сарайлар туралы археологиялық дәлелдер шектеулі. Дегенмен, күрделі өркениет пен астық сақтау қоймалары және моншаханалар сияқты қоғамдық құрылыстардың болуы, сондай-ақ ірі қалалардың барлығы орталық басқарудың болу мүмкіндігін көрсетеді. Артефактілер мен кірпіш өлшемдерінің біркелкілігі орталық басқарудың қандай да бір түрі болғанын көрсетеді. Әлеуметтік иерархия мен таптық құрылымдар туралы болжамдар мүмкін болғанымен, байлықты элитаның жерлеу орындарының табылмауы, көптеген азаматтардың мәртебесі шамалы екенін көрсетеді.

Антикалықтан XIX ғасырға дейін

Көне заманнан бері мемлекеттер паждар, қазынашылар және салық жинаушылар сияқты шенеуніктерді үкіметтің күнделікті іс-қимылдарын басқаруға тартқан. 19 ғасырға дейін көптеген мемлекеттік басқармаларда туыстық байланыс, жақындық және саяси қолдау кеңінен таралған, бұл көбінесе "жеңіс жүйесі" деп аталатын. Мемлекеттік басқарушылар ұзақ жылдар бойы билеушілердің "көздері мен құлақтары" болған. Орта ғасырларда оқу мен жазу, қосу мен алу дағдылары білімді элитаның басты қасиеті саналды, сондай-ақ мемлекеттік қызметте де олардың үстемдігі болды. Осының салдарынан, құқықтық құжаттарды жүргізу, әскерге жалақы төлеу және азықтандыру, салық салу сияқты маңызды істерде біліктілік дамыту үшін оқу-жазуды меңгерген тәжірибелі мемлекеттік қызметшілерге қажеттілік туды. Еуропалық империалистік кезең дамыған сайын және әскери державалардың басқа континенттер мен халықтарға ықпалы артқан сайын, күрделі мемлекеттік басқару қажеттілігі де өсті.

Ежелгі Қытайдағы тамырлары

Басқару саласы ежелгі Қытайда пайда болған болуы мүмкін, оның ішінде, мүмкін, бірінші жоғары орталықтандырылған бюрократиялық мемлекет және азаматтық қызмет сынақтарына негізделген меритократияның ең алғашқы (біздің заманымызға дейінгі екінші ғасырда) мысалы. Қытайдың мемлекеттік басқару жүйесі 18-ші ғасырдың соңына дейін әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда "жетілді" деп есептелді. Гуанчжоудағы британдық консул Томас Тейлор Медоуз өзінің "Қытай үкіметі мен халқы туралы ой-толғаулар" (1847) атты еңбегінде "Қытай империясының ұзақ мерзімге сақталуының жалғыз және толық себебі – талантты және лайықты адамдарды ілгерілетуден тұратын жақсы үкімет" деп мәлімдеді. Бұл оның әлдестігіндегі мемлекеттік қызметті жүйелі, меритократиялық бюрократия ретінде енгізуге әкелді. Британдықтар сияқты, француз бюрократиясының дамуына да қытай жүйесі әсер етті. Вольтер қытайлықтар "адамгершілік ғылымын жетілдірген" деп саққан, ал Франсуа Кесней қытай үлгісіндегі экономикалық және саяси жүйені жақтады. 19-шы ғасырдың соңында қабылданған француз мемлекеттік қызмет емтихандары да негізінен жалпы мәдени білімді зерделеуге негізделген. Бұл ерекшеліктер бұрынғы қытай үлгісімен салыстырылды. Қытай әкімшілігінің бастауы бір адамға байланыстырылмаса да, Фэ Цзя мектебінің өкілдері, әсіресе Шэн Бухай (б.з.д. 400–337), меритократиялық жүйеге баса назар аударғандықтан, ең көп ықпал еткен болуы мүмкін, және оларды әкімшілік туралы абстрактілі теорияның сирек кездесетін ежелгі мысалы ретінде құнды есептемесек, оның негізін қалаушылары деп санауға болады. Крил Шэн Бухайда "мемлекеттік қызмет емтиханының тұқымдары" бар екенін жазады, және егер біреу артық айтуға тырысса, "Шэн Бухайдың 'шу' немесе техника терминін 'ғылым' деп аударуға күмән жоқ" және оны алғашқы саяси ғалым деп атауға болады, бірақ Крил "мұндай шамадан тыс пікір білдіруге құштар емес".

XVIII ғасырдағы Еуропа

XVIII ғасырда Пруссия королі Фридрих Вильгельм I мемлекеттік қызметкерлердің жаңа буынын даярлау мақсатында камерализм саласында профессорлық қызметтер құрды. Франкфурт-на-Одер және Галле университеттері – пруссиялық білім ошақтары болып, экономикалық және әлеуметтік пәндерге баса назар аудара отырып, қоғамды реформалауды көздеді. Иоганн Генрих Готтлоб Юсти – камерализмнің белгілі профессоры еді.

Лоренц фон Штайн, 1855 жылы Венадан шыққан неміс профессоры, көптеген елдерде мемлекеттік басқару ғылымын қалыптастырушы деп саналады. Фон Штайн заманында мемлекеттік басқару әкімшілік құқықтың бір түрі саналды, бірақ Фон Штайн бұл тұжырымды тым тар деп есептеді. Фон Штайн мемлекеттік басқару социология, саясаттану, әкімшілік құқық және мемлекеттік қаржы сияқты көптеген дайын пәндерге сүйенеді деп үйретті. Ол мемлекеттік басқаруды біріктіретін ғылым деп атады және мемлекеттік басқарушылар теория мен тәжірибе екеуімен де айналысуы керек деді. Ол мемлекеттік басқару ғылым екенін, себебі білім ғылыми әдіс арқылы туындайды және бағаланады деп мәлімдеді.

АҚШ-та

АҚШ-та мемлекеттік басқарудың негізін қалаушы Вудро Вильсон саналады. Ол 1887 жылы жарияланған «Әкімшілік туралы зерттеу» атты мақаласында мемлекеттік басқаруды алғаш рет ресми түрде мойындады. Болашақ президент: «Әкімшілік зерттеудің мақсаты, біріншіден, үкімет не нәрсені дұрыс және табысты түрде істей алатынын, екіншіден, осы дұрыс істерді ең тиімді және ақша мен энергияны ең аз жұмсап қалай істей алатынын анықтау болып табылады» деп жазды. 1920 жылдарға қарай мемлекеттік басқару саласындағы ғалымдар Вильсонның шақыруына жауап берді және осы саладағы оқулықтар пайда болды. Сол кезеңнің көрнекті ғалымдары Лютер Гулик, Линдалл Уруик, Анри Файол және Фредерик Тейлор болды. Тейлор «Ғылыми басқару қағидалары» еңбегінде ғылыми талдау нәрсені істеудің немесе операцияны жүргізудің «ең жақсы жолын» табуға алып келетінін айтты. Тейлордың әдісі алдымен жеке кәсіпкерлерге, содан кейін түрлі мемлекеттік ұйымдарға енгізілді. Мемлекеттік басқару саласындағы жетекші кәсіби ұйым – Америка мемлекеттік басқару қоғамы (ASPA) 1939 жылы құрылды. ASPA 1940 жылы құрылған «Public Administration Review» журналын шығаруға қолдау көрсетеді.

1940 жылдар

Вильсон ұсынған саясат пен басқарудың бөлінуі бүгінгі күні мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарады. Алайда, бұл дихотомияның басымдығы 1940 жылдардан бастап екінші буын ғалымдары тарапынан сынға ұшырады. Лютер Гуликтың факті-құндылық дихотомиясы Вильсон ұсынған саясат-әкімшілік дихотомиясына басты қарсылық көрсетті. Вильсонның бірінші буынның бөлінуінің орнына Гулик «еркіндік пен өзара әрекеттің үздіксіз желісін» ұсынды. Лютер Гулик пен Линдалл Урвик – екінші буын ғалымдары. Гулик, Урвик және әкімшілердің жаңа буыны қазіргі заманғы мінез-құлық, әкімшілік және ұйымдастыру ғылымдарының еңбектеріне сүйенді, оның ішінде Анри Файол, Фредерик Уинслоу Тейлор, Пол Эпплби, Франк Гудноу және Уильям Виллоуби. Ұйымдастыру теориясының жаңа буыны классикалық және прогрессивті теоретиктер сияқты адам табиғаты туралы логикалық болжамдар мен жалпылама тұжырымдарға сүйенген жоқ. Гулик ғылыми әдіс, тиімділік, кәсібиліктік, құрылымдық реформа және басқару бақылауына баса назар аударған жан-жақты, жалпылама ұйымдастыру теориясын жасады. Гулик әкімшілердің міндеттерін POSDCORB аббревиатурасымен түсіндірді, ол жоспарлау, ұйымдастыру, штаттық жабдықтау, басқару, үйлестіру, есеп беру және бюджеттеуді білдіреді. Файол жеке басқаруды жүйелі түрде 14 тармақ бойынша қарастырды. Екінші буын теоретиктері әкімшілік ғылымдары үшін жеке басқару тәжірибесіне сүйенді. Жеке және мемлекеттік сектордың арасындағы шекараны жоятын бірыңғай, жалпы басқару теориясының мүмкіндігі қарастырылды. Жалпы теорияның арқасында әкімшілік теорияны мемлекеттік ұйымдарға бағыттауға болады. 1940 жылдардың ортасындағы теоретиктер Вильсон мен Гуликке қарсы шықты. Саясат пен әкімшілік дихотомиясы сын-пікірдің орталығы болып қала берді.

1950 - 1970 жылдар

1950 жылдары АҚШ ұзақ мерзімді өркендеуді басынан өткізіп, әлемдік көшбасшы ретіндегі орнын нығайтты. Екінші дүниежүзілік соғыстағы табыс және Батыс Еуропа мен Жапониядағы соғыстан кейінгі жаңғыртудың сәтті аяқталуының нәтижесінде мемлекеттік басқару өркендеу кезеңін басынан өткерді. Үкімет, сондай-ақ президент Эйзенхауэр де халық арасында танымал болды. 1960 және 1970 жылдары үкімет тиімсіз, нәтижесіз және көбінесе бекерге жұмсалған күш ретінде сынға ілікті. Американың Вьетнамдағы қымбатқа түсетін араласуы және Демократиялық партия штаб-пәтеріне тыңдау құрылғыларын орнату сияқты ішкі дау-дамағдарлар (1974 жылғы Уотергейт жанжалы) – азаматтарды наразылыққа түрткен және өзін-өзі жойғыш үкіметтік мінез-құлқының екі мысалы болды. Азаматтар тиімсіз, ысырапшыл бюрократияны ауыстыру үшін тиімді басқаруды талап етті. Осы талапқа жауап беру үшін мемлекеттік басқару саясаттан алшақтауға және тиімділігін сақтауға тиіс болды. Сайланған шенеуніктер бұл реформаларды қолдады. Чикаго университетінің профессоры Луис Браунлоу төрағалық еткен Гувер комиссиясы үкіметті қайта ұйымдастыру мәселелерін қарастырды. Браунлоу кейіннен университетте Мемлекеттік басқару қызметін (PAS) құрды, бұл ұйым 1970 жылға дейін үкіметтің барлық деңгейлеріне кеңес беру қызметтерін ұсынды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттік басқару тұжырымдамасы саясатты қалыптастыру және талдауды қамту үшін кеңейтілді, осылайша «әкімшілік саясатты қалыптастыру және талдау» зерттеуі енгізіліп, үкіметтік шешім қабылдау органдарына жақсартылды. Кейіннен адам факторы мемлекеттік басқаруды зерттеуде басты назарға алынды. Осы кезеңде психология, антропология және социология сияқты басқа әлеуметтік ғылымдардың білімі мемлекеттік басқаруды зерттеуге енгізілді (Jeong, 2007). Бұл жаңа ғалымдар «маңыздылық, құндылықтар, теңдік және өзгеріс» деген төрт тақырыпты қамтитын, саясатқа бағытталған мемлекеттік басқарушыларды талап етті. Осы тақырыптардың барлығы әйелдер мен ұлттық азшылықтардың белсенді қатысуына ықпал ететін еді. 1960 жылдардағы оқиғалардың ықпалымен 1970 жылдар Американың мемлекеттік басқару қоғамына маңызды өзгерістер әкелді. Ұлттық азшылықтар мен әйелдер мүшелері көбірек қатысу үшін бірікті. Нәтижесінде, Азаматтардың азшылықтағы мемлекеттік басқарушылар конференциясы және Мемлекеттік басқарудағы әйелдер секциясы құрылды.

1980 - 1990 жылдар

1980 жылдардың соңында мемлекеттік басқару теорияларының тағы бір буыны бұрынғысын ығыстыра бастады. Жаңа қоғамдық басқару деп аталған жаңа теорияны Дэвид Осборн мен Тед Геблер «Үкіметті қайта құру» атты кітабында ұсынды. Жаңа модель мемлекеттік сектордың тиімділігі мен қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жеке сектордың стильдік үлгілерін, ұйымдастырушылық идеяларын және құндылықтарын пайдалануды жақтады. Клинтон әкімшілігі кезінде (1993–2001) вице-президент Аль Гор NPM әдістерін қабылдап, федералдық агенттіктерді реформалады. 1990 жылдары жаңа мемлекеттік басқару АҚШ, Ұлыбритания және, аз дәрежеде, Канаданың бюрократиясында кеңінен таралды. Ричард Элмор 1986 жылы «Саясатты талдау және басқару журналында» жариялаған мақаласында мемлекеттік басқару теорияларының бастауын саясатты талдаумен байланыстырды. Кейбір заманауи авторлар NPM-ді ірі бюрократияларды кішірек, фрагменттелген агенттіктерге бөлу, әртүрлі мемлекеттік агенттіктер арасында бәсекелестікті ынталандыру, мемлекеттік агенттіктер мен жеке фирмалар арасындағы бәсекелестікті қолдау және экономикалық ынталандырулар (мысалы, жоғары лауазымды басшыларға нәтижеге байланысты сыйақы төлеу немесе пайдаланушы төлемдері) ретінде сипаттайды. NPM адамдарды азаматтар ретінде емес, жеке сектордағы мағынасында «тұтынушылар» немесе «клиенттер» ретінде қарастырады. Кейбір сыншылар жаңа мемлекеттік басқару тұжырымдамасының адамдарды «азаматтар» емес, «тұтынушылар» ретінде қарауын жеке сектордан орынсыз қарыз алу деп санайды, себебі бизнес тұтынушыларды пайда табудың құралы ретінде қарастырады, ал үкіметтің иелері емес, тек бизнестің клиенттері ретінде қарастырады. Жаңа мемлекеттік басқаруда адамдар демократиялық қатысушылар ретінде емес, экономикалық бірліктер ретінде қарастырылады, бұл MBA (бизнес-администрация, экономикалық және жұмыс берушіге негізделген модель) мемлекеттік басқарумен (үкіметтік, қоғамдық игілік) тым тығыз байланысудың қаупін көрсетеді. Дегенмен, NPM моделі (1986 жылы Элмор сипаттаған төрт модельдің бірі, соның ішінде «жалпы модель») әлі де үкіметтің көптеген деңгейлерінде (мысалы, муниципалды, штаттық/облыстық және федералды) және көптеген ЕҚДҰ елдерінде кеңінен қабылданды. 1990 жылдардың соңында Джанет және Роберт Денхардт NPM-нің басымдығына жауап ретінде жаңа мемлекеттік қызметтер моделін ұсынды. NPM-нің ізбасары – цифрлық дәуірдегі басқару, ол мемлекеттік жауапкершілікті қайта интеграциялау, қажеттіліктерге негізделген тұтастық (міндеттерді икемді түрде орындау) және цифрландыру (заманауи АТ және цифрлық сақтаудың трансформациялық мүмкіндіктерін пайдалану) тақырыптарына назар аударады. DEG-ті қолданудың бір мысалы – openforum.com.au, Австралияның коммерциялық емес e Democracy жобасы, ол саясаткерлерді, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерді, ғалымдарды, бизнесмендерді және басқа да маңызды мүдделі тараптарды жоғары деңгейдегі саяси талқылауға шақырады. Тағы бір мысал – Брунейдің Ақпарат департаментінің цифрлық басқару процесін жақсарту үшін Әлеуметтік желілерді пайдалануы. Кітаптағы тарау жұмысының қорытындысы бойынша, цифрлық дивидендтерді цифрлық дәуірдегі басқару аясында Әлеуметтік желілерді тиімді қолдану арқылы қамтамасыз етуге болады. 1980 жылдардың ортасында АҚШ-тағы қауымдастық бағдарламаларының мақсаты көбінесе тәуелсіз өмір сүру, қауымдастыққа интеграция, инклюзия, қауымдастыққа қатысу, институционалдық емес қызметтерге көшу және азаматтық құқықтар сияқты терминдермен бейнеленді. Осылайша, барлық азаматтарға, оның ішінде мүгедектерге де бірдей мемлекеттік саясат (және мемлекеттік басқару) қолданылуы тиіс еді. Алайда, 1990 жылдары АҚШ-та мемлекеттік жүйелер күшейтілді (Расино, баспасөзде, 2014), және мемлекеттік саясаттың оқу бағдарламаларына мүгедектік туралы мазмұнды көбірек енгізуге тырысты, мүгедектік саясаты (және басқаруы) жеке сала болып қалыптасты. Бихевиористер соңғы жылдары «араласу практикасына» (әдетте мемлекеттік басқару саласына жатпайды) да үстемдік етті, олар жалпы қоғамдық саясатқа қарсы келеді деп санайды (соңғы Ури Бронфенбреннердің экологиялық жүйелер теориясы). Қоғамдық саясат академиктері мен практиктері саясаттың нәтижелерін, мысалы реформаның сәттілігі мен сәтсіздіктерін немесе оңтайлы емес нәтижелердің сақталуын түсіндіру үшін саяси экономиканың теориялық тұжырымдамаларын жиі пайдаланады.

Әйелдер азаматтық клубтары мен қоныстану қозғалысы

Қазіргі ғалымдар әйелдердің үлесін қамтитын қоғамдық басқарудың тарихын қайта қарастырып жатыр. Бұл мемлекеттік басқарудың “балама” немесе “қоныс” моделі ретінде белгілі болды. Осы әйелдердің азаматтық клубтары қалалар мен жұмыс орындарын қауіпсіздендіру (таза көшелер, су, кәріз жүйесі және жұмыс орындарындағы жағдай. Сонымен қатар жұмыс орындарындағы реттеу) және балаларының қажеттіліктерін қанағаттандыру (ойын алаңдары, кітапханалар, жасөспірімдер соты, балалар еңбегі заңдары) үшін жұмыс істеді. Бұл әкімшілік және саяси кеңістіктер олардың әкелері мен күйеулері тарапынан назарсыз қалған еді. Бұл клубтардың жұмысын жаңадан құрылған коммерциялық емес ұйымдар (Қоныс үйлері) күшейтті, олар көбінесе иммигранттармен толтырылған өнеркәсіптік қалалардың шұңқырында орналасқан. Жаңа мәміледен туындаған реформалар (қарттарға табыс, жұмыссыздыққа байланысты төлемдер, мүгедектер мен тәуелді балаларға көмек, балалар еңбегіне тыйым салу және жұмыс уақытын шектеу сияқты) Қоныс қозғалысының көшбасшылары тарапынан қолдау тапты. Ричард Стиллман Джейн Адамсты, Қоныс қозғалысының негізгі көшбасшысы және мемлекеттік басқарудың пионері, “заманауи әлеуметтік мемлекеттің тууына және дамуына” үлес қосқан деп санайды. Қоныс қозғалысының жетістіктері мен мемлекеттік басқару жөніндегі олардың көзқарастары мемлекеттік басқарудың алғашқы әдебиеттерінде ескерілмеген. Балама модель мемлекеттік басқаруда шамамен 100 жыл бойы көрінбей немесе жасырылып қалды, Камилла Стиверс 2000 жылы “Бюрократтар мен Қоныс әйелдері” еңбегін жариялағанға дейін. Қоныс қоныстандырушылар реформалар үшін күрескенде әлеуметтік әділеттілік үшін ашық түрде таласты. Олар дәстүрлі мемлекеттік басқару құндылықтарының (тиімділік, нәтижелілік және т.б.) және өз еркек реформатор әріптестерінің тәжірибесінің маңыздылығын түсінгенмен, әлеуметтік әділеттілік пен теңдікке де баса назар аударды. Мысалы, Джейн Адамс Түсті адамдардың құқықтарын қорғау жөніндегі ұлттық қауымдастықтың (NAACP) негізін қалаушылардың бірі болды.

Мемлекеттік басқарудың қоныстану моделі

Елді мекендер қозғалысы және оның Джейн Аддамс, Джулия Латроп және Флоренс Келли сияқты көшбасшылары мемлекеттік басқарудың баламалы, әйелдерге тән модельін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл елді мекендер моделінде мемлекеттік басқарудың өзара байланысты екі құрамдасы болды: қалалық шаруашылық және өндірістік азаматтық. Ол қалаларды қамқорлық үйі сияқты басқаруды талап етті, қала отбасылар қауіпсіздікте болып, балаларға күтім жасалатын үйдің жалғасы ретінде қарастырылуы керек еді. Таза көшелер, таза су, ойын алаңдары, білім беру бағдарламаларын реформалау және жасөсперімдер соты – осы қозғалыспен байланысты реформалардың мысалдары. Өндірістік азаматтық жаңадан индустрияланған экономикада еңбекке қатысудың проблемалары мен тәуекелдеріне назар аударды. Осы күш-жігердің басты мақсаты жұмыс орнындағы бала еңбегі, санитарлық ережелердің сақталмауы, артық жұмыс кестесі, өндірістік апаттар қаупі және қарт жастағы кедейлік сияқты мәселелерді азайтуға бағытталған реформалар болды. Ұйымдастырылған елді мекендердегі әйелдердің реформалық күш-жігері еңбек қауіпсіздігі заңдары мен инспекцияларға әкелді. Елді мекендер реформашылары жергілікті, штаттық және федералды әкімшілер ретінде қызмет етті. Джейн Аддамс қоқыс инспекторы, Флоренс Келли Иллинойс штатының бас фабрика инспекторы, Джулия Латроп Әйелдер бюросының алғашқы директоры, ал Фрэнсис Перкинс Ф. Рузвельт әкімшілігі кезінде Еңбек министрі болды.

Басқа салалар

Коммерциялық емес ұйымдарды басқару – коммерциялық емес ұйымдардың қызметін зерттеу және олардың нәтижелерін басқару саласы. Төтенше жағдайларды басқару – қауымдастықтардың қауіп-қатерлерге төзімділігін арттауына және апаттармен күресуіне мүмкіндік беретін жүйе құрумен айналысатын басқару функциясы.

Академиялық сала

Университеттер мемлекеттік басқару немесе үкімет, саясаттану және халықаралық қатынастар салаларында бакалавриат және магистратура деңгейлерін ұсына алады. Магистратура дәрежелеріне мемлекеттік басқару магистрі (МПА), мемлекеттік басқару магистрі (МА) немесе ғылым магистрі (ММ) (басқару бағыты үшін), сондай-ақ мемлекеттік саясат магистрі (МПП), өнер магистрі (МА) немесе ғылым магистрі (ММ) (зерттеу бағыты үшін) кіреді.

Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік басқарудың академиялық саласы саясаттану және әкімшілік құқыққа көп сіңірілген. Кейбір МПА бағдарламалары студенттерге микроэкономикалық мәселелер (нарықтар, үлестіру механизмдері және т.б.) және макроэкономикалық мәселелер (мысалы, мемлекеттік қарыз) туралы түсінік беру үшін экономика курстарын қамтиды. Джон А. Рор сияқты ғалымдар үкіметтік бюрократияның конституциялық заңдылығының тарихындағы ұзақ жол туралы жазады. Мемлекеттік басқару саласындағы ғалым Дональд Кеттл "мемлекеттік басқару пәндік тұрғыдан тоқырап қалған" дейді, себебі "соңғы бір буын ғалымдар оны іске асыру, мемлекеттік басқару және формалды бюрократиялық теория сияқты зерттеу салаларымен ауыстыруға тырысты". CPA мемлекеттік басқару техникаларын талдаудың ажырамас бөлігі болып табылады. Салыстыру процесі әртүрлі жағдайларда қолданылатын саясатты сынауға мүмкіндік береді. Салыстырмалы мемлекеттік басқаруда біліктілік бағдарламасының болмауы оның маңызды зерттеу саласы болуына кедергі келтірді. Бұл саланың негізін құрайтын негізгі ұғымдарды түсінбеу оның қолданылмауына соқтырды. Мысалы, Джорджия штаты университетінің профессоры Уильям Во былай деді: "Салыстырмалы зерттеулер ұлттық әкімшілік құрылымдар мен процестердің әлеуметтік-саяси контексті туралы оқырмандарға жеткілікті ақпарат беру қажеттілігіне байланысты қиынға соғады, осылайша олар айырмашылықтар мен ұқсастықтардың себептерін түсіне алады". Ол сондай-ақ: "Қоғамдық басқаруды салыстыру туралы көптеген әдебиеттер бар болғанымен, олар шашыраңқы және көнеріп қалған" деп мәлімдеді. Латын Америкасының дамуы үшін әкімшілік орталығы (CLAD) – Венесуэланың Каракас қаласында орналасқан және Латын Америкасы елдерінің үкіметтері құрған мемлекеттік басқару мектептерінің аймақтық желісі. NISPAcee – Орталық және Шығыс Еуропа, соның ішінде Ресей Федерациясы, Кавказ және Орталық Азия елдерінде мемлекеттік басқару саласында жұмыс істейтін сарапшылар, ғалымдар мен тәжірибелі мамандардың желісі. Шығыс аймақтық мемлекеттік басқару ұйымы (EROPA) – Азия-Тынық мұхиты аймағында орталықтары мен мүшелері бар, Филиппинде орналасқан, басқа ұйымдар мен жеке тұлғаларға ашық, мемлекеттік мүшелік негізінде құрылған ұйым. EROPA жыл сайын конференциялар өткізеді және "Азия мемлекеттік басқаруына шолу" (ARPA) журналын жариялайды. Оның аймақта бірнеше орталықтары бар және мүшелерімен сарапшыларды байланыстыруға көмектеседі.

Мемлекеттік басқару

"Мемлекеттік басқару" – мемлекеттік және коммерциялық емес ұйымдарды басқаруға қатысты, жеке сектордың басқару тәсілдері мен бизнес-техникаларын пайдаланатын немесе оларға ұқсас көзқарас. Бұл бизнес-тәсілдер көбінесе тиімділік пен нәтижелілікті арттыруға, сондай-ақ тұтынушыларға қызмет көрсету сапасын жақсартуға бағытталған. Бұл, мемлекеттік басқаруды зерттеумен қарама-қайшы келеді, ол үкіметтің әлеуметтік және мәдени факторларына баса назар аударады, олар жеке сектордан ерекшелендіретінін көптеген мамандар (мысалы, Грэм Т. Эллисон және Чарльз Гудселл) айтады. Мемлекеттік басқарудың оң және теріс анықтамалары ұсынылған. Оң анықтамасы: "азаматтар мен болашақ ұрпақтардың игілігі үшін, өзара қарым-қатынастарды нығайту, ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және мемлекеттік ресурстарды тиімді бөлу арқылы қоғамдық пайдалылықты практикалық тұрғыда арттыруға бағытталған, мемлекеттік қызметтің праксеологиялық және заңды процесі". Мемлекеттік басқаруды зерттеу және оқыту дамыған елдерде кеңінен таралған.

Мемлекеттік басқару

Janicke, M. (1990). Мемлекеттік сәтсіздік. Кембридж: Polity Press. Kanter, R. M. (1985). Өзгеріс шеберлері: Корпоративтік кәсіпкерлер жұмыста. Хемл Хемпстед: Unwin Paperbacks. Lane, R. E. (1991). Базар тәжірибесі. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Lynn, L. E. Jr. (1996). "Мемлекеттік басқару: өнер, ғылым және кәсіп." Chatham House, CQ Press. Lynn, L. E. Jr. (2006). "Мемлекеттік басқару: ескі және жаңа." Routledge. Raczkowski, K. (2016). "Мемлекеттік басқару: теория және практика." Springer.