Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық астроном (1633–1687)
Italian astronomer (1633–1687)
Джеминиано Монтанари (1 маусым 1633 – 13 қазан 1687) – итальяндық астроном, линза жасаушы және ғылымға тәжірибелік көзқарас тұрғысынан қолдау көрсеткен ғалым. Ол түрлі ғылыми академиялардың, әсіресе Accademia dei Gelati-нің мүшесі болды. Монтанаридің белгілі шәкірттерінің ішінде Доменико Гульельмини, Франческо Бьянчини, Джаннантонио Давия және Луиджи Фердинандо Марсили есімдері бар. Ол шамамен 1667 жылы Персей шоқжұлдызындағы екінші ең жарқын жұлдыздың (араб тіліндегі атауынан туындаған Алгол деп аталады) жарқырауы өзгеріп тұратынын байқағанымен танымал. Бұл құбылысты одан бұрын да басқалар көрген болуы мүмкін, бірақ Монтанари оны алғаш рет жазбаға түсірген астроном болды. Жұлдыздың араб, еврей және басқа тілдердегі атауларының барлығы "гул" немесе "шайтан" деген мағынаны білдіреді, бұл оның ерекше мінез-құлқының көптен бері белгілі екенін көрсетеді.
Geminiano Montanari (1 June 1633 – 13 October 1687) was an Italian astronomer, lens maker, and proponent of the experimental approach to science. He was a member of various learned academies, notably the Accademia dei Gelati. Montanari's famous students include Domenico Guglielmini, Francesco Bianchini, Gianantonio Davia and Luigi Ferdinando Marsili. He is best known for his observation, made around 1667, that the second brightest star (called Algol as derived from its name in Arabic) in the constellation of Perseus varied in brightness. It is likely that others had observed this effect before, but Montanari was the first named astronomer to record it. The star's names in Arabic, Hebrew and other languages, all of which have a meaning of "ghoul" or "demon", imply that its unusual behaviour had long been recognised.
Өмірбаян
Монтанари 1633 жылдың 1 маусымында Моденада дүниеге келді. Джованни Монтанари мен Маргарита Занасидің ұлы, ол он жасында әкесіз қалды. Монтанари өз оқуын Моденада бастады. Жиырма жасында ол Флоренцияға заңгерлік білім алу үшін барды; ол жерде 3 жыл болды. Флоренцияда ол Гюйгенстің «Система Сатурн» еңбегі жарияланғаннан кейін жасалған Сатурн фазаларын бақылауға қатысты. 1656 жылы Монтанари Флоренциядан Австрияның Зальцбург қаласына көшіп, сол жылы заңгерлік диплом алды. Галилейдің соңғы тікелей шәкірттерінің бірі және Флоренцияның императорлық сарайындағы дипломаты Паоло дель Буононың ықпалы арқасында ол он үш жасында Моденада бастаған математикалық зерттеулерін жалғастырды. 1661 жылдың басында Монтанари Моденада философ және математик болды. Осы аралықта Модена ғалымы Болоньяның ықпалды сенаторы және ғылымды қолдаушы, Моденаға жақын жердегі өзінің ел үйіне астрономиялық обсерватория салған маркиз Корнелио Малвасиямен танысты. Монтанари Малвасияға оның «Эфемеридтерін» (Модена, 1662) аяқтауға көмектесті, ал 1662 жылдың шілдесінде Альфонсо д’Эсте қайтыс болғаннан кейін ол Модена сарайын тастап, маркиздің қамқорлығымен астрономиялық зерттеулерін және байқауларын жалғастырды. Малвасия сондай-ақ оның шәкіртіне Болонья университетінің математика кафедрасын алуға көмектесті, оған Монтанари 1664 жылдың желтоқсанында Сенат тағайындады. Монтанари түстен кейін сабақ берді, ал Болоньялық Пьетро Менголи, Кавальеридің белгілі шәкірті және дін қызметкері, таңғы сабақтарды жүргізді. Үшінші математикалық оқытушылық лауазымын Монтанаридің жақын досы Джованни Доменико Кассини атқарды. Болоньяда Монтанари өзі жасаған көз микрометрін пайдаланып Айдың дәл картасын жасады. Ол сондай-ақ капиллярлық және статиканың басқа да мәселелерін зерттеді және сұйықтықтың тұтқырлығы оның молекулаларының пішініне байланысты екенін болжады. 1665 жылы Монтанари «Accademia della Traccia» академиясын ұйымдастырды, ол «Accademia degli Inquieti» және Болонья институтының Ғылым академиясының алғы күші болды. Академия Монтанаридің университетке шақырылғаннан кейін бір жыл өткен соң құрылды және алғашқы екі жылда Болоньялық ақсүйек, аббат Карло Антонио Сампиеридің үйінде жиналды. 1668-1677 жылдары жиналыстар Монтанаридің үйінде өтті. Монтанари жақыннан астрономиялық байқаулар жасады, мысалы, 1676 жылдың 21 наурызында Орталық Италия аспанынан өткен метеорды немесе 1682 жылғы кометаның байқауын, оны Эдмонд Галлей де байқаған. Монтанаридің 1680 жылғы ұлы кометаға жасаған байқаулары Ньютонның «Principia» кітабының үшінші томында екі рет айтылған. Монтанари астрологиялық болжамдарды жоққа шығаруға бағытталған бірнеше трактат жариялады. 1675 жылы ол астрологияның болжамдары сияқты, кездейсоқ болжамдардың да орындалуы мүмкін екенін көрсету үшін, кездейсоқ жазылған астрологиялық альманахты жасап, әдейі алдап жіберді. Галилео Галилейден кейінгі кезеңде Монтанари сияқты экспериментаторлар Бореллидің шәкірті Донато Россетти сияқты ғалымдардың мистикалық көзқарастарына қарсы күресті. Монтанари керісінше, метафизика мен табиғаттанудың арасындағы қатаң ажыратуға негізделген, метафизикалық бейтараптықтың айқын шегін салды. 1678 жылдың шілдесінде Монтанари астрономия және метеорологияның жаңа Падуан кафедрасына тағайындалды. Оның өмірінің осы кезеңіне қатысты барлық жазбалар дерлік жоғалып кеткен. 1682 жылы Халей кометасын байқағаны туралы хат сақталған. Ол сондай-ақ экономика туралы жазды, белгілі бір тауарға сұраныс тұрақты екенін байқап, монеталар мен ақшаның құны туралы пікірлер айтты (1683). Монтанари архитектор Гуарино Гуаринидің жақын досы болды. 1678 жылы Гуарини Монтанаридің Туринде оның жауы Донато Россеттимен өткізген дебатын ұйымдастыруға көмектесті. Айдағы 45.8° оңтүстік ендігі, 20.6° батыс бойламындағы кратер оның құрметіне аталған.
Montanari was born in Modena on June 1, 1633. The son of Giovanni Montanari and Margherita Zanasi, he was left fatherless at age ten. Montanari began his studies in Modena. At twenty he went to Florence to study law; he remained there for 3 years. In Florence he participated in the observations of the phases of Saturn made after the publication of Huygens' Systema Saturnium. In 1656 Montanari left Florence and moved to Salzburg, Austria, where he took a law degree in the same year. Thanks to the influence of Paolo del Buono, one of Galileo's last direct disciples and Florentine diplomat at the imperial court, he pursued the mathematical studies begun in Modena at the age of thirteen. At the beginning of 1661 Montanari became court philosopher and mathematician in Modena. In the meantime the Modenese scientist had made acquaintance with Marquis Cornelio Malvasia, an influential senator and patron of science of Bologna who had built in his country house near Modena an astronomical observatory. Montanari helped Malvasia to complete his Ephemerides (Modena, 1662) and, after the death of Alfonso d'Este in July 1662, he left the court of Modena and pursued his astronomical studies and observations thanks to the patronage of the marquis. Malvasia also managed to get his protégé a chair of mathematics at the University of Bologna, to which Montanari was appointed by the Senate in December 1664. Montanari lectured in the afternoon chair while the Bolognese Pietro Mengoli, a renowned disciple of Cavalieri and a parish priest, occupied the morning chair. A third mathematical lectureship was held by Giovanni Domenico Cassini, a close friend of Montanari's. In Bologna Montanari drew an accurate map of the Moon using an ocular micrometer of his own making. He also made observations on capillarity and other problems in statics, and suggested that the viscosity of a liquid depended on the shape of its molecules. In 1665 Montanari organized the Accademia della Traccia, the precursor to the Accademia degli Inquieti and the Academy of Sciences of the Institute of Bologna. The academy was established the year after Montanari's call to the University, and in the first two years of activity it met at the house of a Bolognese patrician, the Abbot Carlo Antonio Sampieri. From about 1667 1668 to 1677, the meetings were held at Montanari's home. Montanari was a keen astronomical observer, as demonstrated by the observations he made of the meteor that crossed the sky of central Italy on 21 March 1676 or those of the comet of 1682, the same observed by Edmond Halley. Montanari's observations of the great comet of 1680 are mentioned twice in the third volume of Newton's Principia. Montanari published several tracts intended to discredit astrological prognostication. In 1675, he perpetrated a deliberate hoax by writing an astrological almanac entirely at random, to show that predictions made by chance were as likely to be fulfilled as those made by astrology. In the period shortly after Galileo Galilei, experimentalists like Montanari were engaged in a battle against the more mystical views of scientists such as Donato Rossetti, a pupil of Borelli. Montanari, on the contrary, drew a clear line of metaphysical neutrality, based on a sharp distinction between metaphysics and natural philosophy. In July 1678 Montanari was appointed to the new Paduan chair of astronomy and meteorology. Almost all records of this period of his life have been lost. A letter survives from 1682 recording a sighting of Halley's Comet. He also wrote on economics, observing that demand for a particular commodity was fixed, and making comments on coinage and the value of money (1683). Montanari was a close friend of the architect Guarino Guarini. In 1678 Guarini helped organize Montanari's debate with the latter's archenemy Donato Rossetti in Turin. A crater on the Moon, at 45.8S, 20.6W, is named after him.
Экономикалық еңбектер мен теориялар
Экономиканы оқыған студенттерге Монтанари 1680 жылы жазылған және жетпіс жылдан кейін Аргелатидің монеталар туралы еңбектер жинағында жарияланған, ал кейін Пьетро Кустоди жинағында қайта басылған монеталарға қатысты екі еңбегімен белгілі. Бұл еңбектер Боденнің айқын ықпалына қарамастан, зор құндылыққа ие – бұл ықпал сол дәуірдегі барлық ойшылдарға күшті әсер еткен. Стильдік тұрғыдан ашық және жанды, Монтанари өз заманында монета жасау мәселесінде қалыптасқан бұрыс пікірлерді, монеталарды өзгертудің зиянды салдары мен номиналдық құнын көтеруді ашық сынап, монетаны қазу кезінде сақталуға тиіс қағидаларды көрсетеді. Ақшаға қатысты зерттеулері оны құн мәселесін қарастыруға міндеттейді. Ол Бодин мен Скаруффинің алтын мен күміс арасындағы құнның өзгермейтін қатынасы туралы тұжырымын жоққа шығарады. Ол құн заңдарын тапшылық факторына дейін тоғытады – мұндағы тапшылықты абсолютті емес, сұраныс деңгейіне байланысты деп түсінеді. Гразианидің сөзіне сәйкес, Монтанари зерттеулерінде құнның барлық жалпы құбылыстарын түсіндіре алады, бірақ ақша құнының өте күрделі және қиын мәселесін толыққанды түсіне алмайды.
To students of economics Montanari is known by his two works on coins, written abont 1680, and published seventy years later by Argelati in his collection of works on coins, and afterwards reproduced in the collection of Pietro Custodi. These works possess much merit notwithstanding the evident traces of the influence of Bodin – an influence greatly felt by all thinkers at that period. Fluent and animated in style, Montanari freely criticises the mistaken views held in his day on the coinage question, and the injurious effect of alterations in coins, and the raising their nominal value; and points out the rules which should be observed in coining money at the mints. His investigations on money necessarily lead him to an examination of the question of value. He combats the idea of an invariable relation of the value between gold and silver asserted by Bodin and Scaruffi. He reduces the laws of value to the element of scarcity – understanding scarcity not as absolute, but relative to the extent of the demand. In his researches, says Graziani, Montanari succeeds in explaining all the general phenomena of value, though without thoroughly understanding the intricate and difficult subject – the value of money.