Кіріспе

1764 жылы Гораций Уолполдың готикалық романы

«Отранто қамалы» – Гораций Уолполдың романы. Алғаш рет 1764 жылы жарық көрген бұл туынды, көбінесе алғашқы готикалық роман деп есептеледі. Екінші басылымда Уолпол романның тақырыбына «Готтық оқиға» деген қосымша атау қосты. Оқиғасы қиын-қайғыға толы, әуесқойлармен толған қамал ішінде өрбитін бұл роман ортағасырлық дәуір мен қорқынышты елестерді біріктіріп, содан бері өз мәнін сақтап келеді. Кітаптың көркемдік стилі қазіргі заманғы готикалық кітаптарға, фильмдерге, өнерге, музыкаға және готтардың өнеркәсібіне әсер етті.

Тарих

"Отранто қамалы" 1764 жылы Хорас Уолпол Кингс-Линн округінен парламент депутаты болған кезінде жазылған. Уолпол ортағасырлық тарихқа қызығушылық танытып, 1749 жылы нақты готикалық қамал сияқты Строберри Хилл Хаусты салған. Алғашқы басылымның толық атауы: "Отранто қамалы, әңгіме". Уильям Маршалл, джентльмен аударған. Онуфрио Мюралтоның, Отрантодағы Әулие Николай шіркеуінің канонының түпнұсқа итальян тілінен аударылған. Бұл алғашқы басылым 1529 жылы Неапольде жазылған қолжазбаға негізделген аударма ретінде жарияланды. Бірақ Уолпол автор екенін мойындағаннан кейін, көптеген сыншылар оны жоғары бағалауға құштар болмады және оны абсурдты, мәнсіз, романтикалық ойдан шығарылған әдебиет, тіпті жағымсыз немесе әдепсіз деп санады. 1924 жылы жарық көрген "Отранто қамалы" басылымында Монтегю Саммерс Сицилиялық Манфредтің өмірбаяны сюжеттің кейбір детальдарына әсер еткенін көрсетті. Шынайы ортағасырлық Отранто қамалы Манфредтің меншігінде болған. Ол бұл тұжырымын 1938 жылы "Готтық ізденіс" кітабында қайталады.

Сюжет

Отранто қамалы – қамалдың иесі Манфред пен оның отбасының тарихын баяндайды. Кітап оның ауру ұлы Конрад пен ханшайым Изабелланың үйлену тойымен басталады. Алайда, тойға дейін Конрадтың үстіне құлаған алып кескішпен қамылып, қаза табады. Бұл түсіндірілемейтін оқиға ежелгі болжамның тұрғысынан қарағанда ерекше алапатты: «Отранто қамалы мен билігі қазіргі әулеттен оның нағыз иесі оны паналау үшін тым үлкен болып өскенде шығады». Манфред Конрадтың өлімі оның әулетінің аяқталуының бастамасы екенінен қорқады. Ол өзінің қазіргі әйелі Гипполитадан ажырасып, Изабеллаға үйлену арқылы құрылыстың бұзылуын болдырмауға шешім қабылдайды. Бірақ Манфред Изабеллаға үйленуге тырысқанда, ол шаруа Теодордың көмегімен шіркеуге қашып құтылады. Теодор үстіне құлаған кескіштің шіркеу алдында тұрған алып мүсіннен келгенін дұрыс анықтаған еді. Манфред Теодорды кескішті шақыруға кінәлі деп айыптап, шіркеуде Изабелланың қауіпсіздігін қамтамасыз еткен монах Жероммен сөйлескенде, оны өлтіруге бұйырады. Теодор өлтіру үшін көйлегін шешкенде, Жером оның иығының астындағы белгіні таниды және Теодорды өзінің ұлы деп таниды, осылайша оның асыл текті екенін анықтайды. Асыл текті екенін көрсеткен Жером ұлының өмірі үшін жалбарынады, бірақ Манфред Жеромға ханшайымды немесе ұлының өмірін таңдау керектігін айтады. Олардың сөзін кернейдің дауысы мен басқа бір елден келген салт аттылардың кіруі үзеді. Олар Изабелланы оның әкесі Фредерикке, сонымен бірге қамалға жеткізуді көздейді, өйткені Фредерик оған күшті талап етуге құқылы (Манфред Изабеллаға үйленгісі келетінінің тағы бір себебі). Бұл салт аттылар мен Манфредті Изабелланы іздеуге жетелейді. Манфред мұнараға қамаған Теодорды Манфредтің қызы Матильда босатады. Ол жер асты шіркеуіне жүгіріп барып, Изабелланы табады. Ол оны үңгірге жасырып, Манфредтен қорғау үшін оны бұғаттап, құпия салт аттылармен шайқасуға мәжбүр болады. Теодор Изабелланың әкесі Фредерик екенін білмей, рыцарьды ауыр жарақаттайды. Осыны білген соң, бәрі қамалға барып мәселені шешуге тырысады. Фредерик Матильдаға ғашық болады, ал ол мен Манфред бір-бірінің қыздарын үйлендіру туралы келісімге келеді. Фредерик скелеттің көрінісінен ескертілген соң, келісімнен бас тартады. Манфред Изабелланың шіркеуде Теодормен жасырын кездесуге бара жатқанын сезіп, Матильда Теодормен кездесетін шіркеуге пышақпен келеді. Өз қызын Изабелла деп қателесіп, оны пышақтап жаралайды. Содан кейін Теодордың Отрантоның нағыз ханзадасы екені белгілі болады, ал Матильданың қазасынан кейін Манфред өкінуге мәжбүр болады. Алып жын пайда болып, болжам орындалғанын жариялайды және қамал қабырғаларын қиратады. Манфред князьдік биліктен бас тартып, Гипполитамен бірге дінге бет бұрады. Теодор қамалдың қалдықтарының ханзадасы болады және Изабеллаға үйленеді, өйткені оның қайғысын шын мәнінде түсінетін жалғыз адам осы Изабелла ғана.

Кейіпкерлер

Манфред – Отранто қамалының иесі. Ол Конрад пен Матильданың әкесі және Гипполитаның күйеуі. Ұлы құлап түскен дулығадан өлгеннен кейін, ол ұлына үйленетін, әлдеқайда жас Изабелланы іздеу үшін Гипполитамен некелерін бұзу туралы ойға беріледі. Манфред романның басты қарсы кейіпкері болып табылады; ол диктаторлық билеуші және әке, сюжетті алға жылжытады, балаларына жасалған ақылдан тыс қатыгездікті көрсетеді. Гипполита – Манфредтің әйелі және Конрад пен Матильданың анасы. Ұлын жоғалтқаннан кейін, ол күйеуінің тирандық мінезіне қарсы тұру үшін Матильдамен ғана қалады. Манфред оның баласыздығына байланысты және олардың некесінің шын мәнінде жалған екеніне, себебі олар туыс екендігіне байланысты ажырасуға ниеттеніп отыр. Ажырасу қаупіне тап болған Гипполита қайғырып, күйеуінің еркіне мойынсұнады. Ол күйеуінің қалауын орындау үшін өзінің моральдық қағидалары мен бақытын ұмытып, оған көмектеседі. Конрад – Манфред пен Гипполитаның он бес жасар ұлы, Матильданың кіші інісі. Романның басында ол Изабеллаға үйлену тойына бара жатқанда алып дулығаның астында қалады. Матильда – Гипполита мен Манфредтің қызы. Ол Теодорға ғашық болады, бірақ бұл махаббат ата-анасынан мақұлдама алмайды. Фредериктің пайда болуымен жағдай одан да қиын болады, өйткені Фредерик Матильдаға құмарлық танытады. Ол готикалық әдебиеттегі тыйым салынған әйел рөлін сомдайды. Фредерик пен Манфред бір-бірінің қыздарына үйленуді жоспарлайды, бұл Матильданың Теодормен бірге болу үмітін жоққа шығарады. Романның соңында ол әкесінің қателесіп пышақтауынан зардап шегеді. Изабелла – Фредериктің қызы және романның басында Конрадтың никелері. Конрадтың өлімінен кейін, ол Конрадты сүймесе де, оның әкесіне қарағанда оған үйленгенді артық көретінін айтады, өйткені ол оны романның барлық кезеңінде қуалайды. Изабелла мен Матильда екеуінің Теодорға деген сезімдері туралы қысқаша пікір алмасады. Матильда қайтыс болғаннан кейін Теодор Изабелламен бірге тұрады және олар қамалдың иелері мен ханымдары болады. Теодор – романның басында Теодор көрінетін шағын кейіпкер, оның рөлі дулығаның пайғамбарлықтың орындалуымен байланысты маңыздылығын көрсету. Алайда, Манфред оны қасарыс жасағаны үшін дулығаға қамауға бұйырғаннан кейін ол басты кейіпкерге айналады, ол қашып, Изабеллаға қамалдан құтылуға көмектеседі. Кейін роман барысында ол Жером монахтың жоғалған ұлы екені белгілі болады. Теодор Изабелланы Манфредтің құмарлығынан қорғайды. Ол Изабелла мен Матильданың жүректерін жаулайды, бірақ Матильданың өлімінен кейін Изабеллаға үйленеді. Ол кейіннен Отранто қамалына ие болады. Жером монах – Отранто қамалының жанындағы монастырьдағы монах. Манфред оны әйелімен ажырасу жоспарын қолдауға және оған осы жоспарға келісуге көндіруге тырысады. Кейіннен ол Теодордың әкесі екені анықталады. Фредерик – романның соңына қарай пайда болатын Изабелланың ұзақ уақыттан бері жоғалған әкесі. Ол бастапқыда Манфредке қарсы тұрады, бірақ Матильдаға үйлену туралы келісімге келгенге дейін. Бьянка – Матильданың қызметшісі, романның әдеттегі мелодрамалық сипатына қарағанда, комикалық рельефті қамтамасыз етеді. Диего мен Жакез – Бьянка сияқты, Отранто қамалындағы басқа да қызметшілер.

Әдеби элементтер

Екінші басылымның алғы сөзінде Уолпол романның «көне және қазіргі романның екі түрін біріктіруге жасалған әрекет» екенін мәлімдейді. Ол «көне» романды фантастикалық сипатымен («оның қиялы мен ықтималсыздығы») анықтайды, ал «қазіргі» романды әдеби реализмге («жалпы өмірге қатаң бейімделу», оның сөзімен) терең байланысты деп сипаттайды. Фантастикалық жағдайларды (аспаннан құлаған дулығалар, қозғалатын портреттер және т.б.) «табиғи» мінез-құлық танытатын нақты адамдармен үйлестіру арқылы Уолпол әдеби шығарманың жаңа және ерекше стилін жасады, ол барлық келесі готикалық романдар үшін үлгі ретінде жиі пайдаланылады. «Monthly Review» журналында «готикалық көркем әдебиеттің абсурдтығын қабылдай алатындар үшін» Отранто «қатты ләззат» сыйлайтыны айтылған. «Отранто қамалы» – алғашқы готикалық роман деп есептеледі және оның рыцарьлары, зұлымдары, қиын жағдайдағы бойжеткендері, көшпелі дәліздері мен түнде қозғалыс сезіліп тұратын нәрселері Франкенштейн мен Дракуланың рухани әкесі, Эдгар Аллан Поның сықырлаған едендері және Гарри Поттердің Хогвартсындағы жылжымалы баспалдақтары мен қозғалатын портреттеріне бастау берді. Сондай-ақ, The Guardian басылымында Уолполдың қиял заманы – Strawberry Hill сарайы қайта ашылады.

Готика элементтері

Отранто қамалы – ағылшын тіліндегі тұңғыш мистикалық роман және готикалық әдебиеттің ерекше ықпалды туындысы.

Отранто қамалы мен Шекспир

Уильям Шекспирге ең алғашқы және айқын сілтеме Хорас Уолпол өзі "Отрантоның" екінші басылымының алғы сөзінде жасайды, онда ол "Шекспирді шынайы түпнұсқа дарын иесі және қияли еркіндіктің үлгісі ретінде, «Отранто» дизайнын қорғау мақсатында" мақтайды. Басқа жерлерде Уолполдың Шекспирдің туындыларына жасаған бірнеше сілтемелері оның өзінің және Шекспирдің шығармалары арасындағы байланысты одан да нығайта түседі. Мысалы, "Гамлет" трагедиясында "Гамлеттің Перімен кездесуі Уолпол үшін қорқынышқа арналған үлгіге айналады". «Гамлет» пен «Отранто» екеуінде де бейнеленген католик элементтері, екі туындының да протестант аудиториясында таңғажайып және құпия сезімдерді оятуға арналған. Католик элементі – Уолпол шақыруға тырысқан "қорқыныш үлгісінің" қажетті жағы болды. Гамлеттің Перімен болған тәжірибесіне сілтеме жасау тек "қорқыныш үлгісі" ретінде ғана емес, сонымен қатар оқырмандарға олар өзінің көзімен қойылымды тамашалап отырғандай сезім беру үшін жасалған, және Уолпол мұны үш рет іске асырады. Біріншіден, ол Манфредтің Рикардоның тірі суретімен кездесуін Гамлетке Перінің алғашқы пайда болуымен байланыстырады. Екіншіден, Иероним монах Теодорға Отрантодағы қауіп-қатерлер туралы ескертіп, одан кек алуға шақырғанда, бұл Перінің Гамлетке өзін есінде сақтауды талап етуіне тікелей сілтеме болып табылады. Үшіншіден, Фредериктің қаңқамен кездесуі Гамлеттегі Перінің соңғы көрінісімен саякес. Бұл мәселе «Гамлет» трагедиясында да маңызды, өйткені Гамлеттің анасы (Гертруда) мен оның әкесі (Клаудий) некеге тұру алдында туыс болған. «Гамлет» және «Отранто» екеуі де неке мәселелерін талқылауға мүмкіндік беретін әдеби платформа болып табылады, өйткені Генрих VIII-нің некесін жою және кейіннен Анна Болейнге үйленуі тақырыбы әлі де қызу пікірталас тудырып келді. Генрих VIII өзінің інісінің әйелі Катерина Арагонға үйленген еді, бірақ кейіннен Катеринаның ер бала тудыра алмауына байланысты бұл неке бұзылды. Сол сияқты «Отранто» да «ұрпақ сақтау үшін сексуалдық бәсекелестік» тақырыбын қамтиды. «Отранто» мен Шекспирдің арасындағы соңғы байланыс – қызметшілердің атқаратын рөлінде жатыр. Шекспир сияқты, Уолпол да «комедия мен трагедияның қосындысын» жасауға ұмтылады.

Киноға бейімделу

Ян Шванкмайер роман негізінде 1977 жылы түсірілген сюрреалистік "Отранто қамалы" қысқа фильмінің режиссері. Фильм нағыз деректі фильм сияқты басталып, Готика өнері стилінде жасалған кесіп сызық анимациясымен ұсынылған романның қысқартылған нұсқасын көрсетеді.

Басылымдар

Фэрклоу, Питер (ред.), Үш готика романы (Хармондсворт: Пингвин, 1968) Марио Праздың кіріспесімен. Ішінде Уильям Бекфордтың "Ватек" және Мэри Шеллидің "Франкенштейн" (1832 жылғы мәтін) "Отранто қамалымен" бірге. Уолпол, Хораций, Отранто қамалы (Оксфорд: Oxford University Press, 2014) Ник Грумның кіріспесі және түсіндірмесімен. Уолпол, Хораций, Отранто қамалы (Макмиллан баспасы, 1963). "Сэр Уолтер Скотттың 1821 жылғы кіріспесі және Марвин Мадриктің жаңа кіріспесімен".

Өмірбаяндары мен хат алмасулары

Моул, Тимоти Хорас Уолпол: Ұлы сырттан келген (Лондон: Фабер және Фабер, 2011) Уолпол, Хорас таңдалған хаттар (Лондон: Әркімнің кітапханасы, 2017). Стивен Кларк құрастырған.

Мақалалар

Коэнур, Гретчен. "Адамның үйі – оның қамалы: рулық байланыстар және Отранто қамалы." EAPSU сын және шығармашылық жұмыс журналы. 5-том (2008): 73–87. Коэнур, Гретчен. "18 ғасырдағы готикалық романдар және гендерлік кеңістіктер: айтарлық қалдығы не?" Диссертация: Род-Айленд университеті, 2008. ProQuest LLC, 2008. Хамм, Роберт Б. "Гамлет және Хорас Уолполлдың «Отранто қамалы»." SEL 1500–1900 жылдардағы ағылшын әдебиеті бойынша зерттеулер. 49-том (2009): 667–692. (IT) Карло Стаси, Отранто және Англия (Пулия және Салентодағы соғыс эпизодтары), Note di Storia e Cultura Salentina, 15-жыл, 127–159-беттер, (Арго, Лечче, 2003) (IT) Карло Стаси, Отранто әлемде, Note di Storia e Cultura Salentina, 16-жыл, 207–224-беттер, (Арго, Лечче, 2004)