Кіріспе

Араб эпостық әдебиеті араб әдебиетіндегі эпостық поэзия мен эпостық фантастиканы қамтиды. Дерлік барлық қоғамдар батырлар туралы халық ертегілерін жасаған. Бұл ертегілердің көпшілігі аңыз болғанымен, олардың көпшілігі нақты оқиғалар мен тарихи тұлғаларға негізделген.

Халықтық эпос

Тағрибат Бәни Хилал – араб эпосы, Бану Хилал тайпасының 11-ші ғасырда Мысырдан Туниске саяхаты мен соңғысын жаулап алуын баяндайды. 2003 жылы ЮНЕСКО оны адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің бірі деп жариялады. 13 ғасырда Антар ибн Шаддад – исламнан бұрынғы Арабияның әртіс-жауынгер ақыны туралы «Антар» атты араб дастаны жарық көрді. 1898 жылы француз суретшісі Этьен Дине «Антар» дастанының аудармасын жариялады, осы арқылы Антар бин Шаддад Еуропаға танылды. Содан кейін Диана Ричмондтың «Антар және Абла» сияқты бірнеше туындылар пайда болды, олар Антар бин Шаддад туралы аңыздарды Батысқа таныстыруға ықпал етті.

Фантастикалық эпостық әдебиет

"Мың бір түн" (Араб түндері) – барлық араб әдебиетінің ең танымал туындысы және әлі күнге дейін араб еместердің араб мәдениеті туралы қалыптасқан көзқарастарын анықтайды. Көбінесе "Мың бір түн" әңгімелерінің құрамына жатқызылатын Аладдин мен Әли Бабаның әңгімелері іс жүзінде олардың ішіне кірмеген. Олар алғаш рет Антуан Галланның француз тіліндегі аудармасында пайда болды, ол оларды дәстүрлі араб әңгімешілерінен естіген, ал бұрын тек толық емес араб қолжазбаларында ғана кездесетін. Араб әдебиетіндегі тағы бір маңызды кейіпкер – Синбад, ол да осы "Әңгімелерден" шыққан. "Мың бір түн" әдетте араб эпостық әдебиетінің жанрына жатқызылады, оған тағы бірнеше шығармалар кіреді. Бұл туындылар, әдетте "Әңгімелер" сияқты, қысқа әңгімелер мен эпизодтардан құралған ұзын хикая. Қолда бар нұсқалардың көпшілігі 14 ғасырдан кейін жазылған, бірақ олардың көпшілігі бұрыннан жиналған, ал түпнұсқа әңгімелердің көбі исламнан бұрынғы кезеңге жатады. Бұл жинақтардағы әңгімелердің түрлеріне жануарлар туралы аңыздар, мақал-мәтелдер, джихад немесе дінді тарату туралы әңгімелер, қызықты оқиғалар, нұсқаулық әңгімелер, айлакер Али Зайбақ және әзілкеш Джуха туралы әңгімелер кіреді. Эпос 10 ғасырда қалыптасып, 14 ғасырда аяқталды; әңгімелердің саны мен мазмұны қолжазбадан қолжазбаға өзгереді. Ағылшын тіліне аударғанда барлық араб фантастикалық әңгімелер "Араб түндері" деп аталды, тіпті олар "Мың бір түн кітабында" болмаған жағдайда да, ал бірқатар әңгімелер Еуропада "Араб түндері" деп танымал, бірақ араб қолжазбаларында кездеспейді. Көптеген имитациялар жазылды, әсіресе Францияда. Бұл эпостың кейіпкерлері, мысалы Аладдин, Синбад және Әли Баба, Батыс мәдениетінде мәдени иконаларға айналды. Оның танымалдылығының бір себебі тарихи және географиялық білімнің артуы болуы мүмкін, сондықтан аз белгілі және керемет оқиғаларға толы жерлер "бұрынғы заманда" немесе "алыс елде" орналастырылды; бұл үдеріс жалғасуда және қиял әлемі нақты уақыт пен орынмен байланысын жоғалтуы мүмкін. Араб және парсы мифологиясының элементтері, мысалы жындылар, бахамуттар, сиқырлы кілемдер, сиқырлы шамдар және т.б., қазіргі заманғы фантастикада жиі кездеседі. "Араб түндері" араб эпостық әдебиетіндегі жалғыз фантастикалық туынды емес. Арабша қысқа әңгімелердің қолжазбалары 1933 жылы неміс шығыстанушысы Хелмұт Риттер Аясофия мешітінде тапқан кезде табылды және ол оны ана тіліне аударды. 1956 жылы араб тілінде басылып шықты. Онда араб әлемінен шыққан әңгімелер бар, олар 10 ғасырда пайда болған. Ортағасырлық араб әңгімелер жинағының тақырып парағы жоғалған, бірақ кіріспесінің алғашқы сөйлемінде "әл хикаят әл ‘ажиба вал ахбар әл хариба" деп жазылған, бұл ағылшын тілінен аударғанда "Таңғажайып оқиғалар және таңғажайып жаңалықтар" деген мағына береді. Сондай-ақ, "Мұхаммедтің баспалдағы кітабы" (Liber scalae Machometi) Мұхаммедтің жұмаққа көтерілуі және Ибн Арабидің рухани жазбалары туралы айтады.

Ғылыми фантастика

Аль Рисалах әл Камилиях фил Сиера әл Набауия (Пайғамбардың өмірбаяны туралы Камилдің трактаты), ағылшын тілінде Theologus Autodidactus деп белгілі, араб ғалымы Ибн әл-Нафис (1213–1288) жазған, ең ерте белгілі ғылыми фантастикалық романдардың бірі. Бұл роман, сонымен қатар, ертедегі даладағы оқиғалар мен ересек болу оқиғасы ретінде қарастырылады, және өздігінен тіршілік пайда болуы, футурология, апокалиптикалық тақырыптар, әлемнің аяқталуы мен соңғы сот, қайта тірілу және өмірден кейінгі өмір сияқты әртүрлі ғылыми фантастикалық элементтерді қамтиды. Осы оқиғаларға мифологиялық немесе табиғаттан тыс түсіндірмелер берудің орнына, Ибн әл-Нафис анатомия, биология, физиология, астрономия, космология және геология салаларындағы терең ғылыми білімін қолданып, осы сюжеттік элементтерді түсіндіруге тырысты. Оның осы ғылыми фантастикалық туындысының басты мақсаты – ислам дінінің ұстанымдарын ғылым мен философия тұрғысынан түсіндіру болды. Мысалы, осы роман арқылы Ибн әл-Нафис метаболизмнің ғылыми теориясын енгізеді, ал дененің қайта тірілуін түсіндіру үшін өкпе қан айналымының өзіндік ашылуына сілтеме жасайды. Роман кейіннен 20-ғасырдың басында ағылшын тіліне Theologus Autodidactus деп аударылды. «Мың бір түн» (Арабия түндері) жинағындағы бірнеше әңгімелерде де ғылыми фантастикалық элементтер кездеседі. Мысалы, «Бұлукияның оқиғаларында» басты кейіпкер Бұлукияның өлместік шөп іздеуі оны теңіздерді зерттеуге, Едем бағына және тозаққа саяхаттауға, өзінен әлдеқайда үлкен әлемдерге, ғарыштық ғылыми фантастика элементтерін болжауға итермелейді; саяхаты барысында ол джинндер, су қыздары, сөйлейтін жыландар, сөйлейтін ағаштар және басқа да тіршілік нысандарымен кездеседі. «Мыс қаласы» сахара арқылы ежелгі жоғалған қаланы табу және Сүлеймен бір кезде жынды тұтқындау үшін қолданған мыс ыдысты қалпына келтіру мақсатымен жүргізілген археологиялық экспедициядағы саяхатшылар тобының оқиғасын баяндайды, олар жол бойы мумияланған патшайыммен, тасқа айналған тұрғындармен, шынайы адамдарға ұқсайтын роботтармен және автоматтармен, сымсыз билейтін қуыршақтармен және бұл саяхатшыларды ежелгі қалаға бағыттайтын мыс атты роботпен кездеседі. «Қара жылқы» роботты көрсетеді, ал «Үшінші Қаландердің әңгімесі» қайықшы түріндегі роботты бейнелейді. «Мыс қаласы» мен «Қара жылқы» прото-ғылыми фантастиканың ерте мысалдары саналады. Ерте араб прото-ғылыми фантастикасының басқа мысалдарына әл-Фарабидің «Тамаша қаланың тұрғындарының пікірлері» (утопиялық қоғам туралы) және ұшатын кілем сияқты элементтер жатады.