Кіріспе

Экономистер белгілі бір типтегі (мысалы, типтік тұтынушы немесе типтік фирма) шешім қабылдаушыны білдіру үшін "өкілдік агент" терминін қолданады. Техникалық тұрғыдан алғанда, экономикалық модельде егер бір типтегі барлық агенттер бірдей болса, онда модельде өкілдік агент бар деп есептеледі. Сондай-ақ, экономистер кейде модельде агенттер әртүрлі болған жағдайда да, олардың таңдауларының қосындысы математикалық тұрғыдан бір жеке тұлғаның немесе көптеген бірдей тұлғалардың шешіміне балама болып табылады десе, онда модельде өкілдік агент бар дейді. Бұл, мысалы, қашан Gorman жиынтықталуы мүмкін болса орын алады. Таңдауларын осылай жинақтау мүмкін емес көптеген әртүрлі агенттерді қамтитын модельге гетерогенді агенттік модель деп аталады. Өкілдік агент туралы түсінік 19 ғасырдың соңына дейін жетеді. Франсис Эджворт (1881) "өкілдік ерекшелік" терминін қолданса, Альфред Маршалл (1890) өзінің "Экономика негіздері" еңбегінде "өкілдік фирма" терминін енгізген. Бірақ Роберт Лукас-Жр.-дың эконометриялық саясатты бағалауға жасаған сындығы макроэкономиканың микронегіздемелерін дамытуға серпін бергеннен кейін, өкілдік агент туралы түсінік маңыздырақ және даулырақ болды. Бүгінгі таңда көптеген макроэкономикалық модельдер өкілдік агенттің нақты айқындалған оптимизациялық мәселесімен сипатталады, ол тұтынушы немесе өндіруші болуы мүмкін (немесе көбінесе екі типтегі өкілдік агенттер де кездеседі). Содан кейін туынды жеке сұраныс немесе ұсыныс қисықтары тиісті жиынтық сұраныс немесе ұсыныс қисықтары ретінде қолданылады. Көбінесе қолданылатын сұраныс функциялары өкілдік агенттерге жинақталмайтыны көрсетілгендіктен, өкілдік агенттер моделінің салдары жеке тұтынушылар үшін міндетті емес және орын алуы да ықтимал емес.

Мотивация

Экономистер өкілдік агентті зерттегенде, бұл әдетте көптеген әртүрлі шешімдерді бір мезгілде талдаудың орнына бір ғана "типикалық" шешім қабылдаушыны қарастыру оңай болғандықтан. Әрине, экономистер өкілдік агенттік болжамнан бас тартуы керек, егер жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар қолдағы мәселеде маңызды болса. Мысалы, макроэкономист мұнай бағасының өсуінің типикалық "өкіл" тұтынушыға әсерін талдауы мүмкін; бірақ аукциондардың кейбір талдаулары гетерогенді агенттік модельдерді қамтиды, өйткені бәсекелесетін әлеуетті сатып алушылар тауарды әртүрлі бағалай алады. Хартли (1997) қазіргі макроэкономикада өкілдік агенттік модельдеудің маңыздылығының себептерін талқылайды. Лукастың сын-текесі (1976) өткен макроэкономикалық қатынастарға негізделген саясат ұсынымдары экономикалық агенттердің кейінгі мінез-құлық өзгерістерін елемеуі мүмкін екенін көрсетті, олар жиынталған кезде макроэкономикалық қатынастардың өзін өзгертеді. Ол бұл мәселені жеке агенттің шешім қабылдау жағдайын нақты сипаттайтын модельдерде болдырмауға болады деп мәлімдеді. Мұндай модельде экономист саясаттың өзгеруін жаңа саясат аясында әр агенттің шешім проблемасын қайта есептеу арқылы, содан кейін осы шешімдерді жиынтықтап, өзгерістің макроэкономикалық әсерлерін есептеу арқылы талдай алады. Лукастың ықпалды аргументі көптеген макроэкономистерді осыған ұқсас микронегізделген модельдерді жасауға көндірді. Алайда, бұл бұрынғы модельдеу стратегияларына қарағанда техникалық жағынан қиынырақ болды. Сондықтан, барлық дерлік алғашқы жалпы тепе-теңдік макроэкономикалық модельдер тұтынушылар мен/немесе фирмаларды өкілдік агент ретінде сипаттауға болады деп болжау арқылы оңайлатылған. Көптеген гетерогенді агенттермен жалпы тепе-теңдік модельдері әлдеқайда күрделі, сондықтан олар экономикалық зерттеулердің салыстырмалы түрде жаңа саласы болып табылады.

Сын-пікір

Алайда Хартли өкілдік агентті модельдеудің осы себептерін сендірмейтіндей санайды. Кирман (1992) да экономикадағы өкілдік агенттік тәсілді сынға алады. Өкілдік агенттік модельдер жай ғана дұрыс агрегация мәселелерін ескермейтіндіктен, кейде құрамының қателігіне (fallacy of composition) бойындап жатады. Ол экономикадағы барлық жеке тұлғалармен келіспейтін өкілдік агенттің мысалын келтіреді. Бұл жағдайда өкілдік агенттің әл-ауқатын жақсартуға бағытталған саяси ұсыныстар заңды емес болар еді. Кирман гетерогенді агенттер тобын өкілдік агентке дейін кемітудің тек талдаудың ыңғайлылығы ғана емес, сонымен қатар "негіталмаған және көбінесе жаңылыстыратын, жиі қате қорытындыларға әкелетін" жайт екенін қорытындылайды. Оның пікірінше, өкілдік агент "экономикалық талдаудың ғана емес, сонымен қатар түпкілікті қате тәсілі ретінде лайықты жерлеуге лайық". Экономикадағы өкілдік агенттік тәсілге мүмкін балама – көптеген гетерогенді агенттермен жұмыс істей алатын агенттік негіздегі модельдеу болуы мүмкін. Тағы бір балама – гетерогенді агенттермен динамикалық стохастикалық жалпы тепе-теңдік (DSGE) модельдерін құру, бұл қиын, бірақ көбірек таралған (Риос Рулл, 1995; Хиткотт, Сторслеттен және Виоланте 2009; Canova 2007, 2.1.2-бөлім). Чанг, Ким және Шорфхайд (2011) агенттер сақтандырылмаған еңбек кірісі тәуекеліне байланысты гетерогендік болатын DSGE моделі контекстінде Кирманға ұқсас пікір білдіреді. Олар гетерогенді экономикасының жиынтық деректеріне сүйене отырып DSGE моделін бағалайды және бағаланған коэффициенттердің гетерогенді экономиканың нақты параметрлерімен сәйкес келмейтінін көрсетеді. Олар атап көрсетеді, Джексон мен Ярив (2017) жиі қолданылатын пайдалы функциялар үшін өкілдік агенттердің жоқ екенін дәлелдеп, осылайша стандартты макроэкономикалық модельдердің микронегізделмегенін көрсетеді.