Кіріспе

Соттан тыс куәгердің ауызша жауабы, жазбаша түріне келтірілуі

АҚШ заң жүйесіндегі куәлік беру, не Канада заң жүйесіндегі анықтау үшін жауап алу – куәгердің антпен берген, соттан тыс ауызша жауабын алуды білдіреді, ол кейін сотта немесе анықтау мақсатында жазбаша транскрипт ретінде тіркелуі мүмкін. Куәлік беру АҚШ және Канададағы сот процестерінде кеңінен қолданылады. Олар көбінесе соттан тыс, адвокаттардың өзі жүргізеді, тергеуді бақылайтын судья болмайды.

Тарих

Жазбаша сауалдар арқылы куәлік беру алғаш рет 15 ғасырдың ортасында ағылшын соттарындағы мүлік дауларында фактілерді анықтау, дәлелдерді жинау және сақтау рәсімі ретінде пайда болды. Олар қазіргі заманғы куәліктерден үш негізгі тұрғыда өзгеше болды: (1) куәгердің куәлігін алуды көздеген тарап, куәгерге тараптар мен адвокаттарсыз жабық отырыста мастер немесе сот тағайындаған комиссардың оқып беретін жазбаша сауалдарын ұсынды; (2) куәгердің ант берген ауызша жауаптары сөзбен сөз жазылмай, мастер, комиссар немесе олар тағайындаған кеңсе қызметкері үшінші тұлғаның үздіксіз баяндамасы түрінде қорытындыланды; (3) нәтижеде алынған жазбаша құжат ("депозиция" деп те аталады) сотқа мөрмен бекітіліп, оның мазмұны сот отырысынан аз уақыт бұрын ғана тараптарға ашылмайтын немесе "жарияланбаған" болды. Қазіргі заманғы ауызша сауалдар арқылы куәлік беру 19 ғасырдың басында Нью-Йоркте дами бастады, онда Нью-Йорк канцлері Джеймс Кент мастерлерге куәгерлерді тікелей сауалдауға (яғни, куәгердің бұрынғы жауаптарына сүйене отырып, сұрақтарды нақты уақытта қоюға) рұқсат берді, бұл статикалық сауалдарды оқудан (олар көбінесе жалпылама формулировкаланған және тиімсіз куәліктерге әкелген) гөрі тиімдірек болды. Ол сондай-ақ тараптар мен адвокаттардың куәлік беру кезінде қатысуына рұқсат берді. Бұл куәлік беру құпия емес екенін білдірді және адвокаттардың өзі сауалдауды өздеріне алуын талап етуіне әкелді. Бұл өзгерістер біртіндеп АҚШ-қа тарады. Әдетте, куәгерге қойылған сұрақтар тікелей сауалдар мен бұрынғы мәлімдемелер бойынша қарсы сауалдардың араласуынан тұрады. АҚШ-тағыдай нысанға қатысты шағымдар қолданылатын болса да, куәгердің адвокаты ресми шағымданудан аулақтап, сұраққа жауап беруді кейінге шегергені үшін "кеңес алу" арқылы кейбір сұрақтарды қарастыруы мүмкін. Канадада бұл рәсім шектеусіз жүргізілген жағдайда уақытты көп алатын және қымбат деп есептеледі. Осыған байланысты, Онтарио азаматтық іс жүргізу ережелерінің 31.05.1 тармағы 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап, егер басқа тараптар келісім бермесе немесе сот рұқсат бермесе, әр тарап үшін сауалдау уақытын жеті сағатқа дейін шектеді. Британдық Колумбия 2010 жылдың 1 шілдесінде ұқсас реформаларды жүзеге асырды, бірақ жаңа 7 2(2) ережені екі түрлі жолмен түсіндіруге болады, егер сот басқаша шешпесе, әр тарап бір-бірін сауалдауға ең көп жеті сағатқа дейін құқылы. Балама түсіндірме бойынша, әр тарапты сауалдауға тек жеті сағаттан аспауы керек.

Қытай

Қытайдың құрлық аймағында шетелдік соттарда пайдалану үшін жауап алу әдетте заңсыз болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

Депозиция – АҚШ федералдық соттарында және АҚШ штаттарының көпшілігінде қолданылатын басты термин. Ерекше жағдайларда, куәлік сот барысында немесе одан кейін де алынуы мүмкін.

Азаматтық іс жүргізу

АҚШ федералдық соттарында қаралып жатқан көптеген істерде жауап алу (депозит) Федералды азаматтық іс жүргізу қағидаларының 30-бабына сәйкес жүзеге асырылады. Шамамен 35 штат өз штаттық соттарында FRCP-нің ұқсас нұсқаларын қолданады. Ал қалған штаттардағы ашу процесінің қағидалары сот шешімдерінде немесе заңдарда баяндалған және штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін. FRCP 30-бабына сәйкес, әр тарапқа (яғни талапкерлер мен жауапкерлерге) жауап алудың саны оннан аспауы тиіс, ал әрбір куәгердің жауап алуы бір күндік сеанста жеті сағаттан аспауы керек (егер ауданның жергілікті қағидаларында басқаша белгіленбесе). Жауап алуға шақырылған (сұраққа тартылған) адам, депонент деп аталады, әдетте сотқа шақыру арқылы тиісті уақыт пен орынға келу туралы хабардар етіледі. Көбінесе ең қажетті куә (депонент) – іс бойынша қарсы тарап болып табылады. Мұндай жағдайда, заң бойынша осы адамның адвокатына хабарлама жіберу жеткілікті, сотқа шақыру қажет емес. Егер куә іс-қозғалысқа қатыспаса (үшінші тарап) немесе куәлік беруге құлшынбаса, онда оған міндетті түрде сотқа шақыру қағазы табыс етілуі керек. Жауап алу кезінде айтылған сөздердің дұрыс тіркелуін қамтамасыз ету үшін сот хатшысы қатысып, әдетте оны цифрлық жазба немесе стенографиялық әдіспен жазады. Даудың көлеміне және куәнің сотқа келу мүмкіндігіне байланысты, жауап алудың аудио немесе бейне жазбалары да түсірілуі мүмкін.

Депозицияларды жүргізу

Сотта куәлік беру әдетте сот хатшысының кеңсесінде немесе іс бойынша бір заң фирмасының кеңсесінде өтеді. Дегенмен, куәлік кейде куәгердің жұмыс орнында немесе үйінде, тіпті жақын жердегі қонақ үйдің конференц-бөлмесінде де алынуы мүмкін. Әдетте, куәлік беруге куәлік беруге тиіс адам, оның адвокаты, сот хатшысы және іс бойынша жеке қатыса алатын немесе өкілдері арқылы өкілдік етілетін басқа тараптар қатысады. Іс бойынша кез келген тарап пен олардың адвокаттары қатысуға және сұрақтар қоюға құқылы. Сот хатшысы куәлік беруден бұрын куәгерге соттағыдай ант беру рәсімін өткізеді. Содан кейін сот хатшысы куәгердің айтқандарын сөзбе-сөз, цифрлық немесе стенографиялық жазбаға түсіреді, дәл сол сияқты сотта куәгердің жауабы жазылады. Кейбір юрисдикцияларда дәстүрлі стенографиялық жабдықтардың орнына стеномаска технологиясын қолдануға рұқсат беріледі, бірақ көптеген юрисдикцияларда оның кейбір адвокаттар мен куәгерлерге әсер етуі мүмкін болғандықтан, стеномаска қолдануға тыйым салынған. Куәлік беруді тапсырған тараптың адвокаттары көбінесе қатысады, бірақ бұл барлық юрисдикцияларда міндетті емес. Куәлікті тапсырған адвокат куәгерді сұраққа тарта бастайды (бұл "тікелей тексеру" немесе қысқаша "тікелей" деп аталады). Куәгердің бас иесі мен қол қимылдары жазбаға түспегендіктен, куәгерге барлық сұрақтарға ауызша жауап беруі тапсырылады. Тікелей тексеруден кейін басқа адвокаттар куәгерді қайта сұраққа тартуға мүмкіндік алады. Бірінші адвокат соңында тікелей сұрақтарды қайта қоюы мүмкін, содан кейін қайта сұрақтарға жауап беруі мүмкін. Куәлік беру барысында адвокаттардың бірі немесе екіншісі қойылған сұрақтарға қарсылық білдіре алады. Көптеген юрисдикцияларда қарсылық білдірудің екі түрі ғана қабылданады: біріншісі – құпиялылық құқығын пайдалану, екіншісі – сұрақтың формасына қарсылық білдіру. Формаға қарсылық білдіру куәгерге жауап беруде абай болуды ескерту үшін жиі қолданылады. Судья қатыспағандықтан, басқа барлық қарсылықтар, әсіресе дәлелдеу ережелеріне қатысты қарсылықтар, әдетте сотқа дейін сақталады. Олар кейде куәгерге және судьяға ауыр проблеманы көрсету үшін куәлік беру кезінде де айтылуы мүмкін, бірақ куәгер осы қарсылықтарға қарамастан сұраққа жауап беруі керек. Егер формаға қарсылық білдірілсе, қарсы тарап сол сұрақты қайта формулировать және қайтадан қоюға құқылы. Шын мәнінде, Техас штатында адвокаттар куәгерлерін жасырын түрде баптау үшін қарсылықтарды тым агрессивті түрде пайдаланғандықтан, төрт тар санаттан тыс барлық қарсылықтарға тыйым салынды және мұндай тыйым салынған қарсылықтарды қою сұрақ немесе жауапқа қатысты барлық қарсылықтарды жояды. Калифорния штаты куәлік беруге қатысты қарсылықтар бойынша ерекше жағдайды құрайды; 1957 жылы қабылданған және 1986 жылы кеңінен қайта қарастырылған Калифорния азаматтық ашылу заңына сәйкес, көптеген қарсылықтар куәлік беру кезінде жазбада берілуі керек (және сұрақ немесе жауаптың наразылық сипатына қатысты нақты болуы керек) немесе олар тұрақты түрде жойылады. Сотта ауызша тексеру сияқты, куәлік беру кезінде де кейде жағдай шиеленісіп, кейбір адвокаттар куәгерлерді ашуландыру үшін қорлау сұрақтар қояды, кейбір куәгерлер жасырын жауаптар береді және кейде дөрекі тіл қолданады. Төтенше жағдайларда бір тарап немесе екіншісі сот хатшысынан жазбаны белгілеуді сұрап, куәлікті тоқтата тұрып, жедел көшірмені талап етеді және жауап беруге мәжбүрлеу, қорғау ордері немесе санкциялар үшін шұғыл өтініш береді. Кейбір соттар мұндай жағдайларға дайын болған судьялар немесе ашылу комиссарларына ие, және тараптар оларды өтініш беруден бұрын мұндай дауларды телефон арқылы немесе электрондық пошта арқылы шешу үшін пайдалануы керек. Адвокаттар, тараптар немесе куәгерлер арасындағы қарым-қатынас толығымен бұзылған жағдайларда сот куәгерді анықтаушы төрешіні тағайындауы мүмкін, ол куәгерлердің куәлігін қабылдауға және олардың қарсылықтары бойынша бірден шешім қабылдауға құқылы, барлық келесі куәліктерді судьяның қатысуымен сот алдында өткізуді немесе егер жазбада әдепсіздіктің бұзылуына қандай тарап немесе адвокат жауапты екендігі туралы түсінік болса, тоқтату санкцияларын тағайындауы мүмкін. Тараптар куәлік беруге құжаттарды алып келіп, құжаттарды анықтау туралы сұрақтар қоюға құқылы, егер куәгер олардың шынайылығын мойындаса, құжаттар сотта дәлелдеме ретінде қабылданады. Сот хатшысы және іс бойынша барлық тараптар әдетте құжаттарды қарау үшін куәлік беру кезінде құжаттардың көшірмесін алады. Соңғы жылдары сот процесіндегі технологияның дамуы қағаз құжаттарды электрондық құжаттармен және куәлік беру кезіндегі көрнекі материалдармен алмастыруға мүмкіндік берді. Мұндай жағдайларда тексеруші адвокат ресми көрнекі материалдарды электрондық түрде таңдайды және ноутбук немесе планшет арқылы таратып береді. Куәгер, сот хатшысы және барлық тараптар цифрлық ресми көрнекі материалдарды немесе көшірмелерді алады. Тікелей транскрипт беру технологиясымен және заңдық бейнежазумен үйлесіп, цифрлық көрнекі материалдар технологиясы қашықтан куәлік беруге қатысуды тиімдірек және танымал етті. FRCP 30(d)(1) және оған сәйкес штаттардың ережелеріне сәйкес, куәлік беру әдетте бір куәгер үшін күніне жеті сағаттан аспауы керек, егер тараптар келіспесе немесе сот бұйрық бермесе. Куәлік беруге күніне жеті сағаттан артық уақыт қажет екенін білетін тарап куәгерден уақытты ұзартуға келісім беруді сұрауы керек немесе, егер куәгер бұған келіспесе, ұзартылған куәлік беру үшін дереу өтініш беруі керек. Калифорния штаты көптеген жылдар бойы бұл ережеге ерекше жағдай болды, өйткені оның Азаматтық ашылу заңында әдепкі уақыт шегі болмады; куәлік беру теориялық тұрғыдан белгісіз мерзімге созылуы мүмкін, немесе кемінде куәгердің қорғау ордеріне өтініш беруге мүмкіндігі болғанша тым көп және ауыр болып көрінгенше. Алайда, 2013 жылдың қаңтарында Калифорния заң шығарушы органы Азаматтық ашылу заңын федералды ережеге сәйкес ету үшін өзгертіп, куәлік берудің жалпы уақыты жеті сағатқа дейін шектелді. Куәлік беруден кейін транскрипт қатаң мұқабалы кітапша түрінде жарияланады, ол куәгерге, сондай-ақ сотқа өтініш білдірген тарапқа беріледі. Кітапшаның алдыңғы бетінде іс туралы мәліметтер (соттың атауы, іс нөмірі және тараптардың аттары) болады. Ішінде сол жақ жиегінде жол нөмірлері болады, бұл тараптарға кейінірек сот құжаттарында куәгердің жауабын дәл көрсетуге мүмкіндік береді. Бейнежазба жасалса, шетіне уақыт белгілері қойылады; куәгер сотқа қатыса алмаса, тараптар немесе сот бейнемонтаждаушыға жүктелетін жарамды бөлімдерді анықтау үшін уақыт белгілерін пайдаланады. Стенографиялық жүйенің бағдарламалық құралы автоматты түрде жасалған конкорданс кітапшаның соңына қосылады. Соңында кітапшада сот хатшысының транскрипттың шындығы мен дәлдігін ресми растайтын сертификаты болады. (Кейбір штаттарда сот хатшысы сонымен қатар нотариус болады.) Көптеген сот хатшылары транскрипттің ASCII, RealLegal және PDF форматтарындағы цифрлық көшірмесін де ұсына алады. Сот хатшысы куәгерге куәлік беру кезінде ұсынылған құжаттардың көшірмесін де сақтайды, егер цифрлық құжаттар мен көрнекі материалдар технологиясы қолданылмаса, онда куәгер мен барлық тараптар ресми көрнекі материалдарды нақты уақытта алады. Куәгер әдетте сотқа ұсынар алдында куәліктің транскриптын оқып, қол қоюға құқылы. Куәгер сот хатшысымен жазылған куәлікті өзгерте алмайды, бірақ 30(е) ережесіне сәйкес куәгер транскрипттегі қателерді түзету үшін қосымша "қателер туралы параққа" жаза алады.

Депозиттерді пайдалану

Депозит алудың басты маңызы, кез келген ашу процесіндегідей, даулы істегі барлық тараптарға дәлелдерді алдын ала әділ қарау мүмкіндігін беру және келесі сот отырыстары мен шешімдер үшін қолдау құжаттарын ұсыну болып табылады. Бұл процеске қатысушылар арасында ақпараттың теңдігін қамтамасыз етеді және сотта күтпеген жағдайлардың туындауын болдырмайды (бұл әдетте әділетсіз тактика саналады). Депозит алудың тағы бір артықшылығы – куәгердің есте сақтауын жаңа болғанда сақтап қалу, себебі сот отырысы айлар немесе жылдар бойы созылуы мүмкін. Егер куәгердің соттағы куәлігі депозитке берген куәлігімен қайшы болса, тарап куәгердің сенімсіздігін жою (немесе қарсылық білдіру) үшін депозиттің мәліметтерін ұсынуы мүмкін. Егер куәгер сотқа қатыса алмаса (әдетте қайтыс болғандықтан, ауыр сырқатқа шалдыққандықтан немесе шалқары қашықтықта тұрғандықтан), оның депозиті алқабилер алдында оқылып немесе көрсетіліп, іс бойынша дәлелдердің бір бөлігі ретінде қабылдануы мүмкін, бұл тікелей куәлікпен бірдей құқықтық күшке ие. Кейбір штаттарда куәгердің куәлігі болған жағдайда да, депозиттің стенографиялық, аудио немесе бейне тіркелген жазбалары дәлел ретінде ұсынылуы мүмкін. Қарсы тараптың депозиті көбінесе куәгерден өзін-өзі айыптаушылық мәлімдемелер алу үшін қолданылады, сондай-ақ құжаттарды анықтау сұрақтары тыңдаулар мен қаулы шығаруға қатысты істерде дәлел ретінде қабылдануына мүмкіндік береді. Кейде, бірнеше куәгерлердің депозиті алынғаннан кейін, тараптар болашақ сот отырысының нәтижесін болжауға жеткілікті ақпаратқа ие болып, келісімге келуге және сот процесінен және оның қосымша шығындарынан аулақ болуға шешім қабылдауы мүмкін. Осыған байланысты, көптеген депозиттер бейнеге түсірілмесе де, қарсы тараптың адвокаты куәгердің мінез-құлқы мен сыртқы түрі туралы түсінік алу мүмкіндігін пайдалана алады, өйткені бұл адамның алқабилер алдында қалай ұсынылатынының маңызды факторы болып табылады. Бұдан бөлек, қаулы шығару туралы өтініштерді қолдау үшін депозиттің транскрипттері жиі ұсынылады, бұл факті бойынша дауға түсетін мәселелердің жоқтығын көрсетеді. Өтініш беруші тарап транскрипттерді пайдаланып, егер депозитке берген барлық куәлік сотта қайтадан берілсе де, ешқандай ақылға қонымды сот төрешісі қарсы тараптың пайдасына маңызды фактілер бойынша шешім қабылдай алмайтынын дәлелдей алады. Мұның себебі, куәгердің депозитке де, сотта да барлық маңызды мәселелер бойынша дәйекті куәлік беруі керек (жауаптарын өзгертуге лайықты себеп болмаса), әйтпесе оның сенімсіздігін жою үшін осы қайшылықтар пайдаланылуы мүмкін және сөзсіз пайдаланылады.

Қылмыстық іс жүргізу

Кейбір АҚШ-тағы юрисдикцияларда қылмыстық істер бойынша куәлік алу мүмкін, себебі әртүрлі юрисдикцияларда себептері әртүрлі. Федералды қылмыстық істерде Федералды қылмыстық іс жүргізу ережелерінің 15-бабы куәлік алу тәртібін реттейді. Әр штаттың куәлік алуды реттейтін өз заңдары бар. Көптеген юрисдикцияларда куәгердің куәлігін сақтау, яғни сотқа ұсыну үшін куәлігін мәңгілікке сақтау мақсатында куәлік алуға рұқсат беріледі. Егер куәлік беруге шақырылған адам (куәгер) сот ісінің тарапы болса немесе іске қатысы бар тараптың қызметкері болса, сотқа дейінгі тексерудің уақыты мен орны туралы хабарлама екінші тараптың адвокатына жіберілуі мүмкін, бірақ куәгер тәуелсіз үшінші тарап болса, ол қарсылық көрсетсе, оған сотқа шақыру қағазы табыс етілуі тиіс. Мұндай жағдай куәгер сотта куәлік бере алмаған кезде туындайды. Куәгердің куәлігі алынады және егер куәгер сотқа қатыса алмаса, оның куәлігі куәгердің тікелей куәлігінің орнына пайдаланылуы мүмкін. Куәлікті сақтау мақсатындағы куәліктерге қатысты, АҚШ Конституциясының Алтыншы түзетуіне енгізілген қарама-қарсылық туралы ережеде айыпталушының куәлік алу кезінде қатысуға және куәгерден сұрақ қоюға конституциялық құқығы бар. Айыпталушы бұл құқықтан бас тарта алады. Кейбір юрисдикцияларда куәлік алу ашу процедурасының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Мұндай юрисдикцияларда айыпталушының қатысуға конституциялық құқығы жоқ, бірақ мұндай құқық заңмен белгіленуі мүмкін. Кейбір юрисдикциялар кәмелетке толмаған куәгердің куәлігін алудың сезімталдығын ескере отырып, оны бейнежазбаға түсіруді талап етеді. Қылмыстық іс бойынша айыпталушының өзіне қарсы куәлік беруден бас тарту құқығына байланысты, оның келісімінсіз куәлік алуға болмайды.