Кіріспе

Аристотельдің ізгілік этикасы теориясы табиғи философия мен адам телеологиясына негізделген. «Никомах этикасы» (,/n//aɪ//k//ɒ//m//ə/'/k//i//ə//n//, /,/n//ɪ// /; Ἠθικὰ Νικομάχεια, Ēthika Nikomacheia) – Аристотельдің этика саласындағы ең белгілі еңбектерінің бірі: адам өмірі үшін жақсылық туралы ғылым, барлық амалдарымыздың мақсаты немесе соңы. Ол он бөлімнен тұрады, олар кітаптар деп аталады және Аристотельдің «Эудемиялық этикасымен» тығыз байланысты. Бұл еңбек Аристотельдік этиканы түсіндіру үшін маңызды. Мәтін Аристотельдің досы және ұстазы Платонның еңбектерінде бұрын талқыланған, қалай өмір сүрудің ең жақсы жолы деген сұраққа ден қояды. Аристотельдің «Метафизикасында» ол Платонның досы және ұстазы Сократтың философияны адамдарға қатысты мәселелерге қалай бұрғанын, ал Сократтан бұрынғы философияның тек теориялық болғанын және табиғатты зерттеумен айналысқанын сипаттайды. Аристотель этиканың, осы терминдердің Аристотельдік мағынасында, теориялық емес, практикалық екенін айтады. Бұл жақсылықтың мәнін зерттеу ғана емес, жақсылыққа жетуге практикалық көмек көрсетуді мақсат етеді. Ол Аристотельдің тағы бір практикалық еңбегімен – «Саясат» кітабымен байланысты, ол да ұқсас мақсатты көздейді: әлеуметтік институттарды құру және сақтау арқылы адамдардың жақсы болуына қол жеткізу. Этика жеке адамдардың қалай өмір сүруі керектігін қарастырады, ал саясат – бүкіл қоғамның игілігін ойлайтын заң шығарушының тұрғысынан қарастырады. «Никомах этикасы» Еуропаның орта ғасырына зор әсер етті және ортағасырлық философияның негізгі еңбектерінің бірі болды. Осылайша, ол барлық қазіргі заманғы философияның, сондай-ақ еуропалық құқық пен теологияның дамуында маңызды рөл атқарды. Аристотель «Философ» (мысалы, Тома Аквинскийдің еңбектерінде осылай аталған) ретінде танылды. Орта ғасырларда Аристотельдік этика мен христиандық теологияның синтезі кеңінен тарады, оны Альбер Магнус енгізді. Бұл синтездің ең маңызды түрі Тома Аквинскийге тиесілі болды. Падуандық Марсилий сияқты «аверроизмшіл» аристотелийлердің де ықпалы зор болды. Он жетінші ғасырдың басына дейін «Никомах этикасы» протестанттық университеттерде этика пәнінің негізгі авторитеті болып саналды, 1682 жылға дейін елуден астам протестанттық түсіндірмелер жарық көрді. Алайда, он жетінші ғасырда Фрэнсис Бэкон және Томас Гоббс сияқты авторлар орта ғасырлық және Ренессанс кезеңдеріндегі Аристотельдік дәстүрдің практикалық ойлауға кедергі келтіріп отырғанын айтты. Аристотельдік этикаға қызығушылық ізгілік этикасының қайта жаңғыруымен артып, Аласдер МакИнтайр, Г. Э. М. Анском, Мортимер Адлер, Ханс Георг Гадамер және Марта Нуссбаум сияқты философтардың еңбектерінде көрініс тапты.

Атауы және қысқартулары

Бұл атау әдетте Аристотельдің ұлы Никомахқа қатысты деп есептеледі. Бір теория бойынша, бұл еңбек оған арналған, ал екіншісі – оны Никомах өзі түзеп шығарған (бірақ ол жас шағында қайтыс болғандықтан, мұны жеке өзі істей алмайтын болғанға ұқсайды). Тағы бір мүмкіндік – бұл еңбек Аристотельдің әкесі, сондай-ақ Никомах есімді адамға арналған болуы мүмкін. Аристотельдің өзі арнағаны емес, себебі ол Аристотельдің жариялауға дайындаған түріне ұқсамайды. Керісінше, бұл лекция материалдарына ұқсас, лекторға немесе студенттерге анықтама ретінде қолдануға арналған. «Никомах этикасы» деген атаумен ең ерте белгілі сілтеме Аттиктың (б.з.д. ...) еңбектерінде кездеседі, ол сонымен қатар «Эвдемия этикасы» туралы да айтады. Грек тілінде атауы Ἠθικὰ Νικομάχεια (Ethika Nikomacheia) деп жазылады, ал кейде Ἠθικῶν Νικομαχείων (Ethikōn Nikomacheiōn) түрінде де кездеседі. Латын тіліндегі нұсқасы – Ethica Nicomachea немесе De Moribus ad Nicomachum.

Анықтама

Никомах этикасы көбінесе NE немесе EN деп қысқартылады. Кітаптар римдық, ал тараулар араб цифрларымен белгіленеді, сондай-ақ сәйкес Беккер нөмірлерімен көрсетіледі. Мысалы, "NE II.2, 1103b1" дегеніміз "Никомах этикасы, ІІ кітап, 2-тарау, Беккердің 1103-беті, b бағанасы, 1-қатар". Тарауларға бөлу, және бір кітаптағы тараулардың саны шартты түрде берілген, ал кейде әртүрлі түзілгендер кітаптарды тарауларға басқаша бөледі.

Өмірбаян

Никомах этикасының кейбір бөлімдері Аристотельдің Эвдемия этикасымен үндеседі: Никомах этикасының V, VI және VII кітаптары Эвдемия этикасының IV, V және VI кітаптарымен толық сәйкес келеді. Бұл екі еңбек арасындағы қатынас туралы пікірлер әртүрлі. Бір болжам бойынша, Никомах этикасынан үш кітап жоғалып, кейіннен Эвдемия этикасынан алынған үш параллель кітаппен алмастырылған, осылайша үндесу түсіндіріледі. Тағы бір пікір, екі еңбектің де қазіргі түріне Аристотель емес, редактор өзгерістер енгізген. Никомах этикасының жазылу мерзімі туралы бір пікірге келген жоқ. Дегенмен, мәтіндегі үшінші қасиетті соғыстағы шайқасқа сілтеме, осы бөлігі үшін terminus post quem қызметін атқарады. Дәстүрлі көзқарас, мысалы, В. Д. Росс айтқандай, Никомах этикасы Аристотельдің өмірінің соңғы кезеңінде, Афинадағы уақытынан бастап, 1643 жылы қайтыс болғанға дейін жазылған туынды. Теофраст қайтыс болғаннан кейін кітапхана Скепсис қаласының Нелеусіне өтті. Пергам патшалығы патшалық кітапхана үшін кітаптарды жинады, соның салдарынан Нелейдің мұрагерлері коллекцияларын жасыруға мәжбүр болды, оларды тұтқындаудан сақтау үшін жертөлеге тығып қойды. Кітапхана шамамен бір жарым ғасыр бойы сол жерде сақталды, құжаттарды сақтау үшін қолайсыз жағдайда. Аттал III қайтыс болғаннан кейін, патшалық кітапхананың жобасы да аяқталды, Аристотель кітапханасының бар екендігі белгілі болды, оны Апелликон сатып алып, шамамен 1750 жылы Афинаға қайтарды. Апелликон мәтіндерді қалпына келтіруге тырысты, олардың көп бөлігі жертөледе болған уақытынан кейін зардап шеккен. Ол оларды жаңа қолжазбаларға көшіріп, түпнұсқалардағы түсініксіз жерлерді толтыру үшін мүмкіндігінше дұрыс болжамдар жасады. Сулла Афинаны басып алғанда, кітапхананы Римге көшірді. Онда Родос атымен белгілі Андроник Аристотельдің (және оған жатқызылатын) еңбектерін алғашқы толық жинаққа біріктірді. Осы ескерткіштер қазіргі басылымдардың, соның ішінде Никомах этикасының негізін құрайды. Аспазий «[сол кездегі] мәтін қазіргі мәтінге өте ұқсас болған, реті немесе құрылымында айтарлықтай айырмашылық болмаған, ал оқылымдары көбінесе біздің ең жақсы [қолжазбаларымызда] сақталғандарымен сәйкес келген» деп болжайды. Аспазий «кітаптың тарихының осы ерте кезеңінде де мәтінге қатысты белгілі бір күмәндер болғанын көрсететін нұсқалардың бар екенін» атап өтті. Ең көне сақталған қолжазба – 10 ғасырға жататын «Кодекс Лавренцианус» LXXXI.11 (Kb) болып табылады.

Қысқаша мазмұны

Аристотель этикалық трактаттар жазған алғашқы философ және тақырыпқа қалай қарастыру керектігін қарастырудан бастайды. Ол әдемілік немесе әділдік туралы талқылауды қамтитын этика немесе саясат сияқты пәндер үшін дұрыс тәсіл – жақсы тәрбиеленген және мол өмірлік тәжірибесі бар адамдардың келісетін нәрсені қарастырудан бастап, содан кейін осы түйсіктерден қатаң түсінікке қарай жұмыс істеу екенін айтады. Аристотель этика барысында этиканы формализациялаудың теориялық/жүйелі тәсілі мен пікірлерді, бұрынғы философиялық немесе әдеби еңбектерді және тілдік меңзеулерді зерттеудің эмпирикалық тәсілі арасында ауысады. Аристотельдің этикасы телеологиялық болып саналады, себебі ол адамның мақсаты (телос) туралы зерттеуге негізделген. Аристотельдің философиясында бір нәрсенің мақсаты «сол нәрсенің кемелділігінен бөліне алмайды» және «кәдімгі нәрсенің соңғы себебі сол нәрсенің жақсылығымен бірдей болады, сондықтан мақсат пен жақсылық синоним терминдерге айналады». Осы тәсілді қолдана отырып, Аристотель адамдар үшін ең жоғары жақсылық – эвдаймония, грек сөзі, көбінесе «өркендеу» немесе кейде «бақыт» деп аударылады. Аристотель эвдаймонияның адам «жанына» (De Anima) ең «көркем» немесе ізгілікке (arete (адамгершілік ізгілік)) сәйкес келетін әрекет ету тәсілі (energeia) екенін айтады. Эвдаймония – адамдардың ең «толық» мақсаты, себебі олар оны өзі үшін таңдайды. Көркем өмір сүретін, жақсылық пен ізгілік жасайтын адам жақсы адам. Аристотель мұндай адам сондай-ақ маңызды (spoudaios) екенін айтады. Ол сондай-ақ адам үшін ізгілік ой және сөйлеуде (логос) ақылдылықты қамтуы керек екенін айтады, өйткені бұл адам өмірінің міндеті (эргон). Адам іс-әрекетінің осы соңғы мақсатын ұсынғаннан кейін Аристотель этиканың мәнін талқылайды. Аристотельдік этика – белгілі бір пайдалы әдеттердің (әдептілік) адамға эвдаймонияға қол жеткізуге және ізгі мінезді (этика арете) қалай дамытуға мүмкіндік беретіні туралы. Ол қажетті қадамдардың тізбесін сипаттайды: Бірінші қадам – жақсы әдеттерді дамыту үшін, мүмкін, ұстаздардың басшылығымен, адал әрекеттер жасау. Дамыған әдеттер тұрақты мінезді қалыптастырады, онда бұл әдеттер ерікті болады, содан кейін эвдаймонияға қол жеткізіледі. Грек тіліндегі ēthos, немесе «мінез» сөзі қазіргі заманғы этика және ethos сөздерімен байланысты. Аристотель мінезді әдетке теңемейді (грек тілінде ethos, қысқа «е» арқылы), өйткені мінез саналы таңдауды қамтиды. Керісінше, мінез – денсаулық немесе білім сияқты гексис – күш-жігермен сақталуы керек тұрақты бейімділік. Алайда, жақсы мінез үшін жақсы әдеттер алғышарт болып табылады. Аристотель адамдардың мақтауға немесе айыптауға лайық деп саналатын нақты жолдарын қарастырады. Ол мақтаудың ең жоғары түрлеріне барлық ізгіліктердің қажет ететінін сипаттайды, ал бұл өз кезегінде жақсы мінезден гөрі, шын мәнінде даналықтың бір түрін білдіреді. Төрт негізгі ізгілік: IV кітапта осыны білдіретін құрметке қатысты дұрыс көзқарасты талап ететін жомарттық («үлкен жан»). Әділдік, жақсы қоғамда жақсы билеуші орнатқандай, V кітапта. Фронесис, немесе практикалық үкім, VI кітапта. VIII кітаптағы Достық. (Еудемиялық этика VIII.3 де «калокагатия» сөзін, мырзаның асыл тұсы (калокагатос) барлық моральдық қасиеттерді қамтитын ізгілік туралы осы ұғымды сипаттау үшін қолданады.) Мақтауға лайық ізгіліктер ең жоғары формасында, тіпті батылдық сияқты ізгіліктерге ақыл-ой қасиеттерінің қажеттігі туралы көзқарас Аристотель Сократпен байланыстыратын тақырып; ол Платонның Сократтық диалогтарында бейнеленген. Аристотель жақсы тәрбиеленген адамдар келісетін нәрседен бастау және практикалық тәсілмен жұмыс істеу арқылы Платоннан өзгеше жұмыс істеуге тырысады, бірақ VII кітапта Аристотель ізгіліктердің ең жоғарысы практикалық емес екенін айтады: ойлану даналығы (wikt:theoria). Алайда даналыққа жету үшін барлық ізгіліктер, яғни «адамгершілік ізгіліктер» қажет. Аристотельдің адам үшін ең жоғары жақсылық практикалық және теориялық жағынан да бар деген көзқарасы Сократ пен Платон дәстүрінде, бірақ Сократқа дейінгі философияға қарсы. Ронна Бургердің айтуынша: «Этика өзінің ең жоғарғы деңгейінде тұрмай, теорияға арналған өмірмен кемелді бақытты теңемейді; оның орнына ол тек ізгілік туралы білу жеткіліксіз, бірақ сол білімді қолдануға тырысу керек деген негізде заңдарды зерттеу қажеттілігін енгізеді». Бергердің айтуынша, кітаптың соңында ойлы оқырман «біз іздеп жүрген нәрсе – біз жасап жатқан нәрсе» екенін түсінеді, этикамен айналысқанда.

1-кітап

Бірінші кітап этиканың мәнін анықтауға және оны зерттеу жолын негіздеуге бағытталған. Осы мақсатта Аристотель халықтың қарапайым пікірлерін, сондай-ақ ақындар мен философтардың ойларын қарастырады.

Этиканы кім және қалай зерттеуі керек

Аристотель "саяси зерттеулер жүргізілетін әдемі және әділ нәрселер үлкен келіспеушілік пен тұрақсыздыққа толы, сондықтан олар табиғатқа емес, конвенцияға жатады деп есептеледі" деп атап көрсетеді. Осы себепті Аристотель математиктен күткендей қатаңдық (акрибейя) талап етпей, "көп жағдайда осындай болатын нәрселер" туралы жауап іздеуді ұсынады. Ол адамдар мұндай тақырыптармен танысқаннан кейін ғана олардың жақсы бағалаушысы бола алатынын айтады. Алайда, жас (жасы немесе мінезі бойынша) адамдар тәжірибесіз болғандықтан, олар осы зерттеуден тиісті пайда көре алмайды. I.6-да Аристотель "формаларды енгізген" "достарына" сұрақ қойғандай көрінеді. Бұл Платон мен оның мектебін, сондай-ақ олардың Формалар теориясын білдіреді. Аристотель "ақиқатты да, достарын да" жақсы көретінін айтса да, "ақиқатқа ең жоғары құрмет көрсету қасиетті міндет" екенін, осы арқылы Формалар теориясы олай емес деген сенімін білдіреді. Формаларға негізделген жақсылық туралы пікірталас барлық жақсы нәрселердің ортақ белгісін табуға тырысуы мүмкін. Аристотель бұл тәсілді перспективалық деп таппайды, өйткені "жақсы" сөзі тым көп мағынада қолданылады. Ол жақсы деп аталатын әртүрлі нәрселердің осы сипаттаманы бөлісуі кездейсоқ болмаса да, "әзірге ортақ белгіні табуды тоқтату" жақсырақ, себебі бұл "философиялық зерттеудің басқа түріне жатады": адамдардың қалай әрекет ету керектігін талқылау үшін пайдалы емес, дәл дәрігерлерге әрбір жағдайды емдеу үшін денсаулықтың анықтамасын философиялық тұрғыдан қарастырудың қажеті жоқ.

Анықтама бойынша туындауы мүмкін сұрақтар

Аристотель еудаимонияның ұсынылған анықтамасына қатысты туындауы мүмкін кейбір шағымдарды қарастырады. Біріншіден, ол Сократтың сұрағын (мысалы, Платонның «Мено» еңбегінде кездесетін) қарастырады: еудаимония білімнің, дағдының немесе жаттығудың нәтижесі болуы мүмкін бе, әлде құдайдың инаят немесе жай ғана жағдайдың салдары ма? Аристотельдің пікірінше, еудаимония белгілі бір білім мен жаттығудың нәтижесі болып табылады. Бірақ, Құдайдан берілмесе де, еудаимония ең қасиетті нәрселердің бірі және «ең үлкен және ең әдемі нәрсені жағдайға тәуелді қалдыру тым үйлесімсіз болар еді». Аристотель еудаимонияны өмір бойы қарастыру қажет дейді, әйтпесе, мысалы, Приам қарттығының бақытсыздығынан ғана бақытсыз деп есептелуі мүмкін. Еудаимонияға жағдайдың әсері туралы Аристотель былай дескен: «ерлікпен жұмыс істейтін адам тағдыр не жіберсе де, оны қадірлеп қабылдайды және жағдайын барынша жақсартуға тырысады, жақсы генерал қол астындағы күштерді тиімді пайдаланады, ал жақсы шебер берілген былғарыдан ең жақсы аяқкиім жасайды, және басқа барлық қолөнерлерде де осылай». Мұндай өмірдің берекесін тек үлкен апаттар ғана шектей алады, бірақ «осы жағдайларда да бір сұлулық көрінеді». Аристотельдің айтуынша, «адамның өлімінен кейін оның ұрпақтары мен достарының тағдырының еудаимонияға ешқандай әсері жоқ» деген пікір «адамдардың көзқарасына да, сезіміне де қайшы келеді». Бірақ, егер өлген адамға жақсы немесе жаман нәрсе осылай тікелей жетсе, ол әлсіз және ұсақ нәрсе болар көрінеді дейді ол. Аристотель ізгілік пен еудаимонияны ажыратады. Адамдарды «әдемі істер жасауға бейім ететін» ізгілік мақтауға лайық, ал еудаимония мақтаудан асқан нәрсе: берекелі, «өйткені біздің әрқайсымыз осы үшін барлық нәрсені жасаймыз және жақсылықтың бастауын және себебін құрметке лайық және қасиетті деп есептейміз».

Қауіпсіздік ()

+Адамның ұстамдылығының ізгілік теориясы
Назар аударады: Шектеулілік, орташалық, артық-кемдік ләззат (hēdonē) және азап (lupē) Ұстамдылық (sōphrosunē) сезімсіздік (anaisthētos) шектен шығу, ысырапшылық және т.б. (akolasia)
Ұстамдылық (Sophrosyne, сондай-ақ ақылдың салауаттылығы, шамалылық, сақтық ретінде де аударылады) – ләззатқа қатысты орташалық. Ең көп кездесетін жамандық – ләззат қуудың шектен тыс болуы (akolasia: шектен шығу, ұстамсыздық, ысырапшылық, босқындық және т.б.). Ал кемшілік, керісінше, соншалықты сирек кездеседі ki Аристотель оған ұшыраған адамдарды «демеуге келмейтін кейіпкерлер» деп атайды және осы жамандыққа сәйкес грек сөзін таба алмайды. Рахаттар жандық және денелік болып бөлінеді. Бірақ жандық рахаттарға, мысалы, құрметке немесе білімге қызығушылық танытушылар әдетте ұстамды немесе шектен шыққан деп есептелмейді. Барлық денелік рахаттар да маңызды емес; мысалы, көріністерге, дыбыстарға немесе иіске ләззат алу ұстамдылық туралы болса, егер ол иіс (тамақ немесе хош иіс) құштарлықты тудырмаса. Ұстамдылық және шектен шығу жануарларға тән, дәм мен сезімнің афродизиактық рахатына қатысты. Тамақ, сусын немесе жыныстық қатынас сияқты кейбір құштарлықтар барлық тірі жандарға ортақ. Бірақ мұндай құштарлықтар әртүрлі түрде көрініс табуы мүмкін. Қате нәрсеге құштарлық, тым көп нәрсеге құштарлық немесе дұрыс емес жолмен құштарлық – бәрі де ұстамсыздық. Ұстамды адам денсаулығына зиян келтірмейтін, сұлулыққа қайшы келмейтін және оның мүмкіндіктерінен аспайтын нәрселерді қалайды. Мұндай адам дұрыс ойлау (orthos logos) бойынша шешім қабылдайды. Ұнамдылық – азаптың бір түрі; ұстамсыз адамдар денелік сезімнің ләззатын алмаудан қатты азап шегеді. Ұстамды адамдар оңай ашуланбайды. Ұстамсыздық – қорқақтықтан гөрі ерікті түрде таңдалған жамандық, өйткені ол жағымдылықты іздейді, ал қорқақтық азаптан қашады; азап таңдау жасауды қиындатады. Осы себепті ұстамсыздыққа көбірек сын айтылады, өйткені одан аулақ болу үшін оған дағдылану оңайырақ болуы керек. Грек тілінде Аристотель «ұстамсыз» сөзін «тәрбиесіз» сөзімен теңестіреді, мысалы, бақытсыз бала. Аристотель мұны орынды деп санайды, себебі ұстамдылық – ішкі қажеттілікті тәрбиелеу туралы, сондықтан құштарлық ақыл-ойымыздың бақылауынан шығып кетпеуі керек.

IV кітап.Әдепті қасиеттердің екінші үлгілері

IV кітапта талданған моральдық қасиеттер әлеуметтік немесе саяси жағдайлардағы мінез-құлыққа қатысты. IV кітап кейде Аристотель заманындағы афиналық джентльменнің нормаларын көрсетеді деп сипатталады. Бұл Аристотельдің І кітапта айтқан тәсілімен үйлеседі, бірақ ұзаққа созылған пікірталас осының, мысалы, VI кітаптағыдан гөрі жалпылама қорытындылар жасау үшін негіз болатын құрылым емеуіне, немесе Аристотельдің жалпылауға қабілетсіздігін және оның этикалық ойлауының шешімді екенін көрсететініне байланысты.

Ұят (квази-сапа)

Ұят сезімі – бұл жақсы қасиет емес, тұрақты мінез-құлық емес, көбінесе сезімге ұқсайды (гексис). Ұят ерікті істерден туындайды, ал адал адам өз еркімен ұятты іс жасамайды, сондықтан ұят сезімі жақсы қасиеттер жүйесіне дұрыс келмейді, бірақ ұятсыздық әрине, жамандық. Жастықта ұятты болу жақсы, себебі жас адамдар тәжірибесіздігінен қателіктер жасайды деп күтіледі, ал осы қателіктерге лайықты ұятпен жауап беру мақтауға тұрарлық. Ересектерде ұят мақтауға лайық емес.

5-тарау - Валюталық

Бесінші тарауда Аристотель валютаның алмасу құралы ретінде пайда болу теориясын келтіреді. Ол ерікті экономикалық амалдарда, амалға қатысушылар белгілі бір салыстырмалы тауар мөлшерімен бастап, соңында да сол салыстырмалы мөлшерде аяқталады деген тұжырыммен кіріседі. Егер осылай болмаса – егер амал барысында пропорция бұзылса – әділетсіздік орын алады. Мұндағы қиындық – адамдар үшін осы пропорцияны сақтайтын нақты теңдестікті табу қиын: мысалы, аяқ киім тігуші үй үшін аяқ киімді алмастыруды көзге елестетіңіз. Әрине, үй салушы бір жұп аяқ киімді немесе аяқ киім үйірмесін (қиын және тиімсіз) саудаға қабылдамайды. Аристотельдің айтуынша, ақша осы себепті пайда болды, соның арқасында амалға қатысушылардың екеуі де өз үлесін ортақ өлшеммен бағалай алады. Бірақ, мысалы, аяқ киім тігуші өзінің өнімін осы өлшем бойынша қалай бағалайды? Аристотель осы сандық құндылықты анықтаудың кілті – хрея екенін айтады. Көптеген аудармашылар Аристотель қазіргі заманғы сұраныс пен ұсыныс теориясын болжады деген оймен оны "талап" деп аударуға құштар, бірақ оны "қолдану", "тиімділік" немесе "қызмет" деп те аударуға болады.

Геномизм мен ләззат

Аристотель «Никомах этикасының» екі бөлек бөлімінде (VII.11–14 және X.1–5) ләззат туралы талқылайды. Платон да «Республика», «Филеб» және «Горгий» сияқты бірнеше диалогтарында осыған ұқсас тақырыптарды қарастырған. Ол бұл бөлімді ләззаттың жақсылық (немесе ең басты жақсылық) екені туралы идеяға қарсы шыққан Спеусипптің аргументтерін жоққа шығарумен бастайды.

+ Спеусипптің ләззатқа қарсы аргументтері

Спеусипп Аристотель

Жақсылық пен ләззат – әр түрлі нәрселер: ләззат – белгілі бір іс-әрекет; ал жақсылық – іс-әрекет емес, мақсат. «Қозғалыссыз іс-әрекет» – ләззатты анықтаудың бір жолы, бірақ ол іс-әрекет (энергея) болғанымен, сонымен қатар мақсат та болып табылады. Сабырлы адамдар ләззаттан аулақ болады; бірақ адал адамдар (сабырлылық – адалдықтың бір қасиеті) жақсылықтан қашпайды. Практикалық даналық бізге ләззат іздеуге емес, ауырсынудан қашуға үйретеді. Балалар мен жануарлар ләззат іздейді, сондықтан ләззат – тек қана сауатты адамдардың іздейтін соңғы мақсаты емес. Кейбір ләззаттар шексіз жақсы; ал кейбіреулері жақсы немесе жаман болуы мүмкін. Балалар мен жануарлар соңғысын практикалық даналықсыз іздейді; сабырлы адам өзін-өзі бақылауды және басқа да артық өту түрлерін бұза алатын ләззаттардан қашуға біледі, бірақ тіпті сабырлы адамның да ләззаттары бар. Барлық адам – адалдар, жануарлар және балалар – ләззат іздейді, сондықтан оның бір мәні болуы керек. Тәбден емес ләззаттарды іздейтіндердің жақсылық туралы дұрыс емес пікірі болуы мүмкін, олар жамандықты жақсылық деп қате түсінуі мүмкін. ләззаттар рационалды ойлауға кедеріл келтіреді. Кейбір ләззаттар рационалды ойлауды тежейді, ал кейбіреулері оны сүйемелдейді. Кез келген жақсылық – белгілі бір өнердің нәтижесі, бірақ ләззатқа арналған «өнер» жоқ. Өнерлер артефакттар жасаумен айналысады; ләззат – іс-әрекет түрі. Демек, өнер – іс-әрекет емес. Бірақ, кез келген жақсылық артефакт болуы керек пе? (Мүмкін, парфюмердің немесе тамаша тағамды дайындаушының өнері – ләззат өнерінің мысалдары шығар.) Кейбір ләззаттар «нағыз төмен және жамандауға лайық». «Егер кейбір ләззаттар жаман болса, бұл басты жақсылықтың қандай да бір ләззат болуына кедергі келтірмейді, дәл сол сияқты, кейбір білім жаман болса да, басты жақсылық – білімнің бір түрі болуы мүмкін». Біз шектен шыққан адамның ләззат іздеуі үшін жаман десек, онда ләззаттың өзі жаман емес, бірақ шектен шыққан адам оны тым көп немесе дұрыс емес жолмен іздейді дегенді білдіреді. Зиянды, денсаулыққа зиянды ләззаттар бар. Кейбір ләззатты нәрселер зиянды болғандықтан, ләззат жақсы емес деп айту – логикалық қателік. Бұл, денсаулыққа пайдалы заттар қымбат болғандықтан, денсаулыққа пайдалы заттар жақсы емес дегенге тең. Егер ләззат денсаулыққа зиянды болса, онда ол денсаулықты жақсартпайды, бірақ бұл оның жай ғана жаман екенін білдірмейді. Аристотельдің себептерді талдау әдісіне сәйкес, жақсы немесе жаман нәрсе белсенділік (энергея) немесе тұрақты бейімділік (гексис) болуы мүмкін. Табиғи гексиске оралудан туындаған ләззат – кездейсоқ және табиғи емес, мысалы, ащы дәмнен туындаған уақытша ләззат. Табиғатынан жағымды нәрселер – өзінен-өзі жағымды және ешқандай ауырсынуды немесе қалауды қамтымайтын іс-әрекеттер. Аристотель мысал ретінде ойлануды келтіреді. Мұндай ләззат – өзінің мақсаты, тек жоғары мақсатқа жету үшін пайда болатын процестер емес. Ауырсыну анық жаман, қарапайым мағынада немесе кедергі ретінде. Аристотель бұл ләззаттың жақсы екенін анық көрсетеді деп санайды. Ол Спеусипптің ләззат пен ауырсынудың тек дәрежесімен ғана ерекшеленетіні туралы аргументін қабылдамайды, өйткені бұл ләззатты жаман емес етеді, сонымен қатар кейбір ләззат ең жақсы нәрсе емес дегенді білдірмейді. Аристотельдің айтуынша, егер ләззат жақсы болмаса, онда бақытты (эвдаймон) адамның өмірі басқаға қарағанда жағымды болмайды және ауырсынудан қашуға себебі болмайды. Кез келген ауырсыну жаман болса да, тек дене ләззаттары ғана жаман. Аристотель адамдардың дене ләззатына неге қатты тартылатынын қарастырады. Денсаулығын қалпына келтіруден туындаған тәндік ләззаттардан басқа, Аристотель одан да күрделі метафизикалық себепті айтады, ол адамдар үшін өзгеріс тәтті, бірақ тек кейбір тепе-теңдіктің болмауынан, яғни әрбір адамның бір бөлігі жойылатындықтан және «өзгерісті қажет ететін табиғат қарапайым да, жақсы да емес». Ал Құдай «бір ғана қарапайым ләззатқа мәңгі ләззат алады».

VIII және IX кітаптар: Достық

II кітапта Аристотель достық туралы айтады. Мұнда Сакс Аристотельдің достық (филия) туралы ойларын талқылайды. Аристотельдің айтуынша, достық – бұл жақсы мінез, немесе кемінде, ол жақсы мінезді білдіреді. Ол эвдемония үшін қажет; шын мәнінде, егер сізде барлығы болса, бірақ нағыз достарыңыз болмаса, өмір сүрудің мәні болмас еді. Бұл әділдік пен саясатта да маңызды, өйткені достық – мемлекеттерді біріктіретін нәрсе. Достық екі адамның бір-бірінің жақсылығын тілегенде және осы өзара қарым-қатынастың екеуіне де белгілі болғанда туады. Достықтың екі түрі бар: бір-бірін пайдалы немесе ұнамды болғандықтан жақсы көретін достар, және жақсы және ізгі болғандықтан бір-бірін жақсы көретін, бір-біріне оның құрметі үшін жақсылық тілейтін достар. Бірінші түр соңғысынан нашар, себебі оның себебі (пайдалылық және ләззат достығы достарды адамдар ретінде емес, олар ұсына алатын нәрселер үшін қарастырады) және сонымен қатар олар көбірек сынғыш (пайдалылық немесе ләззат жоғалса, ыдырайды). Пайдалы достық – екінші адамды ескермейтін қарым-қатынас. Бұл достық отбасылық байланыстармен және шетелдіктерге көрсетілетін қонақжайлылықпен бірге топтастырылады, Аристотель бұл достықты ересек адамдармен байланыстырады. Ұнамды достық – уақытша сезімдерге негізделген және көбінесе жастармен байланысты. Мұндай достар бірге болуды ұнатса да, егер адамдар енді ортақ қызметтен ләззат алмаса немесе оған бірге қатыса алмаса, мұндай достық аяқталады. Жақсылыққа негізделген достық – достықтың ең толыққанды түрі, онда екі дос та бір-бірінің жақсы мінезін бағалайды. Егер екеуі де жақсы мінезді сақтаса, қарым-қатынас ұзаққа созылады, екеуіне де пайдалы, қуанышты болады, өйткені оның себебі – досқа деген қамқорлық. Мұндай қарым-қатынас сирек кездеседі, өйткені жақсы адамдар сирек, ал жаман адамдар бір-біріне ләззат ала алмайды. Аристотель дос сөзі осы түрлі мағыналарда қолданылса да, ләззат пен пайдалылық достығының нағыз достыққа ұқсас екенін айту дұрыс деп санайды. Кейде, кемінде, ләззат үшін дос болған адамдар үшін танысу жақсы достыққа әкелуі мүмкін, өйткені достар бір-бірінің мінезін бағалай біледі. Нағыз достық кездейсоқ пайдалы болуы мүмкін (әрине, ол ұнамды және пайдалы), бірақ бірінші кезекте емес. Ол сенімді талап етеді, ал адал емес адамға сену қиын. Достықтың төменгі, пайдалы түрі де назарға лайық, бірақ ол тек нағыз нәрсенің көлеңкесі. Нағыз достық үнемі бетпе-бет кездесуді талап етеді. Дос мейірімді болуы керек және бірге уақыт өткізуді ұнатуы керек (бірақ бұл жеткіліксіз). Көптеген пайдалы достықтар болуы мүмкін, бірақ тек аз ғана нағыз достар болады. Әртүрлі мәртебедегі адамдар арасындағы достық қиындықтар тудыруы мүмкін. Биліктегі адамдар көбінесе ақылды, ұнамды достарға және пайдалы түрдегі бағынышты достарға ие болады, бірақ ақылдылар бағынуы мүмкін, ал бағыныштылар ақылды болмайды, екеуі де сирек кездеседі. Жақсы, ізгі адамдар көбінесе өздерінен жоғары мәртебедегі адамдармен дос болмайды (сирек жақсы және ізгі адамдардан басқа). Алайда, тең емес адамдар арасында достық мүмкін: мысалы, әке мен бала арасындағы достық. Билеушілер өз азаматтарына достықпен қарауы мүмкін. Мұндай жағдайларда достық – әділдік сияқты, тараптардың салыстырмалы мәртебесіне сәйкес бөлінетін құрмет түрі: ұл әкесіне, әке ұлына қарағанда көбірек құрмет көрсетуі керек; бағынушылар өз патшаларын патшаның кез келген бағынушысынан гөрі жақсы көруі керек және т.б. Бұл да достықтың нағыз достықтан ерекшеленетін тағы бір жолы. Бұл әртүрлі жағдайдағы адамдар үшін нағыз достар болуды немесе достар арасындағы мәртебеде теңгерімді сақтауды қиындатады. Тең емес адамдар арасындағы достықта жоғары тұрған адам өз мәртебесіне байланысты артықшылықтарға ие болуға лайық деп санайды; төмен тұрған адам олар аз нәрсе бере алатындықтан көбірек пайда күтуі керек деп санайды. Аристотельдің ойынша, бұл мәселені шешудің бір жолы – төмен тұрған адамға нақты тауарлар мен көмектің үлкен үлесін алуға мүмкіндік беру, ал жоғары тұрған адам осындай игілік үшін құрметтің үлкен үлесін алуы керек, сондықтан екеуі де пайда көреді. Бұл полис үшін де дұрыс: кейбіреулер аз төлеп, көп алады, ал басқалары көп төлеп, аз алады, бірақ оларға құрметпен жауап беріледі. Бұл өлімдіктердің құдайларға, ал балалардың ата-аналарға қарым-қатынасы сияқты. Игілік ететін және олардан игілік көретін адамдар арасындағы қарым-қатынас та парадоксалды достық динамикаға ие; сый беруші сыйды алушыдан көбірек ләззат алуы мүмкін, және сый беруші сыйды алушыдан көбірек жақсы көруі мүмкін. Достық – сүйіспеуге қарағанда сый беруде жақсырақ көрінетін махаббат формасы. Қоғамдар мен достықтар полисті біріктіреді. Әртүрлі қарым-қатынастарды Аристотельдің «Саясат» кітабында түсіндірген конституция түрлерімен (Монархия, Тирания, Аристократия, Олигархия, Тимократия және Демократия) салыстыруға болады. Жақсы және жаман түрлердің айырмашылығы биліктегілердің қаншалықты ізгі немесе өзімшіл екендігіне байланысты. Монарх өз мемлекеті мен азаматтарына қамқорлық жасайды; тиран – өзіне. Аристократия полистің жақсылығына қарайды; олигархия өзі үшін көбірек билік пен байлық жинауға тырысады. Тимократия баршаның жақсылығын ойлайды; демократия азшылықтан көпшілікті тойдыруға тырысады. Сол сияқты, патриархаттағы ер және әйел арасындағы жақсы достық – аристократия мен қара халық арасындағы достық сияқты; бауырлар арасындағы жақсы достық – тимократтар арасындағы достық сияқты. Туыстар арасындағы достық – бірге тұратын азаматтар арасындағы достықтан жақын. Мұндай достықтың жақындығы туыстыққа, сондай-ақ жасқа және бірге өскендігіне байланысты. Ата-ана мен бала арасындағы достық – құдайлар мен өлімдіктер арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас ерекше түр. Құдай мен әйел арасындағы достық – табиғи және негізгі – тіпті адамдардың қоғамдарға бірігуге бейімділігінен де артық. Некелер пайдалы достықтар немесе нағыз достықтар болуы мүмкін. Нағыз достар өз достығының әділдігіне шағымдануға себептері жоқ, өйткені егер олар жақсы көрілгеннен гөрі көбірек сүйсе, теңсіздік жарайды. Пайдалы достықта достыққа екі достың бірі үлес қосып жатыр ма, жоқ па деген шағымдар туындайды, және әр дос аз беруге және көбірек алуға тырысады. Мұндай қақтығыстарды объективті әділдік моделімен шешуге болмайды, бірақ мұндай жағдайларда алынған пайданың құны (және осылайша қайтару қанша болуы керек) әдетте алушымен анықталуы керек. Егер достарға деген міндеттемелер бір-бірімен немесе басқа міндеттемелермен қақтығысатын болса, оларды шешудің ережелері жоқ, бірақ эвристикалар көмектеседі: қарыздарды төлеу, туыстарды туыс емес адамдардан жоғары қою, достарды басқалардан жоғары қою, ересектерге құрмет көрсету және т.б. Дұрыс жауап болуы мүмкін, бірақ жалпы формула жоқ. Пайдалы достықтардың тек пайдалы болғанша ғана сақталуы күтіледі. Нағыз достықтар да аяқталуы мүмкін, мысалы, егер тараптардың бірі оны нағыз достық деп санамайтын болса, немесе егер достың бірі жамандыққа құлап кетсе немесе екіншісінен жоғары көтерілсе. Жақсы мінезді адам өзімен қарым-қатынаста болғандай достықтарды іздейді. Жақсы мінезді адам адалдығы бар және өзі үшін шынайы жақсылықты тілейді. Осылайша ол өзіне нағыз дос сияқты, өйткені дос досына ... тілейді.

Х кітап: Күлкі, бақыт және тәрбие

Аристотель «Этика» кітабында ләззатты талқылайды, бірақ оған Х кітабында көбірек назар аударып, теориялық тұрғыдан қарастырады. Ол алдыңғы бөлімдерде айтылған қағидаға күдікпен қарастырады, яғни адамдар ләззаттан аулақ болуы керек деп есептейді – егер ләззат жаман болмаса, немесе адамдар ләззат іздеуге тым бейім болса. Ол адамдардың іс-әрекеттерінің бұл олардың шынайы сенімі еместігін көрсетеді, бірақ бұл олардың денсаулығына пайдалы болуы үшін үйретілген «асыл өтірік». Ол бұрынғы философтардың, соның ішінде Эвдокс (ләззатты жақсылық деп санаған) және Платон мен Спеусипптың (солай емес) аргументтерін қарастырып, өзінің орташа жол аргументін ұсынады: ләззат – жақсылық, тіпті ол Платондық немесе соңғы мағынада жақсылық болмаса да, өзінің құндылығы үшін ізделеді. Тіпті ләззат пен азап қасиет пен жамандыққа тікелей қатысты емес болса да, бұл сезімдер, әсіресе жастар үшін, күшті ынталандырушы күш болып табылады, сондықтан этика ғалымы оларды ескеруі керек. ләззаттың мәнін анықтау үшін Аристотель өзінің қозғалыс теориясын (кинезис) «Физика» және «Метафизика» еңбектерінде түсіндірілгендей, энергея ретінде қолданады. Бұл тұрғысынан ләззат – қозғалыс немесе кинезис емес, өйткені бөлмеде жүру немесе үй салу сияқты қозғалыстардан айырмашылығы, ол аяқталу нүктесіне ие емес. Ол көруге көбірек ұқсайды, ол толыққандай орындалады немесе мүлдем орындалмайды. «Рахатты сананың әр сәті – толыққанды бірлік». Көру сезімі сияқты сезім қабылдауы өзінің ең жақсы жағдайында және ең жақсы объектілерге бағытталғанда толық белсенділікте (телея энергея) болады. Мұндай толыққанды жағдайдағы кез келген сезім ләззат тудырады; сонымен қатар, ойлау (дианоя) және зерделеу (теория) да өздеріне тән ләззаттарға ие. Бірақ, мысалы, көру – бірлік, және оған байланысты ләззат та солай. ләззат көруді немесе ойлауды белгілі бір жағынан толықтырады, бірақ оларға қажетті нәрсе ретінде емес, оларды тәждейтін қосымша әрекет ретінде. Неліктен ләззат ұзаққа созылмайды? Неліктен ол шаршағандай күйзеледі? Аристотельдің пікірінше, бұл ләззат әрекетке сүйемелдегендіктен және ешбір әрекетті шаршаусыз шексіз жалғастыру мүмкін емес, себебі сезімдерге жаңалық қажет, ал кез келген ләззатты ынталандыру жиі қайталанғанда өзінің тартымдылығын жоғалтады. Өмір – музыка, ойлау және зерделеу сияқты көптеген әрекеттерден құралған белсенділік (энергея), ал ләззат осылардың әрқайсысына толықтыру әкеледі, қанағатқа және тұрғанға лайық өмірге жетелейді. Аристотель өмір ләззат үшін ме, әлде ләззат өмір сүру үшін ме деген сұраққа жауап береді, өйткені екі әрекет бір-бірімен ажырамас байланыста болып көрінеді. Әртүрлі әрекеттер – сезімталдық, ойлау, зерделеу – әртүрлі ләззаттарға әкеледі, ал бұл ләззаттар әрекеттерді күшейтеді. Сондықтан «әрбір әрекеттің өзіне тән ләззаты бар». Мысалы, флейташы ойнағанда жақсы ойнайды және одан көбірек ләззат алады. Бірақ бұл ләззаттар мен олармен байланысты әрекеттер бір-біріне кедергі келтіре алады, дәл сол сияқты флейташы ойнап жатқанда дауға қатыса алмайды. Бұл қандай ләззаттарды іздеу керек деген сұрақ тудырады. Кейбір ләззаттар әдемі, ал кейбіреулері қарапайым немесе бұзылған. Әділ адамның ізгілікпен айналысудан алатын ләззаты – жақсы ләззат, ал зұлым адамның зұлымдықпен айналысудан алатын ләззаты одан да төмен (мұндай «ләззаттар» осы атқа лайық емес). Аристотельдің пікірінше, жануарлардың әр түріне өзіне сәйкес ләззаттар тән, сол сияқты адамдар да өзіне сәйкес ләззаттарда әртүрлі. Аристотель адамгершіліктің жоғары деңгейдегі тұлғасын дұрыс стандарт деп санайды.

Бақыт

Ақырында Аристотель бүкіл этиканың мақсаты – эвдаймонияға қайта оралады. I кітаптағы анықтамаға сәйкес, ол өзінен-өзі жақсы және тек өзі үшін таңдалған іс-әрекет (құралдық емес). Аристотель ізгілік осы анықтамаға сай келеді деді, бірақ, мүмкін, демалыс та осы сипаттамаға сай келеді (мысалы, теннис ойыны тек ләззат алу үшін ойналуы мүмкін). Аристотель мұны эвдаймонияны жөнге келтіреді деп санайды. Кез келген адам, тіпті құл да демалудан ләззат ала алады, ал ешкім құл болғысы келмейді. Оның пікірінше, демалыс – өзінің мақсаты емес, ол – асыл іс-әрекетке дайындалу (немесе одан қалпына келтіру) үшін жасалатын демалыс, яғни ол құрал ретінде қолданылады. Аристотельдің айтуынша, егер толыққанды эвдаймония – ең жоғары ізгілікке сәйкес келетін іс-әрекет болса, онда бұл ең жоғары ізгілік жанның ең жоғары бөлігінің ізгілігі болуы керек. Оның айтуынша, бұл – ақыл (nous) «немесе табиғатымыздан бізді басқарып, жетектеуге және асыл әрі құдайлық нәрсені білуге қабілетті нәрсе». Аристотельдің пікірінше, бұл ең жоғары іс-әрекет – философиялық ой-толғаныс (energeia theōrētikē) болуы керек. Бұл – ең тұрақты, жағымды және өзін-өзі қамтамасыз ететін қызмет. Оған жету – адам баласының бойындағы өлімсіз және құдайлық нәрсеге сәйкес өмір сүру және «мүмкіндігінше өзімізді өлімсіз етуге, әрбір күш-жігерімізді өзіміздегі ең жақсы нәрсеге сәйкес өмір сүруге жұмылдыру». Аристотельдің пікірінше, ой-толғаныс – құдайлардың айналысуы мүмкін ең бақытты іс-әрекеттің жалғыз түрі. Ақыл – нағыз өзіміз, ал осы бақыт түрі адамдарға ең лайықты, себебі тек адамдар ғана бақытқа (эвдаймония) және ақылға (nous) ие. Аристотель сондай-ақ, басқа ізгіліктермен салыстырғанда, ой-толғанысқа аз дүние-мүлік қажет екенін және өзіне сенуге көбірек мүмкіндік беретінін айтады: «әрине, ол адам болып, басқалармен бірге өмір сүреді, сондықтан ізгілікпен айналысуды таңдайды, демек, адам ретінде өмірін жалғастыру үшін сыртқы игіліктер қажет болады». Адамды басқа жануарлардан ерекшелендіретін нәрсе – біздің ойлау қабілетіміз. Бұл – біздің мақсатымыздың меңзеуі. Ал ол өз кезегінде эвдаймониямызды қалай жүзеге асыру керектігін білдіреді. «Әр нәрсенің өзіне тән нәрсесі – сол нәрсе үшін ең жақсы және ең жағымды; сондықтан адам үшін ақылға сай өмір – ең жақсы және ең жағымды, себебі ақыл – адамнан бәрінен де артық. Осылайша, бұл өмір де ең бақытты өмір». Шын мәнінде, эвдаймонияның өзі адамдарға тән нәрсе, және бұл – негізгі мәселе: Бақыт ой-толғаныс сияқты кеңіледі, және ой-толғанысқа толыққанды ие болғандар шын мәнінде бақытты, ой-толғаныстың нәтижесі емес, оның өзінің арқасында; өйткені ол өзінен-өзі құнды. Сондықтан бақыт – ой-толғаныстың бір түрі болуы керек.

Білім, дағдыландыру және жақсы заңдар қажеттілігі

Аристотель этика практикада әсер етпесе, мақсатына жете алмайтынын қайталайды. Мәселе – жақсы өмір сүруді үйрену ғана емес, соны іс жүзінде де істеу. Теориялар жеткіліксіз. Мінезділік қасиеттерді дамыту үшін бала кезінен жақсы тәрбие және дағдыландыру қажет. Әйтпесе, жастар жоғары деңгейдегі ләззатты сезіне алмайды және оңай қол жеткізілетін нәрселерге ден қояды. Әке-шешелер көбінесе осындай тәрбие беруге тырысса да, қоғамның жақсы заңдар қабылдауы өте маңызды. Жақсы заңдар мен білім берудің қажеттілігі туралы Аристотель мәңгілік проблеманы шешуге тырысатынын айтады: медицина ғылымынан айырмашылығы, бақыт туралы теориялар құратын және ізгілікке үйрететін софистер сияқты адамдардың өзінде тәжірибе болмайды, ал жақсы әке-шешелер мен заң шығарушылар ең жақсы заңдарды талдау үшін ғылыми тәсіл әзірлемеген. Сонымен қатар, заң шығарушылардың өте азы, мүмкін спартандықтар ғана, білім беруді заң шығарудың басты назарына алды, олай болуы керек еді. Білім беру медицина сияқты теория мен тәжірибені біріктіруі керек, және бұл саясатты зерттеуге жаңа көзқарас талап етеді. Оның айтуынша, мұндай зерттеу тіпті заңдары жақсы емес және әке-шешелер заң шығарушылардың көмегінсіз жастарда дұрыс әдеттер қалыптастыруға тырысатын қоғамдарда да көмектесуі керек. Сондықтан Аристотель «Никомах этикасын» «Саясат» атты еңбегінің жалғасы екенін атап аяқтайды. (Дегенмен, бүгінгі күні біздегі «Саясат» Аристотельдің сол жерде айтқан саясат туралы пікірталасынан едәуір өзгеше.)

Тәуелділігі және туындылары

Евдемияның этикасы кейде Никомахтың этикасының кейінгі түсіндірмесі немесе парафразы болып саналады. Магна Моралия әдетте Аристотельден кейінгі Аристотельдік этиканың синтезі ретінде түсіндіріледі, оның ішінде Никомах және Эудемия, сондай-ақ кейде Аристотельге де жатқызылады. Никомахтың этикасына қатысты Аспасийдің түсініктемесінің үзінділері сақталған. Бұл Аристотельдің еңбектеріне жасалған ең ертедегі түсіндірме болып табылады және Аспазиус аристотельдік схоластикалық дәстүрдің парипатетигі болғандықтан ерекше. Грек философиясында Аристотельдік этика эпикурейшілдік пен стоицизммен ығыстырылды. Батыста бұл салаға қызығушылық 12-ғасырда қайта оянды, осы кезде Никомахтың этикасы (және Аверростың 12-ғасырдағы түсіндірмесі) жаңадан табылған болатын. Фома Аквинский Аристотельді «Философ» деп атады және Никомах этикасына жеке түсініктеме жариялап, оның көптеген аргументтерін «Summa Theologica» еңбегіне енгізді (немесе оларға қарсы пікір білдірді). Доменико да Пьяченца өзінің 15-ғасырлық би туралы трактатында (классикалық балетке айналған бидің негізгі қағидалары туралы ең ерте жазбаша құжаттардың бірі) Аристотельдің Х кітабындағы қозғалыс рақатының сипаттамасын би қағидаларының авторитеті ретінде пайдаланды. Би қозғалысының идеалды тегіс болуына тек қасиеттердің үйлесімділігі арқылы қол жеткізілетінін үйреткен Да Пьяченца, Аристотельдің қозғалыс, өлшем және есте сақтау туралы философиялық тұжырымдамаларын қолданып, биді моральдық тұрғыдан, ізгілік ретінде дәріптеді. Г. Э. М. Анскомбтың 1958 жылғы «Заманауи моральдық философия» атты мақаласында ол этикалық философияның Аристотельден бері қаншалықты өзгергенін атап өтті, сондықтан Аристотельдің этикасын талқылау кезінде қазіргі заманғы этикалық ұғымдарды қолданатын адамдар «өздерін қалайда жақтары дұрыс келмейтіндей сезінеді: тістері дұрыс түспейді». Оның пікірінше, қазіргі заманғы философия Аристотельдің адамның мақсатын (және оның құдайлық заңға деген күмәнін) жоққа шығарды және этиканы зерттеудің мәнін жоғалтты. Нәтижесінде, қазіргі заманғы моральдық философия дұрыс пен бұрыстың интуициясының фактілерге қалай негізделуі мүмкін екенін еске түсіре алмай, қиналды. Ол Аристотельдік этиканы қайта жаңғыртуға болады, бірақ мұны жасау үшін Аристотельдің кейбір метафизикалық және психологиялық болжамдарын жаңарту қажет екенін айтты: «Философиялық тұрғыдан алғанда, қазіргі уақытта бізді алаңдататын, адам табиғаты, адам әрекеті, қасиеттің мәні және, ең бастысы, адамның 'өркендеуі' туралы есеппен толтырылуы керек үлкен олқылық бар». Қазіргі заманғы этиканың қайта жаңғыруы осы шақыруға жауап берді. Аласдер МакИнтайр «Ар-намыстан кейін» (1981) еңбегінде қазіргі заманғы этикалық теорияларға қарсы Аристотельдік этиканы қорғады. Ол Ницшенің қазіргі заманғы моральдық философияның әртүрлілігін бос екенін көрсеткенін және оларды тиімді түрде жоққа шығарғанын мәлімдеді. Бірақ ол Ницшенің дәлелдері Аристотельдік этикадағы «әдептің ерекше түріне» қолданылмайтынын айтады. Сондықтан этиканы қайта жаңғырту үшін «Аристотельдік дәстүрді біздің моральдық және әлеуметтік көзқарастарымыз бен міндеттемелерімізге түсініктілік пен ұтымдылықты қайтару үшін қайтадан айтуға болады».