Кіріспе

Пэнанг хоккиенінің диалектісі (; Tâi lô: Pī néeng Hok kiàn uā; Pe̍h ōa jī: Pī néng Hok kiàn ōa; IPA: ) – Малайзияның Пэнанг штатында қолданылатын хоккиен тілінің жергілікті түрі. Пенангтың қытай қауымдастығының 63,9%-ы, сондай-ақ кейбір Пенанг үнділері мен малайлары бұл тілде сөйлейді. Бұрын Пенанг, Кедах, Перлис және солтүстік Перак аймақтарындағы көптеген қытайлардың ортақ тілі болған. Алайда, 1980 жылдардан бері көптеген жас сөйлеушілер Малайзияның қытай мектептеріндегі «Мандарин тілін қолдану» науқанының ықпалымен Малайзия мандариніне көшті, тіпті бұл аймақтарда бұрын мандарин тілі қолданылмаған. Мандарин тілі қытай мектептерінде оқытудың жалғыз тілі ретінде қабылданды және 1980 жылдардан 2010 жылдардың ортасына дейін бұл мектептерде студенттер мен мұғалімдер мандарин емес хоккиен тілінің түрлерін қолданғандары үшін жазаланды. 2021 жылғы зерттеуде Пенанг хоккиенінің Мандариннің кеңеюіне байланысты «қауіпті» тіл екендігі анықталды (Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale бойынша). Пенанг хоккиені – Чжанчжоу (漳州; Tsiang tsiu) хоккиенінің бір тармағы, және оған малай және ағылшын тілдерінен көптеген сөздер қарызға алынған. Фуцзянь (福建; Hok kiàn) провинциясының диалектілерімен салыстырғанда, ол Лонхай (龍海; Liông hái) округінің Хайчан (海滄; Hái tshng) ауданында және көршілес Сямэнь (廈門; Ēe muî) префектурасының Цзяомей (角美; Kak bí) және Синьлин (杏林; Hēng lîm) аудандарында қолданылатын диалекттерге ең жақын. Оңтүстік-Шығыс Азияда Пенангпен шектесетін штаттарда (Кедах, Перлис және солтүстік Перак), сондай-ақ Индонезияның Медан және Солтүстік Суматрасында осыған ұқсас диалектілерде сөйлейді. Ол Оңтүстік Малайзия хоккиенінен, Сингапур хоккиенінен және Тайвань хоккиенінен айқын ерекшеленеді.

Орфографиялық

Пенанг хоккиені көбінесе сөйлеу тілі, алайда оны қытай іріптерімен (唐人字; Tn̂g lâng jī) немесе латын әрпімен (紅毛字; Âng môo jī) жазуға болады. Пенанг хоккиені жазба материалдарының саны, әсіресе латын әрпімен жазылғандары, әлеуметтік желілерде кең таралғандығының арқасында артып келеді. Көптеген тақырыптар тілдің өзіне – сөздіктер мен оқулықтарға арналған. Бұл, Пенангтың мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде тілді сақтау, қайта жаңғырту және насихаттау жөніндегі күш-жігермен байланысты, себебі жас ұрпақ арасында Пенанг хоккиенін қолдануының азаюы және мандарин мен ағылшын тілдеріне басымдық беруі туралы хабардарлық артып келеді. Бұл материалдарда қолданылатын стандартты латын әрпімен жазу жүйелері Tâi lô және Pe̍h ōa jī негізінде құрылған, Пенанг хоккиенінің фонетикасына сәйкес түрлі өзгерістер енгізілген. Пенангтың Хоккиен тілі қауымдастығы (Persatuan Bahasa Hokkien Pulau Pinang; 庇能福建話協會) – тілдің қолданылуын және жандандыруын қолдайтын ұйымдардың бірі. «Speak Hokkien» кампаниясы арқылы олар Пенанг хоккиенінің фонетикасына және қарыз сөздеріне бейімделген Tâi lô негізіндегі жүйені насихаттайды. Осы мақалада осы жүйе қолданылады және оның ерекшеліктері төменде егжей-тегжейлі сипатталған. «Speak Hokkien» кампаниясы Тайвань Білім министрлігі ұсынған тізімдерден алынған дәстүрлі қытай іріптерін қолдануды да насихаттайды. Көптеген ана тілінде сөйлейтін адамдар осы стандартталған жүйелерден хабардар емес және ағылшын, малай және пиньин орфографиялық ережелеріне негізделген латын әрпімен жазудың әртүрлі әдістерін қолданады. Бұл әдістер көптеген есімдер мен тағамдарды жазу үшін кеңінен қолданылады, мысалы, Char Kway Teow (炒粿條; tshá kúe tiâu). Мұндай жазулар көбінесе үйлесімсіз және өте өзгергіш, бірнеше баламалы жазу нұсқалары бар, мысалы, Char Koay Teow. Орташа ана тілінде сөйлейтін адам үшін интуитивтірек болатын осы әдістер кейбір жазба материалдарда қолданылатын стандартты емес латын әрпімен жазу жүйелерінің негізін құрайды.

Түстер

Пенанг хоккиеніндегі екі Кету тоны (3-ші және 7-ші) іс жүзінде бірдей, және олардың санды пішіндерінен басқа ешқандай айырмашылығы жоқ. Сондықтан Пенанг хоккиенінде ана тілінде сөйлейтін көптеген адамдар тек төрт тонды біледі: ашық буындардағы (жоғары, төмен, көтеріңкі, жоғары-төмендеу) және жабық буындардағы екі Кіріс тонды (жоғары және төмен). Романизация жүйелерінің көпшілігінде бұл жалпы алты тон ретінде есептеледі. Тондар:

+Пенанг хоккиеніндегі тонтар Жоғарғы/Қараңғы (陰) Төменгі/Жылы (陽) № Атауы TL Контуры Санды пішіндегісі Level (平) 1陰平im piânn[˦˦] (44)[˨˩] (21) 5陽平iông piânn[˨˧] (23)[˨˩] (21) Rising (上) 2上聲sióng siann[˥˧] (53)[˦˦] (44) – [˦˦˥] (445) Departing (去) 3陰去im khì[˨˩] (21)[˥˧] (53) 7陽去iông khì[˨˩] (21)[˨˩] (21)[˦˦] (44) Entering (入) 4陰入im ji̍p[ʔ˧] (3)[ʔ˦] (4) 8陽入iông ji̍p[ʔ˦] (4)[ʔ˧] (3) Ескерту: Кіріс тонды (4-ші және 8-ші) тек жабық буындарда кездеседі, мұнда◌ әрпі p, t, k немесе h әріптерін білдіреді.

Тондардың атаулары енді тон контурларымен ешқандай байланысы жоқ. (Жоғарғы) Көтеріңкі (2-ші) тонның Пенанг хоккиенінде екі нұсқасы бар: жоғары-төмендеу тон [˥˧] (53) және жоғары-көтеріңкі тон [˦˦˥] (445). Жоғары-төмендеу тон [˥˧] (53) көбінесе егде жастағы ұрпақ арасында жиі кездеседі, ал жас ұрпақтарда жоғары-көтеріңкі тонды [˦˦˥] (445) қолдануға көшу байқалады. 3-ші тон 2-ші тонға санды пішінде өзгергенде, жоғары-төмендеу нұсқасы [˥˧] (53) қолданылады, бірақ кейбір сөйлеушілер 3-ші тонды 1-ші тонға [˦] (44) ауыстыруы мүмкін. Бұларға малай, теочев, кантон және ағылшын тілдері жатады.

Малай

Малайзия мен Сингапурдағы басқа диалекттер сияқты Пенанг хоккині де малай тілінен көп нәрсе алады, бірақ кейде басқа хокки диалекттеріне қарағанда көбірек, мысалы:

+Пенанг хоккиніМалай тіліБасқа хокки диалекттеріМағынасыЕскерту
ān tinganting耳鉤hīnn kauearring
bā láibalai polis警察局kíng tshat kio̍kpolice station
bā lu峇魯baru拄才tú tsiahжаңадан, қазір ғана
bān san萬山bangsal菜市仔tshài tshī ámarketсонымен қатар: pá sat (巴剎)
báng kûbangku椅條í liâustool
bá tû礣砥batu石頭tsio̍h thâustone
bēr liânberlian璇石suān tsio̍hdiamond
bī nā tangbinatang動物tōng bu̍tanimal
禽獸 (khîm siù) де жиі қолданылады.
gâ tái疨㾂gatal癢tsiūnnitchy
gēr lí / gî lí疑理geli噁ònncreepy; hair raising
jiám bân染蠻jamban便所piān sóotoilet
kan nang tsû / kan lang tsû蕳砃薯kentang馬鈴薯má lîng tsûpotato
kau în / kau îng交寅kahwin結婚kiat hunmarry
khit siàn乞善kesian可憐khó liânpity
lām penglampin尿帕仔jiō phè ádiaper
lô ti羅知roti麵包mī paubread
ló kun老君dukun醫生i sengdoctor
lui鐳duit錢tsînnmoney
má ná嘛哪mana當時tang sî啥物時陣siánn mih sî tsūas if; since when?
má nekmanik珠仔tsu ábead
má tâ馬打mata mata警察kíng tshatpolice
pá sat巴剎pasar菜市仔tshài tshī ámarketсонымен қатар: bān san (萬山)
pīng gangpinggang腰iowaist
pún呠 / 僨pun也iāalso
lā sarasa感覺kám kakto feels
sá bûn雪文sabun茶箍tê khoosoapБасқа хокки диалекттері, соның ішінде кейбір тайвандық диалекттер де 雪文 (sá bûn) қолданады.
sâm pá儳飽sampah糞埽pùn sògarbage
sa yang捎央sayang愛àito love; what a pity
som bóng森妄sombong勢利sè līsnobbish
soo tong蘇東sotong鰇魚jiû hûsquid/cuttlefish
su kā / su kah私合suka愛àito like
tá hān扙捍tahan忍耐lím nāiendure
ta pí焦比 / 逐比tapi但是 / 毋過tān sī / m̄ kohbut
to lóng多琅tolong鬥相共tàu sann kānghelp鬥相共 (tàu sann kāng) де жиі қолданылады.
tong kat杖楬tongkat枴仔kuái áwalking stick
tsi lā kācelaka該死kai sídamn it
tsiám pócampur摻tshamto mix
tua la大帤tuala面巾bīn kintowel

Сонымен қатар, көптеген Хоккиен сөздер Малай тіліне қарыз алынған, кейде сәл өзгеше мағыналармен, мысалы:

+Малай тіліПенанг хоккиніМағынасыЕскерту
beca馬車bée tshiahorse cart
bihun米粉bí húnrice vermicelli
Jepun日本Ji̍t púnJapan
loteng樓頂lâu téngupstairsБастапқыда Хоккиен тілінде "беке" деген мағынаны білдіреді.
kicap鮭汁kê tsiapfish sauceБастапқыда Хоккиан тілінде "соус" дегенді білдіреді.
kongsi公司kong sito shareБастапқыда Хоккиан тілінде "компания/фирма/клан бірлестігі" дегенді білдіреді.
kuaci瓜子kua tsíedible watermelon seed
kuetiau粿條kué tiâuflat rice noodle
kuih粿kuérice flour cake
mi麵mīnoodle
sinseh先生sin senntraditional Chinese doctor
tauhu豆腐taū hūtofu
tauke頭家thâu keeboss
teh茶têetea
teko茶鈷têe kóoteapot
Tionghua / Tionghoa中華Tiong huâChinese (of/relating to China)
Tiongkok中國Tiong kokChina
tukang廚工tû kangcraftsman

Басқа қытайлық сорттар

Пенанг хоккиенінде Малайзияда және оның айналасында сөйленетін қытай тілінің басқа түрлерінен шыққан сөздер бар. Мысалы:

+Penang HokkienШыққан жеріМәніЕскерту愛àiTeochewқалауHokkien тілінің басқа түрлері 欲 beh қолданады.我wáTeochewМен; менHokkien тілінде бастапқыда guá деп айтылған, бірақ Пенанг хоккиені Teochew айтылуын қабылдады.我儂wá lângTeochewбіз; бізWang/uang (卬) деп қысқартылуы мүмкін. Hokkien тілінің басқа түрлері 阮 gún/guán қолданады.汝儂lú lângTeochewсіздерЛуанг (戎) деп қысқартылуы мүмкін. Hokkien тілінің басқа түрлері 恁 lín қолданады.伊儂i lângTeochewолар; олардыңYang/iang (傇) деп қысқартылуы мүмкін. Hokkien тілінің басқа түрлері 𪜶 (亻因) in қолданады.無便bô piānTeochewештенeштеңе істеуге болмайды豬母酸 / 豬母霜tu bó suinn / tu bó sngTeochewқамыс (әсіресе тағам ретінде)Жергілікті Teochew 豬母酸 tṳ bó sṳng-нен алынған.啱ngamCantoneseсәйкес; қолайлы大佬tāi lôuCantoneseбауыр; басшыПенанг хоккиені кантондық айтылуды қолданады.緊張kán tsiong / kín tsiongCantonesеашушаңКантондық 緊張 gán jēung айтылуынан немесе Hokkien тіліндегі 緊 (kín) + Кантондық 張 (jēung) қосылысынан алынған. Hokkien тілінде бастапқы айтылуы kín tiaunn/kín tionn болған.無釐頭môu lêi thāuCantonesemәні жоқКантондық 無厘頭 mòuh lèih tàuh-тан алынған.豬腸粉tsý tshiông fânCantonesechee cheong funПенанг хоккиені кантондық айтылуды қолданады.雲吞uān thanCantonesewantanПенанг хоккиені кантондық айтылуды қолданады.濕濕碎sa̋p sa̋p sêoiCantoneseоңай; "бірден-бір"Пенанг хоккиені кантондық айтылуды қолданады.死父sí pēeSingaporean HokkienөтеTeochew 死父 sí pĕ-нен алынған және Сингапурлық Хоккиеннен қабылданған 死爸 sí pē.我老兮wá lāu êSingaporean Hokkienқұдай-ау, о, жоқ

Ағылшынша

Пенанг хоккиенінде ағылшын тілінен де сөздерді алған, олардың кейбіреулері малай тілінен алынған болуы мүмкін. Көбінесе бұл сөздер малай тіліндегі сөздерге қарағанда техникалық және жақсы сіңбеген, мысалы, тежегіш, парк, құбыр, насос және т.б. Алайда кейбіреулері күнделікті тілде қолданылады, мысалы:

+Penang HokkienEnglishOther HokkienNote
a bôi阿bôiBoykiánnӨз ұлына деген сыйлы атау. Сондай-ақ, басқа біреудің ұлы немесе өз ұлының жасындағы жас жігітке қатысты қолданылады.
a gêr阿gêrGirl查某tsa bóo kiánnӨз қызына деген сыйлы атау. Сондай-ақ, басқа біреудің қызы немесе өз қызының жасындағы жас қызға қатысты қолданылады.
áng kér安哥Uncle阿叔a tsekӘкесінің жасындағы ер адамға деген сыйлы атау. Сондай-ақ, орта жастағы немесе жасы үлкен еркектерге қатысты қолданылады.
án tí安娣Aunty阿姨a îАнасының жасындағы әйелге деген сыйлы атау. Сондай-ақ, орта жастағы немесе жасы үлкен әйелдерге қатысты қолданылады.
kú shérn古申cushion墊тиамли лео радиоқабылдағыш
siu im kimóo tó摩哆motorcycle摩托車мотоцикл, 'мотор' сөзінен туынды.
sée le̋rt沙律salad沙ласа ласоо
fá沙發sofaкеңейтілген кресло

Тайланд тілі

Пэньанг хоккиниінде тай тілінен шыққан деп есептелетін сөздер де бар, мысалы:

+Penang HokkienDefinitionOther HokkienNotepua̍t 鈸 / 鏺 1/10 валюта бірлігі, яғни 10 сен/цент. Мысалы, 50 сен – 五鈸 gōo pua̍t. ||align=center|角kak|| Этимологиясы толық белгісіз, бірақ тай батынан шыққан деп саналады.

Ойын-сауық

Соңғы жылдары Пэнанг-хоккьин тілінде сөйлеуді қамтитын бірнеше фильм түсірілді, бұл диалекттің маңыздылығын сақтауға бағытталған кең ауқымды күш-жігердің бір бөлігі. Соңғы фильмдердің ішінде 2014 жылы ең көп тамашалаушы жинаған малайзиялық «Сапар» және Пэнанг-хоккьин тілінде толығымен түсірілген алғашқы фильм – «Сен маған әлемсің» (You Mean the World to Me) бар. Көңіл көтеру саласына жасалған тағы бір маңызды үлес – Пэнанг-хоккьин подкасты. 2005 жылы АҚШ-тың Канзас-Сити қаласында тұратын Джон Онг құрған бұл подкаст, Пэнанг стиліндегі хоккьин тіліне толығымен арналған алғашқы платформа болып табылады. Подкаст, Пэнанг тұрғындары мен тілді түсінетін адамдар үшін қызықты және тартымды бағдарлама ұсынады. Пэнанг-хоккьин тіліне арналған жақындағы фильмдер толқынынан бұрын пайда болғандықтан, подкаст тақырып бойынша шектеусіз, жеңіл және бейресми әңгімелерге арналған ерекше кеңістік ұсынады. Тыңдаушылар жақын достарымен сырласып, әңгімелескендей күлкілі және таныс әңгімелерді тыңдай алады. Пэнанг-хоккьин тілінің ойын-сауық саласындағы бастама ретінде Пэнанг-хоккьин подкасты тілдің маңыздылығын сақтау жөніндегі күш-жігерді толықтырады. Ол Пэнанг-хоккьин тілімен байланысты мәдениетті және юморды дәріптейтін аудио орта болып табылады, сонымен қатар осы тілді тереңінен сезінуге ниеттенгендер үшін құнды ресурс есебінде қызмет етеді.