Кіріспе

Платонның диалогы
Платонның диалогы «Мено» (др.-греч. Μένων, Ménōn) – Платон жазған сократтық диалог. «Мено» диалогын Менон Сократтан ізгілік үйретіле ме, тәжірибе арқылы қол жеткізіле ме, әлде туа біткен қасиет пе деп сұрап бастайды. Ізгілікті үйретуге бола ма, жоқ па, соны анықтау үшін Сократ Менонға ең алдымен ізгілік дегеніміз не екенін анықтау қажет екенін айтады. Кейіпкерлер ізгілік туралы, немесе дәлірек айтқанда, арете туралы сөйлескенде, әділдік немесе сабырлылық сияқты нақты ізгіліктерге емес, жалпылама ізгілікке қатысты айтады. Туындының бірінші бөлігі Сократтың диалектикалық стилін көрсетеді; Менон ізгілікті дұрыс анықтай алмай, шатасуға немесе аporияға келеді. Сократ олар бірге ізгілікке лайықты анықтама іздеуді ұсынады. Жауап ретінде Менон білмейтін нәрсені іздеудің мүмкін емес екенін айтады, себебі оны тапқан-тақпағанын анықтауға болмайды. Сократ Менонның аргументін, көбінесе «Менонның парадоксы» немесе «Оқушының парадоксы» деп аталатын, сынға алып, білімді еске түсіру (анамнезис) ретіндегі теорияны ұсынады. Диалогта айтылғандай, бұл теория жанның мәңгілік екенін және денеден тыс күйде барлық нәрсені білетінін көрсетеді; ал денеде білім алу – жанның денеге кірмес бұрын білгенін еске түсіру процесі. Сократ есте сақтауды іс жүзінде көрсету үшін Менонның құлына математикалық жұмбақ қояды. Содан кейін Сократ пен Менон гипотеза әдісін қолдана отырып, ізгілікті үйренуге бола ма деген сұраққа қайта оралады. Диалогтың соңында Менон тағы бір танымал жұмбақты ұсынады, ол «Менонның мәселесі» немесе «Білімнің құндылығы мәселесі» деп аталады, онда білімді неліктен нағыз сенімнен жоғары бағалайтыны сұралады. Сократ оған жауап ретінде білім мен нағыз сенім арасындағы белгілі және біршама жұмбақ айырмашылықты ұсынады.

Кейіпкерлер

Платонның "Менон" диалогы Сократ пен Менон (кейде "Менон" деп те транскриптеледі) есімді екі басты тұлғаның адамгершілік туралы – оның мәні қандай және оны үйретуге бола ма, болмай ма – пікір таластыратын сократтық әңгіме. Менон Афинаға Фессалиядан көптеген құлдарымен бірге келеді. Жас, әдемі, жақсы отбасыда туған ол, ізгілік туралы көзқарастары Менонға әсер ететін танымал софист Горгияның шәкірті. Диалогтың басында Менон ізгілік туралы тақырыпта көп рет, көп адамдардың алдында сөз сөйлегенін айтады. Менонның құлдарының бірі де диалогта сөйлейді, себебі Сократ осы құл арқылы анамнез идеясын көрсетуге тырысады – белгілі бір білім адам бойында туа біткен және жан дұрыс сауалдар арқылы оны "есіне түсіреді". Диалогқа қатысатын тағы бір тұлға – афиналық саясаткер Анитус, Сократтың айыптаушысы, ол Менонмен дос.

Қасиеттілік

Диалог Менонның Сократтан ізгілікті үйретуге бола ма деп сұрауымен басталады. Сократ өзінің де, таныс адамдарының да ізгілік дегеннің не екенін білмейтінін айтады. Менон Горгийдің сөзін келтіріп, ізгіліктің әр адам үшін әртүрлі екенін, ер адам үшін қаладағы мінез-құлқы достарына көмектесу, жауларына зиян келтіру және өзіне ешқандай зиян келмеуіне қарайтынын айтады. Оның пікірінше, әйелдер үшін ізгілік басқаша. Әйелдің міндеті – үй шаруашылығын басқару және күйеуіне бағыну. Балалардың (ұл-қыз) да өздеріне тән ізгіліктері бар, сондай-ақ ересектердің де – бос немесе құлдардың да. Сократ қарсылық білдіреді: барлық адамдарға ортақ бір ізгілік болуы керек. Сократ адамгершілік қасиеттердің адамның жынысына немесе жасына байланысты екенін жоққа шығарады. Ол Менонды ізгіліктің барлық адамдарға ортақ екендігі туралы ойға жетелейді, софросуне (сабырлылық, яғни өзін-өзі бақылау) және дике (дикайосуне; әділеттілік, яғни басқаларға зиян келтірмеу) тіпті балалар мен қарттарда да ізгілік. Менон Сократқа «адамдарды басқару қабілеті» барлық адамдарға ортақ қасиет болуы мүмкін деп ұсыныс жасайды. Сократ құл иесіне «жақсы басқару» құлдың қасиеті бола алмайтынын, өйткені онда ол құл болмас еді дейді. Сократтың көрсеткен қателіктерінің бірі – Менонның көптеген жеке ізгіліктерді атап көрсетуі, бірақ оларды ізгілік ететін ортақ белгіні анықтамауы. Сократ Менонның бір нәрсені көпке бөлуін, мысалы, тарелканы сындырған адам сияқты екенін айтады. Менонның пікірінше, ізгілік – жақсы нәрселерге құштарлық және оларды алуға қабілеттілік. Сократ бұл мәселенің екінші проблеманы тудыратынын айтады: көптеген адамдар жамандықты тани алмайды. Содан кейін талқылау жақсы мен жаманды ажырата алмау және біреуін екіншісі деп қабылдау себептерін анықтауға қатысты мәселеге бұрылады. Сократ Менонды жақсы нәрселерді шынайы жақсы болу үшін ізгілікпен қол жеткізу керек пе деп ойлауға шақырады. Сократ ізгіліктің бір нәрсе ме, әлде көп нәрсе ме деген сұраққа жол ашады. Менода ізгілік туралы толыққанды анықтама берілмейді. Алайда, Сократтың пікірлері, ол сәтті анықтаманың бірлік болуын, ізгіліктің нақты мысалдарының барлығын қамтуын және дөңгелек пікірге ұласпауын қалайтынын көрсетеді.

Анитус

Менон енді Сократтан бастапқы сұраққа – ізгілікке қалай қол жеткізіледі, әсіресе, оқыту арқылы ма, әлде өмірлік тәжірибе арқылы ма – қайта оралуын өтінеді. Сократ ізгілікті білім деп қарастырады және егер осылай болса, ізгілік оқытылуға болады дегенге бірден келіседі. Олар ізгіліктің шынымен білім болуы мүмкін бе деген мәселеге көшеді. Сократ күмәнданады, себебі егер ізгілік білім болса, оны үйретушілер мен білім алушылар болуы керек, бірақ олар жоқ. Сол кезде кездейсоқ Анитус пайда болады, Сократ оны ақыл-ойы мен еңбегімен байлыққа ие болған Антемионның ұлы деп мақтайды. Антемион ұлын жақсы тәрбиелегендіктен, Анитус аталған зерттеуге қатысуға лайық екенін айтады. Сократ софистерді ізгілікке үйрететін ұстаздар деп ұсынады. Анитус қорқып, олар туралы ештеңе білмейтінін және білуге де ниеті жоқ екенін мәлімдейді. Сократ содан кейін адамдар неліктен әрқашан өздерінің ізгіліктерімен тең ұлдарды дүниеге әкелмейді деп сұрайды. Ол Темистокл, Аристид, Перикл және Фукидид сияқты басқа да көрнекті тұлғаларды мысалға келтіріп, олардың ұлдары өздерінің ізгілік деңгейіне жете алмайды деген күмәнді ойын білдіреді. Анитус ашуланып, Сократты жала жабуда айыптап, мұндай пікірлерді айтуда сақтық танытуға ескертеді. (Тарихи Анитус Сократты соттағандардың бірі болған.) Сократ Анитус жала жабудың мәнін түсінбейтінін айтады және Менонмен бірге ізгіліктің анықтамасын талқылауды жалғастырады.

Шынайы сенім мен білім

Анитуспен болған әңгімеден кейін Сократ Менонға софистер ізгілікке үйрете ме, ал ізгілік үйретілуге бола ма деген ойларын сұрап, сұрақ қоюға қайта оралады. Менон қайтадан қысылып, Сократ олардың ізгілікке жету үшін білім қажет дегенге келісуде қателік жасағанын айтады. Ол "шынайы сенім" мен "білімнің" ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетеді. Шынайы сенімдер бізге білімдей пайдалы, бірақ олар көбінесе "өз орнында тұрақтамайды" және оны ол "ақыл-сана есебі" немесе "ақылмен түсіндірілген түсіндірме" деп атаған aitias арқылы "байланыстыру" қажет, бұл анамнез, яғни есте сақтау дейді. Платонның ақиқат сенімдерді негізделген түсіндірмелермен байланыстыру әрқашан анамнезді қамтуы керек пе, жоқ па, деген мәселе мәтіннің кейінгі түсіндірмелерінде қарастырылады. Сократтың "шынайы сенім" мен "білім" арасындағы айырмашылығы білімнің философиялық анықтамасы – "негізделген шынайы сенім" ретінде қалыптасады. Дегенмен, Майлс Берниет және басқалар aitias logismos тіркесінің әділдікке қатысты емес, шешімді практикалық жолмен табуды білдіретінін дәлелдейді. Сократ қазіргі және өткеннің ізгі адамдарында ізгілік, ақындардың шабытына ұқсас, құдайлық шабыттың нәтижесі болғанын қорытындылайды, ал оны білу үшін "ізгілік дегеніміз не?" деген негізгі сұраққа жауап беру қажет. Көптеген қазіргі заманғы оқылымдарда бұл қорытынды сөздер "күдік тудыратындықтан ирониялық" болып көрінеді, бірақ Сократтың құдайларды шақыруы шынайы, бірақ "өте күмәнді" болуы мүмкін. Бұл "Менон" кітабындағы білімнің құндылығы мәселесінің алғашқы тұжырымы ретінде қарастырылады: білім тек қана шынайы сенімнен қалай артық? Білім мен сенімнің мәні "Теэтет" кітабында да талқыланады.

Мено мен Протагор

Мено тақырыбы Протагор диалогында да қарастырылады, онда Платон Сократты түпкілікті түрде кері қорытындыға келтіреді: жақсылықты үйретуге болады. Сондай-ақ, Протагорда білім осы дүниелік деп нақты айтылса, Менодағы еске түсіру теориясы білім мен мәңгілік шындықтар арасындағы байланысты көрсетеді.

Мәтіндер мен аудармалар

Джоуетт, Бенжамин. 1871 жыл. "Менон". – Интернет классикалық мұрағаты арқылы. Гутенберг жобасы: 1643. Лэмб, В. Р. М., аударған. [1924] 1967 жыл. "Менон". Платонның он екі томдық жинағы, 3-том. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы. – Perseus жобасы арқылы. Вудс, Катал, аударған. 2011 жыл. "Менон". .