Кіріспе
Кітап беттерінің шеттеріне жасалған жазбалар. Маргиналия (немесе апостильдер) – кітаптың немесе басқа да құжаттың шеттеріне жасалған белгілер. Олар сызбалар, түсініктемелер, глоссарий (түсіндірмелер), сын-ескертулер, суреттер, әдемі әсемдемелер немесе иллюстрациялар болуы мүмкін.
Marginalia (or apostils) are marks made in the margins of a book or other document. They may be scribbles, comments, glosses (annotations), critiques, doodles, drolleries, or illuminations.
Киелі кітап қолжазбалары
Киелі кітап қолжазбаларының шеттерінде діни қызметтерде қолданылатын жазбалар кездеседі. Мәтін бөлімдерінің нөмірлері шетке жазылған (κεφάλαια, Аммониандық бөлімдер, Евсевий канондары). Шеттерде түрлі зерттеулер, түзетулер және басқа да жазбалар қолмен қосылған, көбінесе кейінірек. Шет жазбаларының маңызы зор, себебі ортағасырлық немесе ежелгі жазушылардың көптегені сол кезде кеңінен таралған, бірақ кейін соғыстар, қуғын-сүргін немесе цензура салдарынан жоғалып кеткен басқа да маңызды мәтіндерге қол жеткізген болуы мүмкін. Осылайша, олар қазіргі таңда сақталған мәтіннің алдыңғы, кеңінен белгілі контекстін анықтауға көмектеседі. Сондықтан, ежелгі мәтіндерді зерттеушілер зерттейтін мәтіндердің мүмкіндігінше көп қолжазбаларын табуға тырысады, өйткені шетке жазылған жазбаларда осы мәтіндерді түсіндіруге қатысты қосымша ақпараттар болуы мүмкін.
Тарих
Классикалық қолжазбалардағы скуллиялар маргиналияның ең ерте белгілі түрі болып табылады. Еуропада баспа машинасы ойлап табылғанға дейін кітаптар қолмен көшіріліп, бастапқыда парқмаға, кейін қағазға түсірілетін. Қағаз қымбат, ал парқма одан да қымбат болатын. Бір кітаптың құны бір үйдің құнымен тең болатын. Сондықтан кітаптар ұзақ мерзімді инвестиция саналды және олар ұрпақтан-ұрпаққа берілуі күтілді. Оқырман кітаптың шеттеріне жазбалар жазып, осылай келешек оқырманның түсінуіне көмектесуге тырысатын. Ғалымдарға қолжетімді Лукрецийдің "De rerum natura" ("Нәрселердің табиғаты туралы") еңбегінің 52 қолжазба көшірмесінің үшеуін қоспағанда, қалғандарының барлығында шет жазбалары бар. Вольтер 18 ғасырда кітапханасындағы кітаптарға соншалықты көп түсініктемелер жазған, оның түсініктемелері жиналып, жарияланды. 1845-1849 жылдары Эдгар Аллан По өзінің ойлары мен фрагменттерінің бір бөлігін "Маргиналия" деп атады. Сэмюэл Т. Колридждің маргиналиялары бес томдық болып жарық көрді. 1990 жылдардан бастап электронды кітап құрылғыларын жасау және сату үшін маргиналияның шектеулі формасын жасауға әрекеттер жасалды. Кейбір танымал маргиналиялар қағаздың тапшылығына байланысты кітаптың шеттеріне жазылған маңызды жұмыстар немесе олардың жобалары болды. Вольтер түрмеде отырғанда кітаптың шеттеріне жазды, ал сэр Уолтер Рэли өлім жазасын алу алдында жеке мәлімдемесін кітаптың шетіне жазды.
Жақында жүргізілген зерттеулер
Маргиналия кітаптың қауымдастық данасының құнын арттыра да, кеміте де алады, бұл маргиналия авторы мен кітаптың өзіне байланысты. Пайдаланушы интерфейсі дизайнының болашағын зерттеуші Кэтрин Маршалл мәтіндерге қолданушылардың түсіндірме жазу құбылысын зерттеді. Ол бірнеше университетте студенттердің қолданылған кітап сатушылардың оқулықтарын аралап, үнемі түсіндірмелер жазылған даналарды іздейтінін анықтады. Студенттер алдыңғы буынның жинаған білімін бағалайтын. Соңғы жылдары университет студенттері кітапхана оқулықтарына қалдырған маргиналиялар университет студенті болудың тәжірибесін түсінуге тырысатын әлеуметтанушылардың да қызығушылығын тудырды. Financial Times газетінің бұрынғы Мәскеу тілшісі Джон Ллойд Макиавеллидің "Билеуші" кітабының Сталинге тиесілі данасын, жиектерінде түсіндірмелермен көрсеткенін айтты. Америкалық ақын Билли Коллинз өзінің "Маргиналия" атты өлеңінде түсіндірмелер құбылысын зерттеді. Орта ғасыр мен Ренессанс кезеңдерінің қолжазбаларын зерттеу көрсеткендей, маргиналияда бейнеленген бақалардың суреттері, рыцарьлардың қару-жарағы мен бақалардың қабығының ұқсастығынан туған комедиялық эффекті болып табылады.
Басқа ресурстар
Алстон, Р. К. Қолжазбалары бар кітаптар: Ұлыбритания кітапханасындағы қолжазбалары бар кітаптардың қысқаша тізім каталогы. Лондон: Ұлыбритания кітапханасы, 1994. Камиль, М. (1992). Шеттегі бейне: ортағасырлық өнердің шекаралары. Гарвард университетінің баспасы. Колеридж, С. Т. Маргиналия, ред. Джордж Уолли және Х. Дж. Джексон. Сэмюэл Тейлор Колеридждің жинақталған еңбектері 12. Боллинген сериясы 75. 5 томдық. Принстон университетінің баспасы, 1980. Жексон, Х. Дж. Маргиналия: Кітаптардағы оқырмандардың жазулары, Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 2001. Ескерту: бұл тақырыптағы алғашқы кітаптардың бірі. Скрети, З. (2024). Маргиналиядағы маргиналды табу: Каталог жазбаларына маргиналия сипаттамаларын қосудың маңыздылығы. Жинақтар, 20(1), 122–141. Спеддинг, П., және Танкард, П. (2021). Шекаралық жазбалар: әлеуметтік оқу және нақты шекаралар. Палгрейв Макмиллан.
Screti, Z. (2024). Finding the Marginal in Marginalia: The Importance of Including Marginalia Descriptions in Catalog Entries. Collections, 20(1), 122 141. Spedding, P., & Tankard, P. (2021). Marginal notes: social reading and the literal margins. Palgrave Macmillan.