Кіріспе

Елді мекенді айналдыратын жолдың түрі. Айналма жол (сондай-ақ шеңберлі жол, белдеу, айналмалы трасса, контурлық жол немесе орбитальды жол) – қала, кент немесе елді мекенді айналып өтетін жол немесе бір-бірімен байланысқан жолдар жиынтығы. Айналма жолдың басты мақсаты – қала орталығындағы көлік жүктемесін азайтуға көмектесу, мысалы, қала орталығында тоқтау қажеті жоқ жүргізушілерге қаланың ішінде балама маршрут ұсыну. Айналма жолдар сонымен қатар қала маңындағы елді мекендерді бір-бірімен байланыстырып, олардың арасында жылдам әрі тиімді қозғалысты қамтамасыз етеді.

Номенклатура

"Айналма жол" атауы Еуропадағы көптеген қалалық айналма бағыттар үшін қолданылады, мысалы, Берлин айналымы, Брюссель айналымы, Амстердам айналымы, Париж маңындағы Бульвар перифериясы және Лидстің ішкі және сыртқы айналымдары. Австралия, Пәкістан және Үндістан да "айналма жол" терминін қолданады, мысалы, Мельбурнның Батыс айналма жолы, Лахордың Лахор айналма жолы және Хайдарабадтың Сыртқы айналма жолы. Канадада бұл термин ең көп қолданылады, сондай-ақ "орбиталь" термині де қолданылады, бірақ одан әлдеқайда аз. Еуропа мен Австралиядағы кейбір айналма жолдар, әсіресе ұзын, автокөлік жолы стандартындағы жолдар "орбитальдік автокөлік жолдары" деп аталады. Мысалдар: Лондон орбиталы (көбінесе M25 деп аталады; 188 км), Сидней орбитальдік желісі (110 км) және Рим орбиталы (68 км). АҚШ-та көптеген айналма жолдар Вашингтон, округтік округтің айналасындағы Капитал белдеуі сияқты белдеулер, белдеу жолдары немесе шеңберлер деп аталады. Кейбір айналма жолдар, мысалы, Вашингтонның Капитал белдеуі, бағыттарды көрсету үшін "ішкі шеңбер" және "сыртқы шеңбер" терминологиясын пайдаланады, себебі бүкіл шеңбер бойында бағыттарды біркелкі көрсету мүмкін емес. "Айналма жол" термині кейде – және дұрыс емес – "өтпелі жол" терминімен шатастырылып қолданылады.

Өмірбаян

Көптеген ескі жолдар 1930-1950 жылдары төрт қатарлы болып жаңартылғанда, көптеген үлкен және кіші қалалардың айналасында айналма жолдар салынды. Мысалы, АҚШ-тағы Ескі Ұлттық жол (қазіргі АҚШ 40 немесе Interstate 70) бойындағы жолдар ескі жолды қалаға немесе қалашыққа қызмет ету үшін қалдырды, бірақ транзиттік көліктерге кеңірек, жылдам және қауіпсіз бағытпен жүруге мүмкіндік берді. Толық шеңберлі айналма жолдарды салу көбінесе 1960 жылдары басталды, көптеген аймақтарда АҚШ-тың Interstate жүйесі және басқа жерлердегі ұқсас сапалы жолдар жобаланған кезде. Қазіргі таңдағы көптеген қалалар мен мегаполистердің айналасында айналма жолдар салынды, олар бірнеше айналма жолдары бар қалаларды, иркіліс пішіндес айналма жолдарды және түрлі ұзын қашықтықтағы жолдардан құралған айналма жолдарды қамтиды. Лондонның үш айналма жолы бар (M25 автожолы, Солтүстік және Оңтүстік айналма жолдары және Ішкі айналма жолы). Бирмингемде де үш айналма жол бар: Бирмингемдік «жәшік», әдетте Орта жол деп аталатын A4540 және Сыртқы айналма жол A4040. Бірмингемде бұрын төртінші айналма жол – A4400 болған, ол қалаға келіп-кету трафигін жақсарту үшін ішінара бұзылып, деңгейі төмендетілді. Ұлыбританияның басқа қалаларында екі айналма жол бар: Лидс, Шеффилд, Норвич және Глазго. АҚШ-тағы Кливленд (Огайо) және Сан-Антонио (Техас) қалаларында да екі айналма жол бар, ал Хьюстон (Техас) үш ресми айналма жолға ие болады (қалалық автокөлік жүйесін есептемегенде). Кейбір қалаларда одан да көп айналма жолдар бар, мысалы, Пекинде алты айналма жол бар, олар қала орталығынан бастап нөмірленеді (біріншісін өткізіп), ал Мәскеуде бес айналма жол бар: үш ішкі (Мәскеудің орталық алаңдары, бульварлар және саябақтык айналма жол) ежелгі қаланың айналасындағы бекіністердің концентрлі шеңберлеріне сәйкес келеді, ал екі сыртқы (МКАД және Үшінші айналма жол) 20-шы ғасырда салынған, бірақ қызығы, Үшінші айналма жол соңғы болып салынды. Географиялық ерекшеліктер толық айналма жол салуды қиындатуы мүмкін. Мысалы, Мэриленд штатындағы Балтимор айналма жолы Балтимор портын биік аркалы көпірмен кесіп өтеді, ал Швециядағы жартылай аяқталған Стокгольм айналма жолының көп бөлігі туннельдер арқылы немесе ұзын көпірлермен өтеді. Теңіз жағалауындағы немесе қиын-қыстау таулы аймақтардағы кейбір қалаларда толық айналма жол болуы мүмкін емес. Мұндай ішінара айналма жолдардың мысалдары: Дублиннің айналма жолы, АҚШ-тағы Interstate 287 (көбінесе Нью-Джерсиде, Нью-Йорк қаласын айналып өтеді) және Бостон айналасындағы Interstate 495, олардың ешқайсысы осы теңіз порты қалаларын толық айналып өтпейді. Кейде, жапсарлас халықаралық шекаралар айналма жолды аяқтауға кедерілдіруі мүмкін. Детройт айналасында толыққанды айналма жол салу Канадамен және Детройт өзенімен шектесетін орналасуына байланысты тиімді түрде тоқтатылды; қала шегінен тыс маршрут салу техникалық тұрғыдан мүмкін болса да, Детройт айналасындағы толық айналма жол міндетті түрде Канададан өтуі керек, сондықтан Interstate 275 және Interstate 696 бірге қаланы айналып өтеді, бірақ толық қоршамайды. Кейде маңызды табиғи немесе тарихи аймақтардың болуы маршруттарды шектейді, мысалы, Вашингтон, округтің айналасындағы ұзақ уақыттан бері жоспарланып келе жатқан Сыртқы айналма жолында, жаңа батыс Потомак өзенін кесіп өту мүмкіндіктері Потомак өзенінің шатқалындағы және іргелес аудандардағы әдемі, табиғи және тарихи ландшафттардың үздірілмейтін дәліздерімен шектеледі. Елорданы қоршап тұрған жолға қатысты «айналма жол» термині саяси мағынаға ие болуы мүмкін, мысалы, америкалық «Айналма жол ішінде» термині, Вашингтонды қоршап тұрған Капитал айналма жолынан алынған.

Әсері

Айналма жолдар сұранысты күшейте түсіп, көлік қозғалысын арттырады, соның салдарынан ластану деңгейі жоғарылайды деп сынға ұшырады. Көлікпен үлкен аумақтарға оңай қол жеткізуді қамтамасыз ету арқылы, олар дамуға ықпал ете алады, бұл қаланың таралуына және көлікке бағытталған қала құрылысына алып келеді. Айналма жолдар сонымен қатар қауымдастықтарды бөліп тастайды және жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін қиындық тудырады деп айтылады.

Мысалдар

Орбитальді автомобиль жолдарының көпшілігі (немесе белдеу жолдары) қала немесе қаланың айналасында арнайы салынған негізгі магистральдар болып табылады, әдетте оларда сигналдар, жол немесе теміржол өткелдері болмайды. АҚШ-та белдеу жолдары көбінесе Мемлекетаралық автомобиль жолдары жүйесінің бөлігі болып табылады. Ұлыбританиядағы осындай жолдарды "орбитальді автомобиль жолдары" деп атайды. "Шенберлік жол" және "орбитальді автомобиль жолы" терминдері кейде бір-бірімен алмастырылып қолданылса да, "шенберлік жол" көбінесе қала немесе қалашықтағы бір немесе бірнеше қолданыстағы жолдардан құрылған айналмалы бағытты білдіреді, жол стандарты қарапайым қала көшесінен бастап магистраль деңгейіне дейін өзгеруі мүмкін. Бұған Лондонның Солтүстік және Оңтүстік шенберлік жолдары жарқын мысал. Кейбір жағдайларда шенберлік жол негізгі магистраль мен соған ұқсас сападағы бұрыш бағыттың бірігуінен қалыптасады, ол негізгі жолдан шығып, кейіннен сол магистральмен қайта қосылады. Мұндай циклдер тек транзиттік қозғалысты айналып өту үшін ғана емес, сонымен қатар шеткі қала маңындағы елді мекендерге де қызмет етеді. АҚШ-та мемлекетаралық магистральдардың бұрылыстары әдетте ата-анасы мемлекетаралық жолдың екі таңбалы санынан бұрын жұп саннан басталатын үш таңбалы санмен белгіленеді. Ал мемлекетаралық тармақтарының нөмірі әдетте тақ саннан басталатын үш таңбалы болады.

Канада

Эдмонтон, Альберта, екі айналма жолға ие. Біріншісі – орталықтан орташа қашықтығы 10 шақырым болатын төрт негізгі артериялық жолдың шала жиынтығы. Yellowhead Trail солтүстік бөлігін құрайды, Wayne Gretzky Drive/75-ші көше шығыс бөлігін құрайды, Whitemud Drive оңтүстік және ең ұзын бөлігін құрайды, ал 170-ші көше батыс және ең қысқа бөлігін құрайды. Whitemud Drive – нағыз бақыланатын кіруге арналған тас жол, ал Yellowhead Trail және Wayne Gretzky Drive қиылыстарға ие, сондықтан екеуі де шектеулі кіруге арналған жолдар. 170-ші және 75-ші көшелер тек қиылыстары бар үлкен артериялық жолдар. Екінші, ірі айналма жол Anthony Henday Drive деп аталады; ол қаланың ортасынан орташа қашықтықта айналып өтеді. Ол бүкіл ұзындығы бойынша жылдамдығы жоғары тас жол болып табылады және қала ішіндегі көлік қадауларын азайту, Yellowhead Trail айналма жолын құру және Эдмонтон мен айналасындағы аймақтарда тауарлар мен қызметтердің қозғалысын жақсарту үшін салынған. Ол 2016 жылдың қазан айында Канададағы алғашқы тоқтаусыз айналатын жол ретінде аяқталды. Stoney Trail – Калгари, Альберта қаласын айналатын айналма жол. Виннипег, Манитобада Perimeter Highway деп аталатын айналма жол бар, ол бүкіл ұзындығы бойынша созылады. Ол солтүстік, солтүстік-батыс және шығыс жағында Манитоба тас жолы 101, ал оңтүстік және оңтүстік-батыс жағында Манитоба тас жолы 100 ретінде белгіленген. Оның көп бөлігі төрт жолақты бөлінген жылдамдығы жоғары тас жол. Оның екінші айналма жолы бар, ол 1950 жылдан бері жоспарланған, бірақ әлі аяқталмаған, және Suburban Beltway деп аталады. Ол бірнеше жолдардан тұрады: Lagimodière Boulevard, Abinojii Mikanah, Fort Garry Bridge, Moray Bridge, William R. Clement Parkway, Chief Peguis Trail және Kildonan Bridge. Саскатун, Саскачеван, Circle Drive деп аталатын айналма жолға ие. 2013 жылы Circle Drive South ашылғаннан бері ол бүкіл маршрут бойымен Saskatchewan Highway 16 және Saskatchewan Highway 11 ретінде танылды. Регина, Саскачеван, Ring Road деп аталатын ішінара айналма жолға ие; алайда, жол бастапқыда салынғаннан бері қаланың өсуіне байланысты ол енді толыққанды айналма жол ретінде жұмыс істемейді және оның орнына жергілікті артериялық көлік үшін ішінара пайдаланылады. Regina Bypass, жаңа ішінара айналма жол, оны алмастырды. Гамильтон, Онтариода Lincoln M. Alexander Parkway, Highway 403 және Red Hill Valley Parkway үш жағынан айна құрайды. Садбери, Онтариода Highway 17-нің оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс айналма бөлігінен және Highway 144-тің солтүстік-батыс айналма бөлігінен тұратын ішінара айналма жол бар.