Кіріспе

Британдық философ (1898–1997)

Артур Оуэн Барфилд (9 қараша 1898 – 14 желтоқсан 1997) – ағылшын философы, жазушы, ақын, сыншы және «Инклингтер» тобының мүшесі.

Өмір

Барфилд Лондонда Элизабеттің (құрмет аты Шоултс; 1860–1940 жж.) және Артур Эдвард Барфилдтің (1864–1938) отбасында дүниеге келген. Оның үш үлкен туысы болды: Диана (1891–1963), Барбара (1892–1951) және Гарри (1895–1977). Ол Хайгейт мектебінде және Оксфордтың Уадхэм колледжінде білім алды. 1920 жылы ағылшын тілі мен әдебиеті саласында үздік диплом алды. Б.Литт. дәрежесін аяқтағаннан кейін, ол үшінші кітабы – «Шығармашылық сөздік» жарық көрді, содан кейін он жылдан астам уақыт бойы адал ақын және жазушы болып жұмыс істеді. 1934 жылдан бастап Лондонда заңгер болып жұмыс істеді, 1959 жылы 60 жасқа толғанда зейнетке шықты. Одан кейін Солтүстік Америкада қонақ профессор ретінде көптеген қызметтер атқарды. Барфилд көптеген эсселер, кітаптар мен мақалалар жариялады. Оның негізгі назары «сананың эволюциясы» деп аталатын мәселеге аударылды, бұл идея оның жазбаларында жиі кездеседі. Ол «Көріністерді сақтау: Идолопоклондық туралы зерттеу» еңбегінің авторы және ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде антропософияның негізін қалаушысы ретінде танымал.

Отбасы

1923 жылы ол музыкант және хореограф Мод Дуаиге үйленді. Олар үш бала – Александр, Люси және Джеффриді асырап алды. Олардың жалғыз немересі – Александрдың ұлы Оуэн А. Барфилд. Әйелі 1980 жылы қайтыс болғаннан кейін ол өмірінің соңғы жылдарын Шығыс Сассекс аймағындағы Форст Роу қаласындағы зейнеткерлер үйінде өткізді.

Инклиндер

Барфилд "бірінші және соңғы Инклинг" деп танылды. Ол К.С. Льюиске зор әсер етті және "Күміс труба" және "Поэтикалық тіл" (Льюиске арналған) кітаптары арқылы Ж.Р.Р. Толкинге де елеулі ықпал етті, ол өзінің жазбаларында Орта Жердегі құлдырау және күйреу тақырыбында осы идеяларды пайдаланды. Толкин осы ойды легендариумына қайта-қайта фрагментация, жарық, тіл және халықтардың, әсіресе эльфтердің бөлінуі арқылы енгізді. Барфилдтің үлесі және олардың әңгімелері Толкин мен Льюисті миф пен метафораның тіл мен әдебиетте әрқашан орталық орында болғанына көндірді. "Инклиндердің шығармаларының барлығы, танымалдылықтың кез келген өлшемінен асып түседі, тіпті христиандық зиялылық және қияли өмірді жаңартуға тең". Барфилд пен К.С. Льюис 1919 жылы Оксфорд университетінде студенттер болып оқып жүргенде танысып, 44 жыл бойы жақын дос болды. "Льюис үшін Барфилдпен болған достығы өміріндегі ең маңызды қарым-қатынас болды" деу артық емес. Льюис қайтыс болғаннан кейін бір жылдай өткен соң Барфилд АҚШ-тағы сөйлесуінде оның достығы туралы былай деді: "Енді ол қандай болса да, және сіз білетіндей, ол көптеген нәрселерді білдірді, К.С. Льюис мен үшін, ең алдымен, ешқашан ұмытылмайтын дос болды, 40 жылдан астам уақыт бойы жақын байланыста болған дос, сіз оны басқа адам ретінде емес, менің өмірімнің бір бөлігі ретінде қарастыруыңыз мүмкін". Барфилд Льюисті дінге келтіруде маңызды рөл атқарды. Льюис достардың екі түрі бар екенін түсінді: біріншісі – сіз үйдің иесі сезінетін және келісетін дос (Льюиске жақын досы Артур Гривс осыған мысал бола алады), екіншісі – сізге басқа көзқарас ұсынатын дос. Ол Барфилдтің осылайғы үлесін ерекше пайдалы деп тапты, себебі "1920 жылдары екеуі Барфилдтің (және олардың ортақ досы А.С. Харвудтың) антропософиямен байланысы және қиял бізге қандай білім бере алады деген мәселеде ұзақ дауға түсті, олар оны «Ұлы соғыс» деп атады. Олардың әңгімелері арқылы Льюис материалистік реализмнен бас тартып, өзі бұрын жеңілтектеп айтқан «сверхъестественностьқа» жақындады. Осы әңгімелер Льюистің Нарния сериясын жазуына ықпал етті. Льюиске дос және ұстаз болғаннан бөлек, Барфилд (кәсіби) оның заң кеңесшісі және сенімді адамы болды. Барфилд Льюиске маңызды интеллектуалдық ықпал етті. Льюис 1949 жылы жазған "Арыстан, сиқыршы және гардероб" кітабын, Нарнияның алғашқы хроникасын, досының қызы Люси Барфилдке арнады және оған арнап жазды. Ол сондай-ақ 1952 жылы "Таң атқанның саяхаты" кітабын Барфилдтің асырап алған ұлы Джеффриге арнады. Барфилд оның ғылымы мен дүниетанымына да әсер етті. Ол өзінің алғашқы ғылыми кітабын, "Махаббат аллегориясы" (1936) өзінің "мұғалімдерінің ең ақылдысы және ең жақсысы" деп атап, оның алғы сөзінде Барфилдтің әдеби теориясы мен тәжірибесін таратудан басқа ештеңе сұрамағанын айтты. Барфилдтің философияға тек қана интеллектуалдық көзқараспен қарауының орнына, өзі мен Льюис арасында болған, Льюис ешқашан ұмытпаған бір алмасу арқылы көрініс тапты. Льюис бір күні философияны "пән" деп атады. "Бұл Платон үшін пән емес, бұл – жол" деді Барфилд. "Адамның жойылуы" (1947) атты үшінші лекциясында Льюис Барфилдтің ұстазы Рудольф Штайнердің "көрілген заттың қасиеттерін жоғалтпайтын, құтқарылған ғылыми әдіске" жол тапқан болуы мүмкін деп болжайды. Барфилдтің Толкинге де маңызды ықпалы болды. 1937 жылы Ален мен Унвиннің К.А. Фуртқа жазған хатында Толкин: "Хоббиттегі жалғыз филологиялық ескерту (менің ойымша): лингвистикалық философияға сілтеме жасаудың таңғажайып мифологиялық тәсілі және Барфилдті оқымаған (қалай десеңіз де) және оны оқығандар (бәлкім) жіберіп алатын нүкте". Бұл сілтеме Билбоның Ескі тауға барып, Смаугтың қазынасына тап болғанда айтылады: "Билбоның демі алынды деу - бұл сөзбен айтып жеткізуге болмайтын нәрсе. Адамдар эльфтерден үйренген тілді өзгерткеннен кейін, оның таңғалуын білдіретін сөз жоқ, ол кезде бәрі керемет болатын. Билбо бұрын да аждаһалар қорларын айтып, ән салғанды естіген, бірақ мұндай қазынаның салтанаты, құмарлығы, даңқы оған әлі ешқашан үйге келген емес. Оның жүрегі таңғалдырып, толқыды". Льюис 1928 жылы Барфилдке Толкинге тигізген әсері туралы былай деп жазды: "Сізге Толкиннің өткен түні менімен бірге тамақтанғанда, ол мүлдем басқа нәрсе туралы айтты, ежелгі семантикалық бірлік туралы сіздің түсінігіңіз оның бүкіл көзқарасын өзгертті, және ол әрқашан сіздің түсінігіңіз оны уақытында тоқтатқан кезде...". Барфилдтің соңғы қатысу туралы ұғымы (табиғатпен толыққанды саналы қатысу бірлігі туралы идея) Инклиндерге кейінірек басқалар тарапынан радикалды ортодоксия ретінде түсіндірілген идеяларға ұқсас нәрселерді әкелді, оның ұзақ теологиялық тарихы бар. Оның тамырлары Платонның метексис идеясында, Августин және Аквинский арқылы берілді, және ол Толкиннің, мысалы, эльфтердің, Том Бомбадилдің және хоббиттердің қарапайым ләззаттарының ойшау өнері мен табиғаттың біртүтастығындағы "Сақиналардың билеушісінде" көрінетін шындықтың рухани көрінісін ұсынды.

Антропософия

Барфилд 1924 жылы Рудольф Штайнердің лекциясын тыңдағаннан кейін антропософ болды. Ол өмірі бойы Рудольф Штайнердің еңбектері мен философиясын зерттеді, оның кейбір шығармаларын аударды және антропософиялық басылымдарда өзінің алғашқы мақалаларын жариялады. Барфилдтің әдеби шығармашылығының осы бөлігіне "Антропософияның жақтаушысы" кітабы кіреді, онда Штайнердің "Жанның жұмбақтары" кітабынан таңдалған үзінділерге кіріспе жазылған. Штайнер Барфилдтің шығармашылығындағы маңызды тұлға, оның ең басты ықпалы, бірақ Барфилдтің ой-пікірін Штайнердің туындысы деп қарастыруға болмайды. Барфилдті зерттеуші Г. Б. Теннисон: "Барфилд Штайнерге, Штайнер Гетеге болғандай", – дейді, бұл салыстырмалы мәнге қатысты емес болса, жарық береді. Барфилдтің жазуы туынды емес, ол терең түпнұсқа, бірақ ол өзін Штайнерден асып түскен деп санамады, себебі оның пікірінше, Штайнер Гетеден асып түскен. Барфилд Штайнерді Гетеден гөрі ұлырақ, ой-санасы дамыған адам деп есептеді және, әрине, ол өзін екеуіне қарағанда өте шағын санады.

Тәуелділігі мен пікірлері

Барфилдті христиан жазушысы және антиредукционист жазушы ретінде сипаттауға болады. Оның кітаптары Барфилд Ұлыбританияда қайта басылып шықты, оның ішінде жаңа басылымдар: Unancestral Voice; Тарих, кінә және әдет; Романтизм жасқа толады; Мағынаның қайта ашылуы; Сөйлеушінің мағынасы; және Әлемдер бөлек. "Ағылшын тіліндегі сөздердің тарихы" кітабында әртүрлі сөздердің мағынасының өзгеруін зерттеу арқылы Батыс өркениетінің тарихын қайта баяндауға тырысады. Филип Залескинің 1999 жылғы "Ғасырдың ең жақсы 100 рухани кітабы" тізіміне "Көріністі сақтау: жалған тәңірлерге табынуды зерттеу" кітабы енді. Барфилд Т. С. Элиотқа да әсер етті, ол Барфилдтің "Аралық әлемдер" кітабын "интеллектуалды кеме қатынасының әдеттегі бағытынан өте алыс ой теңіздеріне саяхат" деп атады. Верлин Флайгер өзінің "Splintered Light: Logos and Language in Tolkien's World" кітабында Барфилдтің "Поэтикалық сөздік" шығармасының Ж. Р. Р. Толкиннің шығармашылығына тигізген әсерін талдайды. Барфилдтің жұмысы туралы соңғы пікірлер Стивен Талботтың "Болашақ есептей алмайды: арамыздағы машиналарды асырып өту", Нил Эверденнің "Табиғаттың әлеуметтік жаратылысы", Дэниел Смитхерманның "Философия және сананың эволюциясы", Моррис Берманның "Әлемнің қайта бақсылығы" және Гэри Лакманның "Аңның құпия тарихы" кітаптарында жарияланды. 1996 жылы Лакман Барфилдпен соңғы сұхбат жүргізді, оның нұсқалары Gnosis және Lapis журналдарында жарық көрді. Альберт Линдерман өзінің "Неге айналаңыздағы әлем көрініс тапқандай емес: Оуэн Барфилдтің зерттеуі" (SteinerBooks, 2012) кітабында Барфилдтің жұмысын философиялық категориялар мен тарихпен таныс емес оқырмандар үшін соңғы әлеуметтік мысалдар мен зерттеулер аясында ұсынады. "Поэтикалық сөздік" кітабының алғы сөзінде АҚШ-тың лауреат ақыны Говард Немеров былай деп жазды: "Поэтикалық сөздікті білетін таныстарымның ақын-жазушылары мен мұғалімдері бұл кітапты құпия ғана емес, қасиетті кітап ретінде бағалайды". Нобель сыйлығының иегері Саул Беллоу: "Бізге қызықты жазушылар жеткілікті, бірақ Оуэн Барфилд тек қызықты болумен қанағаттанбайды. Оның мақсаты – бізді азат ету. Неден азат ету? Өзімізге жасаған түрмеден, білу жолымыздан, шектеулі және жалған ойлау әдеттерімізден, 'жалпы ақыл-ойымыздан'". Мәдениет сыншысы және психолог Джеймс Хиллман Барфилдті "XX ғасырдың ең назардан тыс қалған маңызды ойшылдарының бірі" деп атады. Харольд Блум "Поэтикалық сөздік" кітабын "Мен одан үнемі көп нәрсе үйренетін керемет кітап" деп сипаттады. "Оуэн Барфилд: Адам және мағына" (1994) фильмінің сценарийін Г. Б. Теннисон мен Дэвид Лавери жазды, режиссері және редакторы Бен Левин болды. Барфилдті Роберт Келли, Чарльз Стайн, Джордж Куаша, Том Читам және тағы да басқалар сияқты көптеген қазіргі заманғы ақындар жоғары бағалайды.

Поэтикалық сөздік

Барфилдтің «Поэтикалық дикция» кітабы поэзияны оқу кезінде туындайтын «сезімдік өзгерістердің» мысалдарымен басталады және олардың поэтикалық композицияның жалпы принциптерімен қалай байланысты екенін талқылайды. Бірақ оның басты мақсаты – «мағынаны зерттеу». Ол поэтикалық мысалдарды пайдаланып, ойдың сөздер мен метафоралар арқылы мағынаны қалай құратынын көрсетеді. Ол ақынның қиялының жаңа мағыналарды қалай жасайтынын, ал осы процестің адам тәжірибесінде тілді құру және оны үнемі кеңейту үшін қалай белсенді болғанын көрсетеді. Барфилд үшін бұл тек әдеби сын емес: бұл адам санасының эволюциясына қатысты дәлел. Көптеген оқырмандар үшін оның ең үлкен жетістігі – «тек поэтикалық дикция теориясы емес, поэзия теориясы, және тек поэзия теориясы емес, білім теориясы» туралы ерекше баяндамасы. Бұл теория сөздер мен мағынаның эволюциясын жан-жақты зерттеуден тікелей туындады, бастапқы сананың миф жасау қабілеті мен сөздердің қалыптасуы арасындағы байланыстан бастау алды. Барфилд сөздердің бастапқыда біртұтас «конкретті және бөлінбеген» мағынаға ие болғанын көрсету үшін көптеген мысалдар келтіреді, ал біз қазір оларды бірнеше жеке ұғым ретінде ажыратамыз. Мысалы, ол грек тіліндегі пневма сөзінің («демік», «рух» немесе «жел» деп аударылатын) ауа, рух, жел және дем ұғымдарын бір «холофразаға» біріктіргенін атап көрсетеді. Барфилд мұны табиғи құбылыстарға поэтикалық теңеу емес, нақты құбылыстың бірлігін ажырату деп санайды. Тек ұғымдар ғана емес, құбылыстардың өзі де бірлік құрайды, оны бастапқы сана қабылдай алды және сол себепті тілде көрініс тапты. Барфилдтің пікірінше, бұл – сана эволюциясындағы бастапқы перспектива, Платон философиясында «өмір үшін күрескен» және рационалды ойдың дамуынан үлкен пайда көріп, сананың дамуы жалғасуы үшін қайта жаңғырту және күрделендіру қажет болатын перспектива.

Әлемдер бір-бірінен бөлек

"Әлемдер алыс" – Барфилдтің ең тамаша туындыларының бірі. Бұл физик, биолог, психиатр, заңгер-филолог (автордың өзі деп қабылдануы мүмкін), тіл білімі маманы (көп жағдайда антагонист рөлінде), теолог (кейбір оқырмандарға К.С.Льюисті еске түсіреді), зейнеткер Уолдорф мектебінің мұғалімі және ракета зерттеу станциясында жұмыс істейтін жас шалдың арасындағы ойдан туған диалог. Кейіпкерлер үш күн бойы негізгі принциптерді талқылайды және пікір алысады, бұл әуел бастарда қазіргі заманғы ғылымның түрлі салалары бір-бірімен қарама-қайшы екенін қабылдауынан туындайды. Талқылау зейнеткер мұғалімнің ұзақ сөйлеуімен аяқталады, ол антропософиялық көзқарасты баяндайды.

Көріністі сақтау: жалған тәңірлерге табынуды зерттеу

"Сыртқы көріністі сақтау" кітабы адам санасының шамамен үш мың жылдық тарихындағы қалыптасуын зерттейді. Барфилд табиғат эволюциясы сана эволюциясынан бөліне алмайды деп тұжырымдайды. Біз материя деп атаған нәрсе санамен өзара әрекеттеседі және сана болмаса, ол да болмас еді. Барфилдтің терминологиясында, шындықтың "бейнеленбеген" жатқан негізі бар, ол санадан тыс. Бұл Канттың "номиналды әлем" тұжырымымен салыстыруға болады. Алайда, Канттан өзгеше, Барфилд "бейнеленбегенге" кейбір жағдайларда тікелей қол жеткізуге болады деген пікірді қолдайды. Осыған ұқсас қорытындылар басқалар да жасаған, ал кітап, мысалы, физик Стивен Эдельглассқа ("Сезім мен ойдың үйленуі") және кітапты француз тіліне аударуды қалаған христиандық экзистенциалистік философ Габриэль Марсельге әсер еткен. Барфилд физика мен бөлшектердің "нақты" әлемінің, біз көріп, қасиеттері бар нәрселермен өмір сүретін әлемнен мүлдем өзгеше екенін көрсетеді.