Кіріспе

Қоңыр гиена (Parahyaena brunnea), сонымен қатар strandwolf деп аталады, Намибия, Ботсвана, Батыс және Оңтүстік Зимбабве, Оңтүстік Мозамбик және Оңтүстік Африкада таралған гиена түрі. Ең ірі қоңыр гиена популяциясы Оңтүстік Калахари шөлінде және Оңтүстік-Батыс Африканың жағалау аймақтарында шоғырланған. IUCN бағалауынша, қоңыр гиенаның жалқы популяциясы 4000-нан 10000-ға дейін саналады және IUCN Қызыл тізімінде оның сақтау статусы «қатерге жақын» деп белгіленген. Олардың аяқтары қоңыр және ақ жолақты, ал ересектердің мойындарында ерекше қаймақ түсті жүні бар. Мойын мен арқасындағы тік тұратын түктерге дейін жетеді және агрессивті мінез-құлық кезінде тікенекті болады. Дене ұзындығы орташа есеппен, иық биіктігі және құйрығы ұзын. Еркектер әйелдерден сәл ірілеу болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қоңыр гиена Оңтүстік Африканың шөлді, жартылай шөлді және ашық орманды саванналарында қоныстанады. Ол қоқыс іздеу арқылы қалалық аймақтарға жақын жерде де тіршілік ете алады. Қоңыр гиена жиі су ішу үшін су көздерінің үнемі болуына тәуелді емес және көлеңке беретін таулы, тасты аймақтарды ұнатады. Гранада аймағында табылған жоғарғы плиоценге жататын қазба жәндіктердің қалдықтары осыны көрсетеді. Орта плейстоценде ол қазіргі Кения аумағында мекендеген. Оңтүстік Африкада қоңыр гиеналар жасаған латриналар табылды, олар Орта плейстоценге дейін сақталып қалған. Парагиена құрып кеткен Пахикрокутамен синоним болуы мүмкін, бұл қоңыр гиенаны осы туыстың жалғыз қазіргі өкілі етеді.

Экология және мінез-құлық

Калахариде қоңыр гиенаның белсенділігінің 80% түнгі уақытта өтеді, ол орташа есеппен аумағы тіркелген аймақтарда, азық іздеумен байланысты. Осы кезеңде гиена құйрық негізінде орналасқан ірі анальды безінен шығатын секреттерді, өсімдіктер мен тастарға қара және ақ паста түрінде қалдырады. Олар шебер аңшы емес, сондықтан тірі жем олардың рационының шағын бөлігін құрайды: Оңтүстік Калахарида springhare, springbok қозылары, жарғанақ құлақты түлкілер және корхандар олардың жалпы тамақтануының 4,2% құрайды, ал Намиб жағалауында мүйістік теңіз түлкісінің балалары – 2,9%. Олардың иіс сезу қабілеті өте күшті, сондықтан өліктерді шақырымдармен өлшенетін қашықтықтан таба алады. Жеке қоңыр гиеналар аузын кең ашып, барыстарға шабуылдай алады және тіпті ересек еркек барыстарды ағашқа тіктей алады. Калахари шөлінде олар осы мінез-құлқының және арыстан, дақты гиеналар мен африкалық жабайы иттің салыстырмалы түрде аз болуының арқасында көбінесе басым сүтқоректі жануарлар болып табылады. Аумақтары үстіртінде жатқан жерлерде, сирек жағдайларда қоңыр гиеналар дақты гиеналар мен арыстандардың шабуылына ұшырауы мүмкін. Ана қоңыр гиеналар полиэстросты болып келеді және әдетте екі жасқа келгенде алғашқы төлдерін туады. Олар негізінен мамыр мен тамыз айларында жұптасады. Бір кландағы еркектер мен аналар әдетте бір-бірімен жұптаспайды, керісінше, аналар көшпелі еркектермен жұптасады. Еркектер бұл мінез-құлыққа қарсылық көрсетпейді және аналарға төлдерін өсіруге көмектеседі. Аналық гиеналар құмды төбелерде, дақты гиеналар мен арыстандардың аумағынан шалқап жатқан, жасырын ұяларда төлдейді. Жүктілік мерзімі шамамен 3 айды құрайды. Аналық гиеналар әдетте 20 ай сайын бір төл туады. Көбінесе тек басымды ана ғана көбейеді, бірақ егер бір кланда екі төл туылса, аналар бір-бірінің төлдерін емдейді, бірақ өз төлдеріне басымдық береді. Төлдер әдетте 1-ден 5-ке дейін болады және туған кезде белгілі бір салмаққа ие. Дақты гиеналардан айырмашылығы, қоңыр гиеналардың көзі жұмық күйінде туады және 8 күннен кейін ашылады. Төлдер 12 айда сүттен айырылады және 18 айдан кейін ұядан шығады. Дақты гиеналардан өзгеше, кланның барлық ересек мүшелері төлдерге тамақ жеткізеді. Олар 14 айлық болғанша толық сүттен айырылмайды және ұя маңынан кетпейді. Қоңыр гиеналар шамамен 30 айлық жасқа келгенде толық өлшемге жетеді және орташа өмір сүру ұзақтығы 12-ден 15 жылға дейін созылады.

Қауіп-қатерлер мен қорғау жағдайы

Дүниежүзілік қоңыр гиена популяциясы 4000-нан 10000 басқа дейін жетеді деп есептеледі. Ол IUCN Қызыл тізімінде "Қауіпке жақын" санатында тіркелген. Қоңыр гиенаға ең басты қауіп – малға зиянды деген жаңылыс пікірге негізделген адамдардың қудалауы. Фермерлер қоңыр гиеналардың малдың сүйегін жеп жатқанын көріп, олар малды өлтірді деп дұрыс емес қорытынды жасайды. Қоңыр гиенаның дене мүшелері кейде дәстүрлі медицина мен қағидаларда қолданылады. Қоңыр гиенаны трофейлік аң аулауға деген сұраныс жоғары емес. Намибиядағы Этоша Ұлттық паркі, Ботсванадағы Орталық Калахари қорығы және Кгалагади трансшекаралық паркі сияқты қоңыр гиеналарға бейімделген бірнеше қорғау аймақтары бар. Осы қорғалған аумақтарды сақтау осы жануарларды сақтауға көмектеседі. Гиеналар туралы хабардарлықты арттыру және кең таралған мифтерді жою мақсатында ағарту науқандары жүргізілуде, ал проблемалық жекелеген гиеналар шаруашылық жерлерінен және қалалық аймақтардан алынып тасталады.