Көне Римнің халықтық латынь тілі

Кіріспе

Ежелгі Рим халқының стандартты емес латынша нұсқаларында қолданылған, немесе "вульгарлық" латын сөздері.

Вульгарлық латын, сондай-ақ Халықтық немесе Әдеби латын деп те аталады, бұл соңғы Рим Республикасынан бастап қолданылған латын тілінің ресми емес стильдерінің жиынтығы. Вульгарлық латын терминінің өзі даулы және нақты емес. Латын тілінде сөйлеу ұзақ уақыт бойы көптеген жерлерде болған. Ғалымдар осы айырмашылықтардың шамасы және Вульгарлық латынның белгілі бір мағынада басқа тіл болатыны туралы пікірде келіспейді. Бұл теорияны XIX ғасырда Рейнуард ұсынған. Теорияның ең радикальды түрінде, жазба тілі жалпы сөйлеуден өзгеше элиталық тілді құрады делінген, бірақ қазір бұл пікір жоққа шығарылды. Қазіргі ағымдағы консенсус бойынша, жазба және сөйлеу тілдері қазіргі тілдердегідей байланысты, сөйлеу тілі жазба тілінен гөрі жылдам дамиды, ал жазбаша, ресми тіл сөйлеу тіліне кері әсер етеді. Вульгарлық латын өзі көбінесе түсініксіз және тиімсіз деп есептеледі, әртүрлі ғалымдар оны әртүрлі типтегі немесе әртүрлі әлеуметтік топтар мен кезеңдердегі сөйлеу тілі ретінде қолданады. Дегенмен, латын немесе Кейінгі латыннан Роман тілдеріне және Роман тілдеріне айналуын түсіну үшін сөйлеу формаларының өзгеруіне деген қызығушылық өте маңызды болып қала береді. Жағдайды одан да қиындататыны, сөйлеу формаларының куәлігін тек жазбаша классикалық латын, Кейінгі латын немесе ерте Роман тілдерін зерттеу арқылы табуға болады.

Императорлық және императорлықтан кейінгі латын

Жоғарыда айтылғандай, күнделікті немесе "вульгарлық" латынға деген қызығушылық, роман тілдерінің алғы құрамы ретінде латын тілінде сөйленген кезеңдерге бағытталған. Латын тілі фрагменттеуге ұшырады, сондықтан туындаған сұрақ – мұның себебі не? Қазіргі гипотезалар, империя тұсындағы орталықтандырылған және біртекті әлеуметтік, экономикалық, мәдени және саяси күштерді, кейіннен орын алған және азайған айырмашылықтармен салыстырады. Біздің заманымыздың бірінші ғасырының соңында римдіктер бүкіл Жерорта теңізі бассейнін жаулап алып, жаулап алынған провинцияларда жүздеген колониялар құрды. Уақыт өте келе, бұл – тілдік және мәдени ассимиляцияны ынталандырған басқа факторлармен бірге, саяси біртінделік, жиі саяхаттау және сауда, әскери қызмет сияқты жағдайлар – латын тілін батыс Жерорта теңізінде басым тілге айналдырды. Латын тілінің өзі де сол ассимиляциялық бейімділіктерге ұшырады, сондықтан оның түрлері 476 жылы Батыс империясы құлаған кезде, одан бұрынғыдан гөрі біртекті болды. Бұл тілдің сол жылдар бойы өзгермей тұрғанын білдірмейді, керісінше, жүріп жатқан өзгерістер барлық аймақтарға таралуға бейім болды. Осы біртектілік факторларының барлығы ұзаққа созылған апаттар тізбегімен бұзылды немесе жойылды. Юстиниан 533–554 жылдары Италияны, Африканы және Иберияның оңтүстік бөлігін қайта басып алуға сәттілікпен қол жеткізгенімен, империя 541 жылы тарихтағы ең қасіретті обаның біріне ұшырады, ол 610 жылға дейін тағы алты рет қайталанды. Оның ізбасарлары тұсында Италия түбегінің көп бөлігі шамамен 572 жылы ломбардтарға, оңтүстік Иберияның көп бөлігі шамамен 615 жылы вестготтарға, ал Балқанның көп бөлігі шамамен 620 жылы славяндар мен аварларға қарасты. Мұның бәрі Римнің Персияға қарсы соғыстарға ден қоюының нәтижесінде болды, соңғысы үш онжылдыққа жуық созылып, екі империяны да әлсіретті. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, арабтар 642 жылы Сирия мен Египетті басып алып, империяны қатты әлсіретіп, Жерорта теңізіндегі ғасырлар бойғы үстемдігін тоқтатты. Олар 699 жылға дейін Солтүстік Африканың қалған бөлігін басып алды және көп ұзамай Визиготтар патшалығына шабуыл жасап, 716 жылға дейін Иберияның көп бөлігін басып алды. Шамамен жетінші ғасырдан бастап латын тіліндегі құжаттарда аймақтық айырмашылықтар көбейе бастады, бұл латынның роман тілдеріне фрагменттеуін көрсетеді. Осы уақытқа дейін латын тілі, жазба деректерінен көрінетіндей, біртекті болған сияқты, бірақ мұқият статистикалық талдаулар латын дауыстысы /ĭ/ өңдеуде және бетацизмнің шамамен бесінші ғасырда дамуында аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді.

As noted above, much of the interest in colloquial or 'Vulgar' Latin focuses on the later periods when Latin was spoken, as the antecedent of Romance languages. Latin fragmented; the question is therefore why this happened. Current hypotheses contrast the centralising and homogenizing social, economic, cultural and political forces under the Empire with the divergences that took place afterwards, when these were much reduced. By the end of the first century AD the Romans had conquered the entire Mediterranean Basin and established hundreds of colonies in the conquered provinces. Over time this—along with other factors that encouraged linguistic and cultural assimilation, such as political unity, frequent travel and commerce, military service, etc.—made Latin the predominant language throughout the western Mediterranean. Latin itself was subject to the same assimilatory tendencies, such that its varieties had probably become more uniform by the time the Western Empire fell in 476 than they had been before it. That is not to say that the language had been static for all those years, but rather that ongoing changes tended to spread to all regions. All of these homogenizing factors were disrupted or voided by a long string of calamities. Although Justinian succeeded in reconquering Italy, Africa, and the southern part of Iberia in the period 533–554, the Empire was hit by one of the deadliest plagues in recorded history in 541, one that would recur six more times before 610. Under his successors most of the Italian peninsula was lost to the Lombards by c. 572, most of southern Iberia to the Visigoths by c. 615, and most of the Balkans to the Slavs and Avars by c. 620. All this was possible due to Roman preoccupation with wars against Persia, the last of which lasted nearly three decades and exhausted both empires. Taking advantage of this, the Arabs invaded and occupied Syria and Egypt by 642, greatly weakening the Empire and ending its centuries of domination over the Mediterranean. They went on to take the rest of North Africa by c. 699 and soon invaded the Visigothic Kingdom as well, seizing most of Iberia from it by c. 716. It is from approximately the seventh century onward that regional differences proliferate in the language of Latin documents, indicating the fragmentation of Latin into the incipient Romance languages. Until then Latin appears to have been remarkably homogeneous, as far as can be judged from its written records, although careful statistical analysis reveals regional differences in the treatment of the Latin vowel /ĭ/ and in the progression of betacism by about the fifth century.

Лексикалық айналым

Ғасырлар бойы ауызша латын тілі әртүрлі лексикалық бірліктерді жоғалтып, оларды жергілікті жаңа сөздермен; көршілес тілдерден, мысалы, галл, герман немесе грек тілдерінен алынған сөздермен; немесе мағынасы өзгерген басқа жергілікті сөздермен алмастырды. Дегенмен, әдеби тіл көбінесе ескі сөздерді сақтап келді. Классикалық мысал – "тасу" деген мағынаны білдіретін толықтырмалы "ferre" етістігінің орнына жүйелі "portare" етістігін қолдану. Сол сияқты, "сөйлеу" дегенді білдіретін классикалық "loqui" сөзі жергілікті "fabulari" және "narrare" немесе грек тілінен алынған "parabolare" сияқты түрлі баламалармен ауыстырылды. Классикалық латын тілінің жәрдемші сөздері (particula) ерекше түрде жоғалып кетті, халық арасында төмендегілердің барлығы қолданыстан шықты: an, at, autem, donec, enim, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quoad, quoque, sed, sive, utrum және vel.

Семантикалық ауытқу

Көптеген сақталған сөздер мағынасы өзгерген. Көрінетін жағдайлардың кейбірелері: civitas ("азаматтар" → "қала", urbs орнын басады); focus ("ошақ" → "өрт", ignis орнын басады); manducare ("шайнау" → "жеу", edere орнын басады); causa ("мәселе" → "нәрсе", res-пен бәсекелеседі); mittere ("жіберу" → "қою", ponere-мен бәсекелеседі); necare ("өлтіру" → "батыру", submergere-мен бәсекелеседі); pacare ("бейбіттендіру" → "төлеу", solvere-мен бәсекелеседі) және totus ("бүтін" → "барлық, әрбір", omnis-пен бәсекелеседі).

Мұрынның жоғалуы

Көп буынды сөздерде сөз соңғы /m/ дыбысы жоғалып кетті. Бір буынды сөздерде ол /n/ түрінде сақталуға бейімделді. /n/ дыбысы көбінесе ұсқыш дауыстардың алдында жоғалып, алдыңғы дауыстының өтемақылық ұзаруына себеп болды (мысалы, sponsa 'құдайы' > spōsa).

Палатализация

Алдыңғы дауыстылар үзілісте (бір дауыссыз дыбыстан кейін және келесі дауыстының алдында) [j] дыбысына айналып, алдыңғы дауыссыз дыбыстарды жұмсартты.

Фрикатификациялау

/w/ (/k/ кейіннен емес) және екі дауыстының арасындағы /b/ дыбысы екі ерін фрикативі /β/ болып бірігеді.

Қосындылар кластерлерін оңайлату

/nkt/ кластері [ŋt] дыбысына дейін қысқартылды. /kw/ дауыссыздығы артқы дауыстылардың алдында /k/ дыбысына дейін делябиалданды. /ks/ тіркесі дауыссыздың алдында немесе кейін, немесе сөз соңында /s/ дыбысына дейін қысқартылады.

Монофтонгизация

/ae̯/ және /oe̯/ дыбыстары біздің заманымыздың екінші ғасырына қарай [ɛː] және [eː] дауыстарына айналды.

Ауысты санның жоғалуы

Дауысты дыбыстардың фонемиялық ұзындығы жүйесі біздің эраның V ғасырына қарай күйреп, дауыстыларды ерекшелендіретін фактор ретінде сапалық айырмашылықтар қалды; осылайша, парадигма /ī ĭ ē ĕ ā ă ŏ ō ŭ ū/ -дан /i ɪ e ɛ a ɔ o ʊ u/ -ға өзгерді. Сонымен бірге, ашық буындардағы басым дауыстылар ұзартылды.

Жақын алдыңғы дауыстының жоғалуы

Рим империясының соңына қарай, көптеген аймақтарда /ɪ/ дыбысы /e/ дыбысымен бірікті, бірақ Африкада немесе Италияның кейбір шеткі аймақтарында бірікпеді.

Романтика бұйымдары

Латын тілінде жоқ, бірақ барлық роман тілдерінде кездесетін анықталған артикльдің қашан пайда болғанын анықтау қиын, себебі ол пайда болған ауызша тіл, қызыл тілдері күрт айырмашылыққа ұшырағанға дейін көбінесе жазылмайтын еді; ерте роман тілдерінде сақталған мәтіндердің көпшілігі артикльдердің толыққанды дамығанын көрсетеді. Анықталған артикльдер көрсеткіш есімдерден немесе сөздерден (мұндай даму көптеген үнді-еуропа тілдерінде, соның ішінде грек, кельт және герман тілдерінде кездеседі) пайда болды; роман тілдеріндегі латын көрсеткіш есімдерінің тағдырын қараңыз, француз тілінде le және la (ескі француз тілінде li, lo, la), каталон және испан тілінде el, la және lo, окситан тілінде lo және la, португал тілінде o және a (португал тілінің ерекшелігі – l әрпінің түсірілуі) және итальян тілінде il, lo және la. Сардиния тілі де өзіндік жолын таңдады, артиклін ipse, ipsa ("осы") сөзінен жасады (su, sa); кейбір каталон және окситан диалекттерінде де осы көзден шыққан артикльдер бар. Роман тілдерінің көпшілігі артикльді зат есімнің алдына қойса, румын тілінде өзгеше тәсіл қолданылады – артикльді зат есімнен кейін қояды, мысалы, lupul ("қасқыр" – *lupum illum) және omul ("адам" – *homo illum), бұл Балқан тілдерінің әсерінен болуы мүмкін. Бұл көрсеткіш кейбір ерте мәтіндерде латын көрсеткішінің күші әлсіреп бара жатқанын көрсететін контекстерде қолданылады. Vetus Latina Киелі кітабында «Est tamen ille daemon sodalis peccati» («Ібіліс – күнәнің серігі») деген сөздер бар, бұл көрсеткіш сөздің мағынасы артикльден көп айырмашылық жоқ екенін көрсетеді. Грек тіліндегі қасиетті мәтіндерді, яғни Койне грегін аудару қажеттілігі христиандық латын тіліне латын сөзін таңдауға себеп болған болуы мүмкін. Этерия да ipse сөзін ұқсас мағынада қолданады: «per mediam vallem ipsam» («орманның ортасы арқылы»), бұл оның күшінің әлсірегенін көрсетеді. Көрсеткіштердің әлсірегенін тағы бір дәлелдейтін факт – осы кезде заңдық және осыған ұқсас мәтіндер praedictus, supradictus және т.б. (барлығы дерлік «айтылған») сөздерін жиі қолдана бастады, бұл «осы» немесе «сол» дегеннен көп айырмашылық жоқ сияқты. Григорий Турский «Erat autem beatissimus Anianus in supradicta civitate episcopus» («Бақытты Аниан сол қалада епископ болды») деп жазады. Латын тіліндегі бастапқы көрсеткіш есімдер енді күшті немесе нақты болып сезілмеді. («әдепсіз гладиатормен»). Бұл unus б.з.б. 1 ғасырда «бірде-бір» немесе «кейбір» мағынасында quidam сөзін ығыстыра бастағанын көрсетеді.

It is difficult to place the point in which the definite article, absent in Latin but present in all Romance languages, arose, largely because the highly colloquial speech in which it arose was seldom written down until the daughter languages had strongly diverged; most surviving texts in early Romance show the articles fully developed. Definite articles evolved from demonstrative pronouns or adjectives (an analogous development is found in many Indo European languages, including Greek, Celtic and Germanic); compare the fate of the Latin demonstrative adjective ille, illa, illud "that", in the Romance languages, becoming French le and la (Old French li, lo, la), Catalan and Spanish el, la and lo, Occitan lo and la, Portuguese o and a (elision of l is a common feature of Portuguese) and Italian il, lo and la. Sardinian went its own way here also, forming its article from ipse, ipsa "this" (su, sa); some Catalan and Occitan dialects have articles from the same source. While most of the Romance languages put the article before the noun, Romanian has its own way, by putting the article after the noun, e. g. lupul ("the wolf" – from *lupum illum) and omul ("the man" – *homo illum), possibly a result of being within the Balkan sprachbund. This demonstrative is used in a number of contexts in some early texts in ways that suggest that the Latin demonstrative was losing its force. The Vetus Latina Bible contains a passage Est tamen ille daemon sodalis peccati ("The devil is a companion of sin"), in a context that suggests that the word meant little more than an article. The need to translate sacred texts that were originally in Koine Greek, which had a definite article, may have given Christian Latin an incentive to choose a substitute. Aetheria uses ipse similarly: per mediam vallem ipsam ("through the middle of the valley"), suggesting that it too was weakening in force. Another indication of the weakening of the demonstratives can be inferred from the fact that at this time, legal and similar texts begin to swarm with praedictus, supradictus, and so forth (all meaning, essentially, "aforesaid"), which seem to mean little more than "this" or "that". Gregory of Tours writes, Erat autem beatissimus Anianus in supradicta civitate episcopus ("Blessed Anianus was bishop in that city.") The original Latin demonstrative adjectives were no longer felt to be strong or specific enough. ("with a most immoral gladiator"). This suggests that unus was beginning to supplant quidam in the meaning of "a certain" or "some" by the 1st century BC.

Нейтральды жынысты жоғалту

+ 1-ші және 2-ші сын есімдіктің классикалық латын тіліндегі үлгісі: мысалы, altus ("ұзын"). Vocative-ті қоспайды. жекеше көпше еркек бейтарап әйелдік еркек бейтарап әйелдік атау altus altum alta altī alta altae айыптау altum altam altōs alta altās dative altō altae altīs аблатив altō altā altīs генетив altī altae altōrum altārum Классикалық латынның үш грамматикалық жынысы роман тілдерінің көпшілігінде екі жыныстық жүйемен алмастырылды. Классикалық латын тілінің бейтарап жынысы көбінесе синтаксистік және морфологиялық тұрғыдан еркек жынысымен бірдей болды. Бұл шатасу Помпеи граффитилерінде-ақ байқалды, мысалы, cadaver mortuus cadaver mortuum ("өлген дене") және hoc locum hunc locum ("бұл орын"). Морфологиялық шатасу негізінен o үдеуінде us (r-ден кейін Ø) жұрнағын қабылдаудан көрінеді. Петронийдің еңбегінде balneus balneum ("мойнақ"), fatus fatum ("тағдыр"), caelus caelum ("көк"), amphitheater amphitheatrum ("амфитеатр"), vinus vinum ("шарап") және керісінше, thesaurum thesaurus ("қазына") сөздері кездеседі. Бұл формалардың көпшілігі Трималхион деген сауатсыз грек (яғни шетелдік) босатылған адамның сөйлеуінде қолданылған. Қазіргі роман тілдерінде s жұрнағының аяқталуы көбінесе тасталды, ал o үдеуінің барлық есімдері um жұрнағынан алынған аяқталуға ие: u, o немесе Ø. Мысалы, еркек murus ("қабырға") және бейтарап caelum ("аспан") сөздері итальян тілінде muro, cielo; португал тілінде muro, céu; испан тілінде muro, cielo, каталон тілінде mur, cel; румын тілінде mur, cieru>cer; француз тілінде mur, ciel сөздеріне айналды. Алайда, ескі француз тілінде екі сөзде де s жұрнағы номинативте, ал Ø жұрнағы аккузативте болды: murs, ciels [номинатив] – mur, ciel [көлбеу]. Үшінші үдеудегі кейбір бейтарап есімдер үшін көлбеу түбірі өнімді болды; ал қалғандары үшін номинатив/аккузатив формасы (классикалық латын тілінде екеуі де бірдей болды) қолданылды. Дәлелдерге сүйенсек, бейтарап жыныс императорлық кезеңнің басында-ақ қысымға ұшырады. Француз (le) lait, каталон (la) llet, окситан (lo) lach, испан (la) leche, португал (o) leite, итальян тілінде (il) latte, леон (el) lleche және румын тілінде lapte(le) ("сүт") сөздерінің бәрі латын тіліндегі стандартты емес, бірақ куәландырылған номинатив/аккузатив бейтарап лакте немесе айыптаушы еркек лактемнен алынған. Испан тілінде бұл сөз әйелдікке айналды, ал француз, португал және итальян тілдерінде ол еркектікке айналды (румын тілінде ол бейтарап қалды, lapte/lăpturi). Алайда, роман тілінде басқа бейтарап формалар да сақталды; каталон және француз тілдеріндегі nom, леон, португал және итальян тілдеріндегі nome, румын тіліндегі nume ("аты") сөздерінің бәрі латын тіліндегі номинатив/аккузатив nomen-ді сақтайды, ал көлбеу түбір формасы *nomin (одан испан тілінде nombre сөзі туды). Акузатив жайы препозициялық жай ретінде дамыды, аблативтің көптеген жағдайларын ығыстырды. Императорлық кезеңнің соңына қарай, аккузатив жалпы көлбеу жай ретінде көбірек қолданыла бастады. Жайлардың бірігуінің артуына қарамастан, номинатив пен аккузатив формалары ұзақ уақыт бойы ерекше болып қалып қойған сияқты, өйткені олар жазуларда сирек шатастырылады. VII ғасырдағы галликалық мәтіндер екі форманы да шатастырмаса да, екі жағдай да империяның соңында Африкада, ал сәл кейінірек Италия мен Иберияның кейбір бөліктерінде біріктіре бастады деп есептеледі. Бүгінде румын тілінде екі жай жүйесі сақталған, ал көне француз және көне окситан тілінде екі жайлы субъектілі көлбеу жүйе болған. Бұл көне француз жүйесі негізінен латын жайында "s" жұрнағы бар немесе жоқ болуына негізделген, "s" жұрнағы сақталған, бірақ аяқталудағы барлық дауыстылар жоғалған (төмендегі veisin сияқты). Бірақ бұл жекеше номинативті көпше көлбеумен, ал көпше номинативті жекеше көлбеумен шатастыру оңай екенін білдіргендіктен, бұл жай жүйесі де құлдырап, орта француз тілі барлық мақсаттар үшін бір жайды (әдетте көлбеу) қабылдады. Бүгінде румын тілі - роман тілдерінің арасында тіршілік ететін жай жүйесі бар жалғыз тіл. Алайда, кейбір романш диалектілері еркек жекеше санмен бірдей ерекше предикативтік форманы сақтайды: il bien vin ("жақсы шарап") және il vin ei buns ("шарап жақсы"). Бұл "предикативтік жай" (кейде осылай атайды) - латынның us жұрнағындағы номинативінің қалдығы. + Ежелгі француз тіліндегі еркек есімнің эволюциясы: veisin ("қоңсы"). (белгілі бір мағынасы жақшада). Классикалық латын тілі (I ғасыр) Ескі француз тілі (XI ғасыр) жекеше атау "vīcīnus" (li) veisins айыптау "vīcīnum" (le) veisin генетив "vīcīnī" датив "vīcīnō" аблатив көпше атау "vīcīnī" (li) veisin айыптау "vīcīnōs" (les) veisins генетив "vīcīnōrum" датив "vīcīnīs" аблатив

+ 1st and 2nd adjectival declension paradigm in Classical Latin:e. g. altus ("tall")Excludes vocative. singular plural masculine neuter feminine masculine neuter feminine nominative altus altum alta altī alta altae accusative altum altam altōs alta altās dative altō altae altīs ablative altō altā altīs genitive altī altae altōrum altārum
The three grammatical genders of Classical Latin were replaced by a two gender system in most Romance languages. The neuter gender of classical Latin was in most cases identical with the masculine both syntactically and morphologically. The confusion had already started in Pompeian graffiti, e. g. cadaver mortuus for cadaver mortuum ("dead body"), and hoc locum for hunc locum ("this place"). The morphological confusion shows primarily in the adoption of the nominative ending us ( Ø after r) in the o declension. In Petronius's work, one can find balneus for balneum ("bath"), fatus for fatum ("fate"), caelus for caelum ("heaven"), amphitheater for amphitheatrum ("amphitheatre"), vinus for vinum ("wine"), and conversely, thesaurum for thesaurus ("treasure"). Most of these forms occur in the speech of one man: Trimalchion, an uneducated Greek (i. e. foreign) freedman. In modern Romance languages, the nominative s ending has been largely abandoned, and all substantives of the o declension have an ending derived from um: u, o, or Ø. E. g., masculine murus ("wall"), and neuter caelum ("sky") have evolved to: Italian muro, cielo; Portuguese muro, céu; Spanish muro, cielo, Catalan mur, cel; Romanian mur, cieru>cer; French mur, ciel. However, Old French still had s in the nominative and Ø in the accusative in both words: murs, ciels [nominative] – mur, ciel [oblique]. For some neuter nouns of the third declension, the oblique stem was productive; for others, the nominative/accusative form, (the two were identical in Classical Latin). Evidence suggests that the neuter gender was under pressure well back into the imperial period. French (le) lait, Catalan (la) llet, Occitan (lo) lach, Spanish (la) leche, Portuguese (o) leite, Italian language (il) latte, Leonese (el) lleche and Romanian lapte(le) ("milk"), all derive from the non standard but attested Latin nominative/accusative neuter lacte or accusative masculine lactem. In Spanish the word became feminine, while in French, Portuguese and Italian it became masculine (in Romanian it remained neuter, lapte/lăpturi). Other neuter forms, however, were preserved in Romance; Catalan and French nom, Leonese, Portuguese and Italian nome, Romanian nume ("name") all preserve the Latin nominative/accusative nomen, rather than the oblique stem form *nomin (which nevertheless produced Spanish nombre). The accusative case developed as a prepositional case, displacing many instances of the ablative. Towards the end of the imperial period, the accusative came to be used more and more as a general oblique case. Despite increasing case mergers, nominative and accusative forms seem to have remained distinct for much longer, since they are rarely confused in inscriptions. Even though Gaulish texts from the 7th century rarely confuse both forms, it is believed that both cases began to merge in Africa by the end of the empire, and a bit later in parts of Italy and Iberia. Nowadays, Romanian maintains a two case system, while Old French and Old Occitan had a two case subject oblique system. This Old French system was based largely on whether or not the Latin case ending contained an "s" or not, with the "s" being retained but all vowels in the ending being lost (as with veisin below). But since this meant that it was easy to confuse the singular nominative with the plural oblique, and the plural nominative with the singular oblique, this case system ultimately collapsed as well, and Middle French adopted one case (usually the oblique) for all purposes. Today, Romanian is generally considered the only Romance language with a surviving case system. However, some dialects of Romansh retain a special predicative form of the masculine singular identical to the plural: il bien vin ("the good wine") vs. il vin ei buns ("the wine is good"). This "predicative case" (as it is sometimes called) is a remnant of the Latin nominative in us. + Evolution of a masculine nounin Old French: veisin ("neighbor"). (definite article in parentheses). Classical Latin(1st cent.) Old French(11th cent.) singular nominative "vīcīnus" (li) veisins accusative "vīcīnum" (le) veisin genitive "vīcīnī" dative "vīcīnō" ablative plural nominative "vīcīnī" (li) veisin accusative "vīcīnōs" (les) veisins genitive "vīcīnōrum" dative "vīcīnīs" ablative

Алюминийлер

Классикалық латын тілінде сын есімдерден есімшелер жасау үшін түрлі жұрнақтар болған: cārus, "қымбат", сөзінен cārē, "қымбатты түрде" есімшесі, ācriter, "аса қаһарлы", ācer сөзінен, crēbrō, "жиі", crēber сөзінен жасалған. Бұл туынды жұрнақтардың бәрі халық латынында жоғалып кеткен. Алғашқыда *mēns* есімінің аблативі ("оймен" мағынасында) болған әйелдік аблатив формасының *mente* сөзін өзгерту арқылы көптеген роман тілдерінде есімшелер жасаудың кең таралған ережесі пайда болды: сын есімнің әйелдік түріне *ment(e)* жұрнағын қосу. Осылайша, *vēlōx* ("шапшаң") сөзі *vēlōciter* ("шапшаңдықпен") емес, *veloci mente* ("шапшаң оймен", "шапшаңдықпен") түрінде қолданылды, ал *mente* роман тілдерінде, мысалы, итальян тілінде *chiaramente*, испан тілінде *claramente* ("ашық түрде") сияқты есімшелер жасау үшін өнімді жұрнаққа айналды. Бастапқыда дербес форма болған (*mente* есімі, "ой" мағынасында) жұрнаққа айналуы (бірақ басқа контекстерде еркін қолданыла береді, мысалы, итальян тілінде *venire in mente* – "есіге келу") – грамматикалық өзгерістің классикалық мысалы.

Копула

Классикалық латын тілінің копуласы (яғни "болу" дегенді білдіретін етістік) esse болды. Бұл жайылған латын тілінде *essere-ге айналды, классикалық инфинитивке жалпы инфинитивтік жұрнақты қосу арқылы; осыдан итальян тіліндегі essere және француз тіліндегі être тілдері Proto Gallo Romance *essre және көне француз тіліндегі estre арқылы пайда болды, сондай-ақ испан және португал тілдеріндегі ser (румын тіліндегі a fi сөзі fieri сөзінен шыққан, ол "болу" дегенді білдіреді). Жайылған латын тілінде екінші копула пайда болды, ол бастапқыда "тұру" дегенді білдіретін (және осымен туыс) stare етістігін пайдаланып, уақытша мағынаны білдірді. Яғни, *essere мәнді білдірді, ал stare – күйді. Stare испан және португал тілдерінде estar, ескі француз тілінде ester (екеуі де *estare арқылы), румын тілінде "a sta" ("тұруға"), есімнің бастапқы түрін қолдана отырып ("stare"="күй"/"starea"="күйі"), ал итальян тілінде бастапқы формасы сақталды. Бұл эволюцияның негізіндегі семантикалық өзгеріс шамамен мынадай: Классикалық латын тілінде сөйлейтін адам vir est in foro, яғни "адам нарықта" деп айтқан болар. Сол сөйлем жайылған латын тілінде *(h)omo stat in foro, "адам нарықта тұр" деп айтылуы мүмкін, себебі "тұру" адамның іс жүзінде не істеп жатқаны ретінде қабылдалды, сондықтан est (esse) орнына stat (stare) қолданылды. Бұл жағдайда stare қолданылымы әлі де семантикалық тұрғыдан түсінікті болды, "тұру" дегенді білдірді, бірақ esse-ден stare-ге ауысу тез арада кеңінен таралды. Иберия түбегінде esse тек өзгермейтін табиғи қасиеттерді білдірді, ал stare – өткінші қасиеттер мен орналасуды білдірді. Итальян тілінде stare негізінен орналасу, денсаулықтың өткінші жағдайы (sta male "оның ауруы", бірақ è gracile "оның әлсіздігі") және испан тіліндегідей, етістіктің прогрессивті формасындағы ең өткінші сапаны білдіру үшін қолданылады, мысалы, sto scrivendo "Мен жазып жатырмын" деп білдіру үшін. Роман тілдеріндегі stare + аблятив герунды прогрессивті уақыттың тарихи дамуы sto pensando "Мен тұрып ойлап жатырмын" сияқты қолданыстан басталып, stare формасы "тұру, қалу" деген толық семантикалық жүктемені алып, құрылымның прогрессивті аспектті білдіру ретінде грамматикалық қалыптасуына дейін жетті (концепция бойынша "Мен ойлап жатырмын" деген ерте заманауи ағылшын тіліндегі құрылымға ұқсас). Уақыт өте келе қайта талдау процесі stare семантикасын әлсіретті, сондықтан герундпен бірге қолданылғанда, бұл форма тек субъект пен уақыттың грамматикалық белгісіне айналды (мысалы, sto = бірінші тұлға, жекеше, қазіргі; stavo = бірінші тұлға, жекеше, өткен), енді "тұру" семантикасы бар лексикалық етістік емес (бір кезде "бар, иелену" дегенді білдіретін, бірақ қазір семантикалық бос көмекші етістіктен айырмасы жоқ: j'ai écrit, ho scritto, he escrito және т.б.). Ал бұрын "Sto scappando" деген сөз семантикалық жағынан дұрыс болмаған, енді грамматикалық қалыптасуға жеткеннен кейін, қозғалыс етістігімен бірге қолданылуы қайшылық тудырмады және sto scappando "Мен қашып жатырмын" дегенді білдірудің қалыпты тәсіліне айналды. (Дегенмен, испан тіліндегі la catedral está en la ciudad, "қасиетті собор қалада" сияқты сөйлемдерде бұл өзгермейді, бірақ барлық орналасулар испан тілінде estar арқылы білдіріледі, өйткені бұл қолданыс бастапқыда "қасиетті собор қалада тұр" деген мағынаны білдірді).

The copula (that is, the verb signifying "to be") of Classical Latin was esse. This evolved to *essere in Vulgar Latin by attaching the common infinitive suffix re to the classical infinitive; this produced Italian essere and French être through Proto Gallo Romance *essre and Old French estre as well as Spanish and Portuguese ser (Romanian a fi derives from fieri, which means "to become"). In Vulgar Latin a second copula developed utilizing the verb stare, which originally meant (and is cognate with) "to stand", to denote a more temporary meaning. That is, *essere signified the essence, while stare signified the state. Stare evolved to Spanish and Portuguese estar and Old French ester (both through *estare), Romanian "a sta" ("to stand"), using the original form for the noun ("stare"="state"/"starea"="the state"), while Italian retained the original form. The semantic shift that underlies this evolution is more or less as follows: A speaker of Classical Latin might have said: vir est in foro, meaning "the man is in/at the marketplace". The same sentence in Vulgar Latin could have been *(h)omo stat in foro, "the man stands in/at the marketplace", replacing the est (from esse) with stat (from stare), because "standing" was what was perceived as what the man was actually doing. The use of stare in this case was still semantically transparent assuming that it meant "to stand", but soon the shift from esse to stare became more widespread. In the Iberian peninsula esse ended up only denoting natural qualities that would not change, while stare was applied to transient qualities and location. In Italian, stare is used mainly for location, transitory state of health (sta male 's/he is ill' but è gracile 's/he is puny') and, as in Spanish, for the eminently transient quality implied in a verb's progressive form, such as sto scrivendo to express 'I am writing'. The historical development of the stare + ablative gerund progressive tense in those Romance languages that have it seems to have been a passage from a usage such as sto pensando 'I stand/stay (here) in thinking', in which the stare form carries the full semantic load of 'stand, stay' to grammaticalization of the construction as expression of progressive aspect (Similar in concept to the Early Modern English construction of "I am a thinking"). The process of reanalysis that took place over time bleached the semantics of stare so that when used in combination with the gerund the form became solely a grammatical marker of subject and tense (e. g. sto = subject first person singular, present; stavo = subject first person singular, past), no longer a lexical verb with the semantics of 'stand' (not unlike the auxiliary in compound tenses that once meant 'have, possess', but is now semantically empty: j'ai écrit, ho scritto, he escrito, etc.). Whereas sto scappando would once have been semantically strange at best (? 'I stay escaping'), once grammaticalization was achieved, collocation with a verb of inherent mobility was no longer contradictory, and sto scappando could and did become the normal way to express 'I am escaping'. (Although it might be objected that in sentences like Spanish la catedral está en la ciudad, "the cathedral is in the city" this is also unlikely to change, but all locations are expressed through estar in Spanish, as this usage originally conveyed the sense of "the cathedral stands in the city").

Сөз реті типологиясы

Классикалық латын тілінде әдеттегі қара стильде сөздердің SOV реті қолданылған, бірақ поэзияда, әуенділікте, назар аударуда немесе сөздердің грамматикалық функциясын көрсететін инфлекциялық белгілердің арқасында басқа да сөздер тіркесімі қолданылған. Дегенмен, қазіргі заманғы роман тілдерінің көпшілігінде стандартты SVO сөздер тіркесімі қалыптасқан. Бұл тілдің уақыт өте келе стильдік өзгерістерге ұшырауымен және жағдайлар жүйесінің ыдырауымен байланысты. Кейінгі латын тіліндегі еңбектерде, мысалы Эгерияның "Саяхат жолдарында", VSO сөздер тіркесімі кеңірек орын алды, себебі SOV тілдегі бағынышты сөйлемдерге немесе жоғары стильдегі мәтіндерге көбірек шектелді; мұны көне сардин тілінде де көруге болады. Соңында, номинатив жағының және жалпы жағдайлар жүйесінің жоғалуымен, мағыналық қарама-қайшылықты шешу үшін V2 реті пайда болды, нәтижесінде орта ғасырларға қарай көптеген тілдерде жалпы SVO тіркесімі қалыптасты. SOV сөздер тіркесімінің іздері бүгінге дейін клитикалық есімдіктердің орналасуында сақталып қалған (мысалы, испан тілінде yo te amo "Мен сені жақсы көремін").