Кіріспе

Ежелгі Грециядағы құпия діни рәсімдер

Елеусиналық құпиялар (Ἐλευσίνια Μυστήρια) – ежелгі Грециядағы Елеусинадағы панхелендік киелі орында орналасқан Деметр және Персефонаға табынуға арналған жыл сайын өткізілетін бастамалау рәсімдері. Олар "ежелгі Грецияның ең танымал құпия діни рәсімдері" деп есептеледі. Олардың бастауы қола дәуіріндегі егіншілік культінде, және Микен дәуірінің діни практикаларынан тараған деген дәлелдер бар. Құпиялар Персефонаның анасы Деметрден жер асты әміршісі Хадес тарапынан әкетілу мифін үш кезеңде бейнелейді: түсу (жоғалу), іздеу және қайта оралу, ал негізгі тақырыбы – Персефонаның қайта тірілуі (ἄνοδος) және анасымен кездесуі. Бұл грек дәуірінде маңызды мереке болды, кейін Римге тарады. Осыған ұқсас діни рәсімдер Таяу Шығыс пен Миной Критіндегі егіншілдік қоғамдарда да кездеседі. Рәсімдер, салт-дәстүрлер мен сенімдер құпия сақталды және ежелгі заманнан бері толықтырылып келеді. Бастама алғандар үшін Персефонаның қайта тууы – ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын мәңгілік өмірдің символы болды, және олар өлімнен кейін сыйлық алатындарына сенді. Құпиялардың әртүрлі аспектілерін бейнелейтін көптеген суреттер мен керамикалық бұйымдар сақталған. Құпияларға көріністер мен өлімнен кейінгі өмірді шақыру қатысқандықтан, кейбір ғалымдар екі мың жылға созылған тұрақты рәсімдер, салт-дәстүрлер мен тәжірибелер жиынтығының – Элеусин құпияларының күші мен ұзақтығы психоделикалық препараттардың әсерінен туындады деп санайды. Элеусис қаласының аты грек тілінен бұрынғы кезеңге жатады, және ол Элизиум мен Илейтия құдайымен байланысты болуы мүмкін.

Этимология

Элевсин құпиялары (Ἐλευσίνια Μυστήρια) – Элевсин қаласының құпияларының атауы. Элевсин қаласының аты грек тіліне дейінгі кезеңге жатады және ол Эилейтия құдайының атымен байланысты болуы мүмкін. Лакония және Мессенадағы оның аты Ἐλυσία (Элисия), оны Элевсиний және Элевсий айларымен байланыстырады, бірақ бұл мәселе даулы. Ежелгі грек сөзі, ағылшын тіліндегі "mystery" сөзінің түбірі – mystḗrion (μυστήριον), "құпия немесе құпия ритуал" дегенді білдіреді және myéō (μυέω) етістігімен байланысты, ол "(Мен) үйрету, құпияларға кіргізу" мағынасын береді, сондай-ақ mýstēs (μύστης) есімдік "кірістірілген адам" дегенді білдіреді. Mystikós (μυστικός) сөзі ағылшын тіліндегі "mystic" сөзінің бастауы болып табылады, яғни "құпиялармен байланысты" немесе "жеке, құпия" (қазіргі грек тілінде).

Деметра мен Персефон

Құпиялар Деметр туралы мифке байланысты, ол – егіншілік және құнарлылық құдайы, Гомер гимндерінің бірінде (б.з.д. 650 ж.) баяндалғандай. Гимнге сәйкес, Деметрдің қызы Персефонаға (кейде "Коре", яғни "қыз" деп те аталады) жер бетіндегі барлық гүлді сурет салу міндеті жүктелген. Аяқтамас бұрын, оны жер асты құдайы Хадес тартып алып, өзінің патшалығына әкеп кеткен. Деметр қызын шарлап-шулап іздеген. Оның қайғысынан және қызын қайтаруға Зевсті мәжбүр ету ниетімен, ол қатты құрғақшылықты тудырды, сол арқылы халық азапталып, аштықтан қиналып, құдайларға құрбандық шалудан және құлшылық етуден мақұрым қалды. Нәтижесінде Зевс Персефонаға анасына оралуға рұқсат берді. Миф бойынша, іздеу кезінде Деметр ұзақ жол жүріп, жол бойы көптеген шағын оқиғаларға тап болды. Бірде ол Триптолемге егіншілік құпиясын үйреткен. Соңында Зевске кеңес алған Деметр қызымен қайта қосылды, ал жер бұрынғы жасыл түсіне және өркендеуіне оралды – алғашқы көктем. Аштықтан зардап шеккен халықтың дауысы мен олардың қайғысын естіген Зевс, сондай-ақ олардың күйзелісін естіген басқа құдайлар да, Хадесті Персефонаны қайтаруға мәжбүрледі. Дегенмен, Тағдыр ережесі бойынша, жер асты дүниесінде тамақ немесе су ішкен адам мәңгілікке сол жерде қалуға міндетті. Персефонаны оны алып келуге жіберілген Гермес босатудан бұрын, Хадес оны аққуық тұқымын жеуге алдады (айтуларға қарай алты немесе төрт тұқым), бұл оны әр жылы бірнеше айға жер астына оралуға мәжбүр етті. Ол Хадесте алты немесе төрт ай (әр тұқымға бір айдан) тұруға міндетті болды және жылдың қалған бөлігін анасымен жер бетінде өткізді. Бұл Персефонаның жоқтығынан Деметрдің бақытсыз болуына және жерді өңдеуді жеңілдеуге ұрындырды. Персефона жер бетіне оралғанда, Деметр қуанды және қайтадан жерге қамқорлық жасады. Құпияның негізгі құжатында, Гомердің Деметрге арналған гимнінің 415-жолында, Персефона қыста Хадесте қалатыны және жылдың көктемінде анасына оралатыны айтылады: "Осы күні [Персефонаның оралуы] – мол көктемнің бастауы болды". Персефонаның қайта тууы – барлық өсімдіктердің қайта тууының символы және әр ұрпақтан туындайтын мәңгілік өмірдің символы. Алайда, бір ғалым басқа нұсқаны ұсынды, онда Персефонаның Хадеспен бірге өткізген төрт айы гректердің құрғақ жаз мезгіліне сәйкес келеді, ол өсімдіктердің құрғақшылыққа тап болу қаупі бар кезең.

Құпиялар

Элевсин мистерлерінің ежелгі тегі бар деп саналады. Аттикадағы Элеусиний ғибадатханасынан табылған кейбір археологиялық жағдайлар олардың негізінде ежелгі аграрлық культ тұрғанын көрсетеді. Мистердің кейбір амалдары микендік дәуірдің діни практикаларының ықпалында болған сияқты, осылайша олар гректердің қараңғы ғасырларынан бұрын пайда болған. Қазіргі ғалымдардың бір пікірінше, Мистердің мақсаты – "адамды адамдық шеңберден асырып, оны құдайлық деңгейге көтеріп, құдай етіп, өлмейтін болу арқылы оның құтқарылуын қамтамасыз ету" болған. Кейбір ғалымдар Элевсин культінің миной культінің жалғасы екенін, ал Деметренің Криттен Элевсиске мақ әкелген мақ құдайы болғанын айтады. Микен дәуірінен алынған пайдалы ақпаратты Деспоина (Персефонаның алғашқы бейнесі) және бала тудыру құдайы Эйлейтия культтерін зерттеу арқылы алуға болады. Ликосурадағы Деспоинаның мегароны Элеусистің Телестерионына өте ұқсас, ал Деметре Посейдон құдайымен бірігіп, аты аталмаған Деспоинаны (құдайлық әйел) тудырады. Криттегі Амнисос үңгірінде Эйлейтия құдайы құдайлық баланың жыл сайынғы тууымен байланысты, және ол Посейдонның жер астылық жағын білдіретін Энесидаонмен (Жер сілкіндірушімен) байланысты. Элеусистегі жазуларда "Құдайлар" ауыл шаруашылығы құдайы Триптолемус (вероятно, Ге мен Океанның ұлы) және "Құдай мен Құдай" (Персефона мен Плутон) Евбулеймен бірге, ол жер астынан жол көрсеткен адам ретінде көрсетілген. Миф үш кезеңнен тұратын циклмен бейнеленген: "төмен түсу", "іздеу" және "көтерілу" (грекше anodos), қайғыдан қуанышқа дейінгі қарама-қарсы сезімдер мистерияға қатысушыларды шабыттандырды. Басты тақырып – Персефонаның көтерілуі және анасы Деметремен қайта қосылуы. Мереке басталғанда дін қызметкерлері екі арнайы ыдысты толтырып, біреуін батысқа, екіншісін шығысқа құйды. Аспан мен жерге қарап тұрған адамдар "жаңбыр жауып, сүйікті бала тусын" деген сиқырлы өлеңмен айқайлады. Бір амал бойынша бала оттан (құдайлық оттан) бастама алды. "Бала" (pais) атауы Микен жазуларында кездеседі, бұл бастапқыда Плутос болған "құдайлық баланың" ырысы еді. Гомер гимнінде бұл амал ауыл шаруашылығы құдайы Триптолемус мифімен байланысты. Табиғат құдайы мистерде сақталды, онда мынадай сөздер айтылды: "Қуатты Потния ұлы ұл туды", және бұл грекшеге дейінгі ұқсас атаудың аудармасы болуы мүмкін. Мерекенің биік нүктесі – "үндетпей кесілген бидайтың" болды, ол жаңа өмірдің күшін білдірді. Өлмейтін болу идеясы мистерде бастапқыда болған жоқ, бірақ бастау алғандар жер асты әлемінде жақсы тағдырға ие болатындарына сенді. Өлім – шындық, бірақ сонымен бірге, көмілген тұқымнан өсетін өсімдік сияқты, жаңа бастама да болды. Георгий Милонасқа сәйкес, кішігірім мистер "көктемнің басында, гүлдер айында, Антестерионда жылына бір рет өткізілетін", ал "үлкен мистер жылына бір рет өткізілетін, және әр төртінші жылы олар пентетерис деп аталатын ерекше салтанатты түрде тойланатын". Керений осы пікірмен келіседі: "Кішігірім мистер Антестерион айында, яғни біздің ақпан айымызда Аграйда өткізілді. Бастау алғандар бірден үлкен мистерге қатысуға рұқсат етілмейтін, тек келесі жылдың қыркүйегінде ғана қатысатын". Бұл цикл шамамен екі мың жылға созылды. Гомердің Деметрге арналған гимнінде патша Келей оның культінің құпия рәсімдерін және мистерін бірінші болып білген адамдардың бірі болғандығы айтылады. Ол Диокл, Эумолп, Поликсен және Келейдің ұлы Триптолемус сияқты оның алғашқы дін қызметкерлерінің бірі болды, ол Деметренен егіншілік өнерін үйренгендігі айтылады. Афиналық Пейсистрат тұсында Элевсин мистері жалпы грек мистеріне айналды, және Грекиядан және одан тыс жерлерден паломниктер қатысу үшін келді. Шамамен 300 жылға дейін мемлекет мистерді өз бақылауына алды, оларды екі отбасы – Эумолпидтер мен Кериктер басқарды. Бұл бастау алғандардың санының өсуіне әкелді. Мүшелікке қатысу үшін қажетті талаптар – "қанға батпау", яғни кісі өлтірмеу және "барбар" (грек тілінде сөйлей алмау) болмау еді. Ерлер, әйелдер және тіпті құлдарға да бастауға рұқсат етілді.

Кішігірім құпиялар

Елеусин құпиялары екі түрлі болған: Үлкен және Кіші. Томас Тейлордың сөзіне қарағанда, "Кіші құпиялардың сахналық қойылымдары денеге тәуелді жанның азап-қайғысын жасырын білдірсе, Үлкен құпиялар материалдық дүниенің ласынан тазарған және рухани көруге үнемі бой көтерген жанның осы өмірде де, содан кейін де бақытын, құпия және әсем көріністер арқылы сездіретін". Платон айтуынша, "Мистериялардың басты мақсаты – бізді түпкілікті бастау нүктесіне, яғни рухани жақсылыққа толыққанды қол жеткізуге қайтару". Кіші құпиялар Афинаның архион базилеусі басшылығымен Аттика күнтізбесінің сегізінші айы – Антестерияда, қыстың ортасында, ақпан не наурыз айларында өткізілген. Бастау рәсіміне қатысу үшін қатысушылар Деметр мен Персефонаға шошқа шалып, содан кейін Иллисос өзенінде тазару рәсімін жасаған. Кіші құпияларды аяқтағаннан кейін қатысушылар мистай (бастау алғандар) деп есептелген, олар Үлкен құпияларға куә болуға лайық деп танылған.

Үлкен құпиялар

Үлкен құпиялар Бодромьонда – аттикалық күнтізбенің үшінші айы, қыркүйек немесе қазан айларындағы жаздың соңында өткізіліп, он күнге созылды. Бірінші амал (Бодромьонның 14-і) – қасиетті заттарды Элеусистен Афина Акрополінің төменгі жағындағы Элеузиний ғибадатханасына жеткізу. Бодромьонның 15-і күні, жиын (Агирмос) деп аталатын күні, дін қызметкерлері (иерофанттар, қасиеттілерді көрсетушілер) рәсімдердің басталғанын жариялады (проррезис) және құрбандық шалуды (иерея деуро, құрбандықтар) орындады. Теңізге бет алған жаңа кірушілер (halade mystai) 16-шы Бодромьон күні Афинадан жолға шығып, құлшынаушылар Фалерон теңізінде тазарды. 17-ші күні қатысушылар Эпидаурияны бастады – бұл Асклепийдің Епидаврдегі басты қасиетті орнының атымен аталған фестиваль. Бұл «фестиваль ішіндегі фестиваль» емшінің Афинаға қызы Гигиеямен бірге келгенін тойлады және мистайлар үйде болған кезде, үлкен құрбандық пен түнгі тойдан (паннихис) тұрды, содан кейін Элеузинийге шеру ұйымдастырылды. Элеусиске қарай шеру 18-ші күні Керамейкостан (Афина зираты) басталды, содан кейін адамдар қасиетті жолмен (Ἱερὰ Ὁδός, Hierá Hodós) Елеусиске қарай жүрді, қолында бакхой деп аталатын бұтақтарды шайқады. Жол бойындағы бір жерде олар Иамбе (немесе Баубо) есімді қарт әйелді еске алып, оның қызын жоқтап отырған Димитраны күлдіру үшін әдепсіз әзілдер айтқанын еске алып, ұятсыз сөздер айқайлады. Сондай-ақ, олар «Іакх, о, Іакх!» деп айқайлады, бұл, мүмкін, Дионистің лақабы болған, немесе Персефонаның немесе Деметрдің ұлы Яхх, басқа бір құдай. Милонас пен Керенийдің сөзіне сүйенсек, Элеусиске жеткенде түнгі күзет (паннихис) болды, бұл Деметрдің Персефонаны іздеуін еске алу үшін жасалды. Бір кезде жаңа кірушілер арпа мен пенирралдан жасалған арнайы сусын (кикеон) ішті, оның химиялық құрамындағы ерготтың (арпаның үстінде өсетін саңырауқұлақ, құрамында ЛСД-ге ұқсас психоделикалық алкалоидтар бар) психотроптық әсерлері болуы мүмкін деген болжамдар пайда болды. Мас Кастеллар (Гирона, Испания) жеріндегі қазба жұмыстарынан табылған екі Элеусиан құдайына арналған ғибадатханада ерготтың сынықтары табылды, бұл теорияны нығайтты. Ерготтың сынықтары вазаның ішінде және 25 жастағы ер адамның тіс тасы (плака) ішінде табылған, бұл ерготтың қолданылғанын көрсетеді (Хуан Стрессеррас, 2002). Бұл жаңалықтар ерготтың Элеусиан кикеонының құрамында болғаны туралы гипотезаны қолдайды.

Өлім

170 жылы Деметр ғибадатханасын сарматтар тонады, бірақ Марк Аврелий оны қайта салдырды. Аврелийге анакторонға кіретін жалғыз әдеттегі адам болуға рұқсат берілді. 4-5 ғасырларда христиан дінінің танымалдылығы артқан сайын, Элеусистің беделі төмендеді. Римнің соңғы пұтқа табынушы императоры Юлиан, христиан дінінің шамамен 50 жылдық үстемдігінен кейін 361 жылдан 363 жылға дейін билік етті. Юлиан Элевсин Мистерияларын қайта жаңғыртуға тырысты және оларға қатысқан соңғы император болды. Император Феодосий I-нің 392 жылы Элевсин Мистерияларын жабуы грек философтарының тарихшысы және өмірбаяншысы Эунапиймен баяндалды. Эунапий император Юлианның тапсырмасымен құлдырап қалған Мистерияларды қалпына келтіруге тағайындалған соңғы заңды Иерофантпен бастама алды. Эунапийдің сөзіне сүйенсек, соңғы Иерофант – "Митраның құпияларында Әке дәрежесіне ие болған" Теспиялық адам. 396 жылы Аттикаға шабуыл жасаған готтардың королі Аларик I, христиан монахтарымен бірге "қара тоғаларын киіп", ғибадатханалардың қалдықтарын тонады. Тарихшы Ханс Клофттың айтуынша, Элевсин Мистериялары жойылғанмен, культтің элементтері грек ауылдарында сақталған. Сол жердегі жергілікті шаруалар мен малшылар Деметрдің рәсімдері мен діни міндеттерін Салоникалық Әулие Димитрийге ауыстырды, ол бірте-бірте ауыл шаруашылығының жергілікті қамқоршысы және пұтқа табынушы ана құдайдың "мұрагеріне" айналды.