Кіріспе

Психологиялық теория
Күту теориясы (немесе мотивацияның күту теориясы) адамның белгілі бір әрекетті басқаларынан артық таңдауына, күтетін нәтижесіне байланысты ынталанатынын түсіндіреді. Қысқасы, әрекет таңдауының мотивациясы нәтиженің қымбаттылығымен анықталады. Дегенмен, теорияның өзегі – адамның түрлі мотивациялық факторларды қалай өңдейтінінің танымдық процесі болып табылады. Бұл соңғы шешім қабылдамас бұрын жүзеге асырылады. Нәтиже ғана әрекет ету туралы шешімдегі басты фактор емес.

Автор

1964 жылы Виктор Х. Врум шешім қабылдауға ынталандыратын факторларды зерттеу нәтижесінде күту теориясын жасады. Бұл теория басқару ғылымында маңызды.

Күтілім: күш → нәтиже (E→P)

Күту – адамның күш-жігерінің (Е) қажетті нәтижеге (П) жетуге алып келеді деген сенім. Әдетте, бұл сенім жеке тұлғаның бұрынғы тәжірибесіне, өзіне сенімділігіне (өз-тиімділігіне) және орындалу стандартының немесе мақсаттың қиындығына негізделеді. Өз-тиімділік – адамның белгілі бір әрекетті сәтті орындау қабілетіне деген сенімі. Адам өз мақсаттарына жету үшін қажетті дағдыларға немесе білімге ие екенін бағалайды. Мақсаттың қиындығы – мақсаттар тым жоғары қойылғанда немесе орындалудан күтілетін нәтижелер тым қиын болғанда. Мұндай жағдайда күту деңгейі төмендейді. Бұл адамның қалаған нәтижелеріне қол жеткізу мүмкін емес деп ойлаған кезде болады. Бақылау сезімі – Адамдар күтілетін нәтижеге белгілі бір дәрежеде әсер ете алатынына сенуі керек. Егер адамдар нәтижеге өздерінің ықпалынан тыс екенін сезсе, күту, демек, мотивация төмендейді.

Мұғалімдердің күту деңгейінің әсерінің үлгілері

Джере Брофи мен Томас Гуд мұғалімдердің балалардың үлгеріміне қалай әсер ететінін жан-жақты қарастырды. Олардың моделі мұғалімдердің күтулері балалардың үлгеріміне жанама әсер етеді деп тұжырымдайды: «Мұғалімдердің күтулері оқушылардың нәтижелеріне тікелей емес, оқушылардың көзқарастарын, күтулерін және мінез-құлқын өзгертетін мұғалімдердің оқушыларға қатысты әртүрлі ұстанымын қалыптастыру арқылы әсер етуі мүмкін». Модель келесі тізбекті қамтиды. Мұғалімдер оқу жылының басында оқушыларға қатысты әртүрлі күтулерді қалыптастырады. Осы күтулерге сүйене отырып, олар әртүрлі оқушыларға әртүрліше қарайды, нәтижесінде оқушылар мұғалімнен не күтілетінін түсіне бастайды. Егер оқушылар мұғалімнің күтулерін және оларға қатысты мінез-құлқын қабылдаса, мұғалімнің бастапқы күтулерін растайтын әрекеттерге ұмтылуы мүмкін. Бұл процесс оқушылардың үлгеріміне әсер етеді, мұғалімдердің бастапқы күтулерін нақтылайды. Осы модельге қатысты жұмыстарды талқылау барысында Брофи мұғалімдер күтулерінің әсері туралы бірнеше маңызды байқаулар жасады. Біріншіден, ол мұғалімдердің оқушылар туралы сенімдері көбінесе дұрыс екенін, сондықтан олардың күтулері оқушылардың нақты үлгерім деңгейін көрсетеді деп мәлімдеді. Осыған байланысты, Брофи өзін-өзі орындалатын болжамдардың оқушылар үлгеріміне салыстырмалы түрде әлсіз әсер ететінін, үлгерімді 5%-дан 10%-ға дейін өзгертетінін айтты, бірақ мұндай әсерлер көбінесе оң емес, теріс күтулерге байланысты екенін атап өтті. Екіншіден, ол мұғалімдер күтулерінің өзін-өзі орындалатын болжам ретінде әрекет ету дәрежесіне әртүрлі жағдайлық және жеке айырмашылық факторлардың әсер ететінін көрсетті. Мысалы, Брофи күту әсерлері бастауыш сыныптарда күштірек болуы мүмкін екенін айтты, себебі мұғалімдер оқушылармен тікелей байланыста болады, балаларды оқушы рөліне әлеуметтендіруге тырысады. Жоғары сыныптарда көбінесе сыныптық оқыту әдістері қолданылады, бұл күту әсерін азайтуы мүмкін. Рауденбуш жасаған мұғалімдер күтулеріне қатысты зерттеулердің мета-талдауы, мұғалімдерге балалардың интеллекті туралы жасанды ақпарат беру арқылы күту әсерінің 1 және 2-сыныптарда 3-тен 6-сыныпқа дейінгі сыныптарға қарағанда күштірек екенін көрсетті, әсіресе ақпарат мектептің алғашқы апталарында берілген кезде. Бұл нәтижелер өте маңызды, өйткені олар күту теориясының бір түрін көрсетеді: мұғалімдер оқушылардан қандай күтулерді күтеді және олар осы күтулерге байланысты оқушыларға қалай әртүрлі қарайды. Теорияны сынға алушылар күту моделінің тым қарапайым екенін айтты және Врумның моделін түзетуді бастады. Эдвард Лоулер күту теориясының қарапайымдылығы алдамшы екенін мәлімдейді, себебі егер жұмыс беруші сыйақыны (қаржылық бонус немесе жоғарылау сияқты) жеткілікті түрде тартымды етсе, қызметкерлер сыйақыны алу үшін өнімділігін арттырады деп есептеуге болады. Алайда, бұл тек қана қызметкерлер сыйақының олардың тікелей қажеттіліктерін қанағаттандыратынына сенген жағдайда ғана жұмыс істейді. Мысалы, жалақыны 2 долларға көтеру, егер ол қызметкерді салықтық топқа итермелеп, нәтижесінде таза жалақысы төмендеуіне әкелсе, қолайсыз болуы мүмкін (әдетте АҚШ-та бұл сенім қате). Сол сияқты, балаларымен кешкі және демалыс күндерін өткізуді бағалайтын қызметкер үшін жоғары лауазымға көтерілу ұзақ сағаттарды талап ететін болса, ол одан бас тартуы мүмкін. Мысал ретінде, қарулы күштерде немесе қауіпсіздік органдарында жоғарылатылған адам басқа жерге ауыстырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда, егер жаңа жұмыс орны олардың отбасы тұратын тұрақты мекенінен алыс болса, онда оларды мұндай жоғарылатулар ынталандырмайды және нәтижелер кері әсер етеді. Осылайша, сыйлық оны алған адам үшін теріс бағаланады. Лоулердің күту теориясы туралы жаңа ұсынысы Врумның теориясына қайшы келмейді. Лоулер 1964 жылы құрылғаннан бері күту теориясының көптеген дамуларға ұшырағанын, сондықтан күту моделін жаңарту қажет екенін айтады. Лоулердің жаңа моделі төрт қағидаға негізделген. Біріншіден, әрқашан бірнеше нәтижелер болғанда, адамдар әдетте осы нәтижелердің арасында басымдық таңдайды. Екіншіден, адамның оның әрекеті қалаған нәтижеге жетеді деген сенімі болады. Үшіншіден, кез келген нәтиже адамның мінез-құлқының нәтижесі болады. Төртіншіден, адамның әрекеті оның қалаған нәтижесіне және күтуіне байланысты болады. W. F. Maloney және J. M. McFillen күту және нәтижеге қатысты қарапайым тұжырымдамадан асып түсуге тырысты.