Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сибірдегі этникалық топ – кеттер (кеты; Кет: кето, кет, денг) – Сибірде енисей тілінде сөйлейтін халық. Ресей империясы тұсында олар остяктар деп аталған, оларды басқа Сибір халықтарынан ажырату емес еді. Кейіннен, олар Ресейдің Красноярск өлкесіндегі Енисей өзенінің орта және төменгі ағысында мекен еткендіктен, Енисей остяктары деп белгілі болды. Қазіргі кеттер бұрын өзеннің шығыс орталық бөлігінде тұрған, бірақ 17-19 ғасырларда Ресейге саяси тұрғыдан ассимиляцияланды. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 1220 кет болды. 2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша бұл көрсеткіш 1088-ге дейін азайды.
Ethnic group in Siberia
Kets (кеты; Ket: кето, кет, денг) are a Yeniseian speaking people in Siberia. During the Russian Empire, they were known as Ostyaks, without differentiating them from several other Siberian people. Later, they became known as Yenisei Ostyaks because they lived in the middle and lower basin of the Yenisei River in the Krasnoyarsk Krai district of Russia. The modern Kets lived along the eastern middle stretch of the river before being assimilated politically into Russia between the 17th and 19th centuries. According to the 2010 census, there were 1,220 Kets in Russia. According to the 2021 census, this number had declined to 1,088.
Шығу тегі
Кет халқының шығу тегі басқа енисейлік халықтармен ортақ, және олар Сібірдің басқа да түпкі халықтарымен, сондай-ақ Американың түпкі халықтарымен тығыз байланысты. Олар көбінесе Y ДНК-ның Q M242 гаплогруппасына жатады. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, Кеттер және басқа енисейлік халықтар Алтай тауларының немесе Байкал көлінің жанында пайда болған болуы мүмкін. Алтайлықтардың бір бөлігінің басым бөлігі енисейлік шығу тегінен және Кет халқымен тығыз байланысты екені ұсынылады. Кет халқы сонымен қатар бірнеше американдық түпкі халықтармен тығыз байланысты. Осы зерттеуге сәйкес, енисейліктер палеоэскимолық топтармен байланысты.
The Ket people share their origin with other Yeniseian people and are closely related to other Indigenous people of Siberia and Indigenous peoples of the Americas. They belong mostly to Y DNA haplogroup Q M242. According to a 2016 study, the Ket and other Yeniseian people originated likely somewhere near the Altai Mountains or near Lake Baikal. It is suggested that parts of the Altaians are predominantly of Yeniseian origin and closely related to the Ket people. The Ket people are also closely related to several Native American groups. According to this study, the Yeniseians are linked to the Paleo Eskimo groups.
Тарих
Кеттер ежелгі көшпелі халықтың жалғыз тірі қалған ұрпақтары деп саналады, олар Орталық және Оңтүстік Сібірді бастапқыда мекендеген деп есептеледі. 1960 жылдары югхтар жеке, бірақ оларға ұқсас топ ретінде бөлінді. Бүгінде кеттер – Енисей тайгасының балықшы және аңшы тайпаларының ұрпақтары, олар Оңтүстік Сібірдегі бұрынғы кет тілінде сөйлейтін тайпалардың мәдениетін қабылдады. Бұрынғы тайпалар солтүстік аймақтарда аң аулау, балық аулау және бұғы өсірумен айналысқан. 20-ғасырда Кеңес үкіметі кеттер арасында ұжымдастыру саясатын жүргізді. 1930 жылдары Кеңес Одағы жергілікті халықтардың өзін-өзі анықтау саясатын іске асыра бастағанда, олар ресми түрде кеттер деп танылды. Дегенмен, көптеген кет дәстүрлеріне мемлекет тарапынан қарсылық көрсетіліп келді. Ұжымдастыру 1950 жылдары аяқталды, және кет халқы этникалық орыстар сияқты өмір салтын қабылдауға итермеленді; орыс тіліндегі білім беру тілдің жоғалуына да себеп болды. Кет халқының саны 1923 жылдан бері салыстырмалы түрде тұрақты. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 1220 кет тіршілік етеді. Кеттер өзендердің бойындағы шағын ауылдарда тұрады және енді көшпелі өмір салтын ұстанбайды.
The Kets are thought to be the only survivors of an ancient nomadic people believed to have originally inhabited central and southern Siberia. In the 1960s, the Yugh people were distinguished as a separate, though similar, group. Today, Kets are the descendants of fishermen and hunter tribes of the Yenisei taiga, who adopted some of the cultural ways of those original Ket speaking tribes of South Siberia. The earlier tribes engaged in hunting, fishing, and reindeer breeding in the northern areas. In the 20th century, the Soviets conducted collectivization among the Ket. They were officially recognized as Kets in the 1930s when the Soviet Union began to implement the self definition policy for indigenous peoples. However, many Ket traditions continued to be counteracted by the state. Collectivization was completed by the 1950s, and the Ket people were led to adopt the same lifestyle as ethnic Russians; education in Russian contributed to language loss as well. The population of Kets has been relatively stable since 1923. According to the 2010 census, there were 1,220 Kets in Russia. The Kets live in small villages along riversides and are no longer nomadic.
Тіл
Кет тілі Солтүстік Америкадағы Дене-Енисей тілдер отбасындағы На-Дене тілдерімен байланыстырылған. Бұл байланыс кеттер мен солтүстік Атабаска халықтары арасындағы ынтымақтастыққа әкелді. На-Дене тілдерімен болжамды байланыс анықталғанмен, барлық тіл білімі мамандары оны мойындамайды. "Кет" сөзі "адамды" білдіреді (көпше түрі deng – "адамдар, халық"). Қас, Сим және Дубче өзендері бойында тұратын кеттер өздерін атау үшін "югун" сөзін қолданады. 1788 жылы Пьер Симон Паллас кет тілі туралы алғашқы зерттеулерін саяхат күнделігінде жариялады. 1926 жылы 1428 кет тілінде сөйлейтін адам болды, олардың 1225-і (85,8%) кет тілінің туған тілі болған. 1989 жылғы халық санауы бойынша 1113 этникалық кет тіркелді, олардың тек 537-сі (48,3%) кет тілінде еркін сөйлей білді. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, кет тілінде еркін сөйлейтін шамамен 100 адам қалды, олардың жартысы 50 жастан асқан.
The Ket language has been linked to the Na Dené languages of North America in the Dené–Yeniseian language family. This link has led to some collaboration between the Ket and northern Athabaskan peoples. Although a potential link to the Na Dené languages has been identified, this link is not accepted by all linguists. Ket means "man" (plural deng "men, people"). The Kets of the Kas, Sym and Dubches rivers use jugun as a self designation. In 1788, Peter Simon Pallas was the earliest scholar to publish observations about the Ket language in a travel diary. In 1926, there were 1,428 Kets, of whom 1,225 (85.8%) were native speakers of the Ket language. The 1989 census counted 1,113 ethnic Kets with only 537 (48.3%) native speakers left. As of 2008, there were only about 100 people who still spoke Ket fluently, half of them over 50.