Кіріспе

Сибірдегі этникалық топ – кеттер (кеты; Кет: кето, кет, денг) – Сибірде енисей тілінде сөйлейтін халық. Ресей империясы тұсында олар остяктар деп аталған, оларды басқа Сибір халықтарынан ажырату емес еді. Кейіннен, олар Ресейдің Красноярск өлкесіндегі Енисей өзенінің орта және төменгі ағысында мекен еткендіктен, Енисей остяктары деп белгілі болды. Қазіргі кеттер бұрын өзеннің шығыс орталық бөлігінде тұрған, бірақ 17-19 ғасырларда Ресейге саяси тұрғыдан ассимиляцияланды. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 1220 кет болды. 2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша бұл көрсеткіш 1088-ге дейін азайды.

Шығу тегі

Кет халқының шығу тегі басқа енисейлік халықтармен ортақ, және олар Сібірдің басқа да түпкі халықтарымен, сондай-ақ Американың түпкі халықтарымен тығыз байланысты. Олар көбінесе Y ДНК-ның Q M242 гаплогруппасына жатады. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, Кеттер және басқа енисейлік халықтар Алтай тауларының немесе Байкал көлінің жанында пайда болған болуы мүмкін. Алтайлықтардың бір бөлігінің басым бөлігі енисейлік шығу тегінен және Кет халқымен тығыз байланысты екені ұсынылады. Кет халқы сонымен қатар бірнеше американдық түпкі халықтармен тығыз байланысты. Осы зерттеуге сәйкес, енисейліктер палеоэскимолық топтармен байланысты.

Тарих

Кеттер ежелгі көшпелі халықтың жалғыз тірі қалған ұрпақтары деп саналады, олар Орталық және Оңтүстік Сібірді бастапқыда мекендеген деп есептеледі. 1960 жылдары югхтар жеке, бірақ оларға ұқсас топ ретінде бөлінді. Бүгінде кеттер – Енисей тайгасының балықшы және аңшы тайпаларының ұрпақтары, олар Оңтүстік Сібірдегі бұрынғы кет тілінде сөйлейтін тайпалардың мәдениетін қабылдады. Бұрынғы тайпалар солтүстік аймақтарда аң аулау, балық аулау және бұғы өсірумен айналысқан. 20-ғасырда Кеңес үкіметі кеттер арасында ұжымдастыру саясатын жүргізді. 1930 жылдары Кеңес Одағы жергілікті халықтардың өзін-өзі анықтау саясатын іске асыра бастағанда, олар ресми түрде кеттер деп танылды. Дегенмен, көптеген кет дәстүрлеріне мемлекет тарапынан қарсылық көрсетіліп келді. Ұжымдастыру 1950 жылдары аяқталды, және кет халқы этникалық орыстар сияқты өмір салтын қабылдауға итермеленді; орыс тіліндегі білім беру тілдің жоғалуына да себеп болды. Кет халқының саны 1923 жылдан бері салыстырмалы түрде тұрақты. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 1220 кет тіршілік етеді. Кеттер өзендердің бойындағы шағын ауылдарда тұрады және енді көшпелі өмір салтын ұстанбайды.

Тіл

Кет тілі Солтүстік Америкадағы Дене-Енисей тілдер отбасындағы На-Дене тілдерімен байланыстырылған. Бұл байланыс кеттер мен солтүстік Атабаска халықтары арасындағы ынтымақтастыққа әкелді. На-Дене тілдерімен болжамды байланыс анықталғанмен, барлық тіл білімі мамандары оны мойындамайды. "Кет" сөзі "адамды" білдіреді (көпше түрі deng – "адамдар, халық"). Қас, Сим және Дубче өзендері бойында тұратын кеттер өздерін атау үшін "югун" сөзін қолданады. 1788 жылы Пьер Симон Паллас кет тілі туралы алғашқы зерттеулерін саяхат күнделігінде жариялады. 1926 жылы 1428 кет тілінде сөйлейтін адам болды, олардың 1225-і (85,8%) кет тілінің туған тілі болған. 1989 жылғы халық санауы бойынша 1113 этникалық кет тіркелді, олардың тек 537-сі (48,3%) кет тілінде еркін сөйлей білді. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, кет тілінде еркін сөйлейтін шамамен 100 адам қалды, олардың жартысы 50 жастан асқан.