Қасиетті киім: Скапулар тарихы мен мағынасы

Кіріспе

Қысқа жамылғы немесе мата бөліктері, діни киіммен бірге тағылатын.
Ішек сүйегі.

Скапуляр (лат. scapulae – "иектер") – батыс христиандық киімі. Скапулярдың екі түрі бар: монахтық және діни скапуляр; екі түрін де "скапуляр" деп атауға болады. Халықтың сенімі бойынша, скапуляр киген адамға христиандық өмір сүру міндеттемесін еске түсіреді. "Монахтық скапуляр" алғаш рет, шамамен 7-ші ғасырда Әйіп-Бенедикт орденінде пайда болған. Бұл – иектерден алдынан да, артынан да ілінетін, көбінесе тізеге дейін жететін мата. Оның пішіні, түсі, мөлшері және стилі әртүрлі болуы мүмкін. Монахтық скапулярлар ортағасырлық монахтардың алжапқыштары ретінде пайда болды, кейіннен діни ұйымдардың, ордендердің немесе бауырластықтардың мүшелерінің киімінің бір бөлігіне айналды. Қазіргі кезде монахтық скапуляр көптеген діни ордендердегі монахтар мен қарындастардың киімінің бір бөлігі болып табылады. "Діни скапуляр" әлдеқайда кішкентай және монахтық скапулярдан дамыған. Діни скапулярды монахтық орденге жатпайтын адамдар да кие алады. Діни скапуляр әдетте бірнеше сантиметрлік кішкентай (көбінесе төртбұрышты) матадан, ағаштан немесе ламинатталған қағаздан тұрады, онда діни суреттер немесе мәтін болуы мүмкін. Бұлар екі мата жолағымен жалғастырылады. Киген адам бір шаршыны кеудесіне, ал екінші шаршыны арқасына түсіреді, ал жолақтарды екі иекке орналастырады. Көп жағдайда, скапулярдың екі түрі де оны киген адал жандарға берілген немесе олардан алынған уәделермен бірге келеді. Кейбір уәделер дәстүрге негізделген.

Тарих

Шалпан монахтар киетін алжапқыш сияқты матадан пайда болған болуы мүмкін. VII ғасырға жататын Әйгілі Бенедикт Ережесінің 55-тармағы шапанды қолдануға сілтеме жасайды. Католик шіркеуінде монахтың киімінің негізгі элементтері ақырында көйлек, белбеу, шапан және капюшон болды. Монахиняның киіміне көйлек, шапан және бас киім кірді. Кейбір авторлар шапанды монахтар мен монахтар қол жұмысына кіріскенде оны қорғаныш алжапқышпен жабатын немесе мұқият жинап, немесе алдыңғы бөлігін иығына тастап, кедергі келтірмейтіндей етіп, бейнелі алжапқыш ретінде түсіндіреді.

Монастырьдің шейітін

Бүгінде монастырьдың шкапуляры көптеген христиан діни ордендерінің, монахтар мен монахшалардың киімінің, әдетінің бір бөлігі болып табылады. Ол иықтан иыққа дейінгі көкірек енінің шамасындағы сыртқы киім. Алдыңғы және артқы жағынан аяққа дейін төмен түседі, бірақ бүйірлері ашық (алғашқыда белдеумен белінен қосылған). Бұл шығыс дәстүрінде киілетін аналавоспен байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, монастырь шкапуляры кейде скутум (яғни қалқан) деп аталған, себебі оны бастың үстіне жабатын, бастапқыда бір бөлігімен жабатын және қорғайтын (содан кейін капюшон пайда болды). Ғасырлар бойы діни ордендер негізгі шкапулярыны өздеріне қалай ыңғайлы болса солай бейімдеді, нәтижесінде қазір түрлі дизайн, түстер, пішіндер мен ұзындықтар қолданылады. Картузиандықтар және басқалары шкапулярына капюшон тігіп қойды, ал бұрынғысын киімдерінің бөлек бөлігі ретінде сақтамай, Доминикан ордені немесе Кармелиттер сияқты оны тағы бір қабаттың астында, мысалы, иық плащы немесе капус (яғни «капюшон») сияқты киеді. Түстердің таңдауы уақыт өте келе өзгеруі мүмкін; мысалы, 1255 жылға дейін Августиндік шкапуляры жаңа кірушілер үшін қара, ал басқа бауырлар үшін ақ болған, бірақ содан кейін басқа бауырлардың барлық шкапуляры ақ болуға тиіс болды. Кейбір жағдайларда монастырь шкапуляры діни орденде киген адамның дәрежесін немесе деңгейін ажырату үшін қолданылған. Кейбір византиялық монахтық тәжірибелерде толыққанды монах немесе монахшаның екі деңгейі бар: «кішкентай киімділер» және «үлкен киімділер», олар жоғары дәрежеде және қолмен жұмыс істемейді. Мұндай жағдайларда «үлкен киім» «кішкентай киімнен» тек Азаптау құралдарымен безендірілген шкапулярдың қосылуымен ерекшеленеді. Солайша, стола діни қызметкердің лауазымын белгілейтін киім болса, монастырь шкапуляры монастырь өміріндегілер үшін соған балама болды және бүгінге дейін ұзын шкапуляр оны киген адамның діни орденнің мүшесі екенін көрсетеді. Бұл бауырластық жолдың символы, ол «ora et labora» (құдайға жалбарыну және еңбек ету) принципін біріктіреді, сондықтан кейінірек осы форманы өздерінің құлшыныстарының ашық белгісін көрсетуді қалаған ізгі ниетті миряндар қабылдады.

Today, the monastic scapular is part of the garb, the habit, of many Christian religious orders, of both monks and nuns. It is an outer garment about the width of the chest, from shoulder to shoulder. It hangs down in the front and back almost to the feet, but is open on the sides (it was originally joined by straps at the waist). It is related to the analavos worn in the Eastern tradition. Historically, the monastic scapular was at times referred to as scutum (i. e. shield), as it was laid over the head, which it originally covered and protected with one portion (from which the hood afterwards developed). Over the centuries the religious orders adapted the basic scapular as they considered appropriate for themselves, as a result of which there are now several distinct designs, colors, shapes and lengths in use. The Carthusians and others attached a hood to their scapular, rather than keeping the former a separate item of their habit, while some, like the Dominican Order or Carmelites, wear it beneath another layer, like a shoulder cape or capuce (that is, the "hood"). The color selection could change over time; for instance, prior to 1255, the Augustinian scapulars for novices were black and those of the lay brethren were white, but thereafter all scapulars but those of the lay brethren had to be white. In some cases the monastic scapular was used to distinguish the rank or level of the wearer within a religious order. In some Byzantine monastic practices, two levels of fully professed monk or nun exist: those of the "little habit" and those other of the "great habit", these being more senior and not having to do manual labor. In these cases, the "great habit" was simply distinguished from the "little habit" by the addition of a scapular decorated with the instruments of the Passion. Just as the stole is the vestment that came to mark the office of a priest, the monastic scapular became the equivalent for those in the monastic life and even today, a long scapular identifies its wearer as a member of a religious order. It is a symbol of the confraternal way, combining in itself the principle of ora et labora (prayer and work), and so the form was later adopted by pious laity who wished to have an open sign of their devotion.

Монастырь емес қысқартылған шейіт

Кейбір авторлар монастырь емес скапулярінің қысқартылған түрін кию дәстүрі 11 ғасырда Әулие Петр Дамианмен басталғанын және монастырь скапулярі біртіндеп монахтар мен қарындастардың киіміне кіретін нәрседен кішірек нысанға айналғанын айтады. Бұл дүниеде өмір сүріп, бірақ монастырьмен байланыста болуды қалаған, облаттар деп аталатын адамдарға сол арқылы құлшынық білдірген. Орта ғасырларда христиан имандылары жаңа кедей ордендерінің рухани өміріне көмекші түрде қатысуға бейімделді, кейде оларды үшінші ордендер деп атады, себебі олар бауырлар мен қарындастардың алғашқы ордендерінен кейін құрылған. Бұл адамдарға (терциарлар деп аталды) «терциарлық киім» киюге рұқсат берілсе де, діни антына кірмегендіктен, әдетте орденнің толық киімін киюге рұқсат етілмеді. Уақыт өте келе, монахтардың толық скапулярі сияқты денеге жабылатын, белдіктермен бекітілген кішкентай матаның сыйлануы үлкен құрмет және үлкен артықшылық саналды. Содан кейін, бұл нысанды киюге және белгілі бір орденнің игі амалдарына қатысқанын көрсету үшін қауымдастықтар құрылды. Францискан қатарында оларды корд тасушылар деп атады, себебі олар да бауырлар киетіндей белге шағын корд тағу арқылы олардың үлгісін ұстанды. Француз революциясы мен Наполеонның Франция мен Италияға басып кіруі кезінде діни өмірдің бұзылуынан кейін, үшінші орденнің киімін киюға тыйым салынды. Осылайша, монастырь емес адамдарға орденнің кіші формасы берілуі кең таралды. Бұл толық ұзындығы жоқ, бірнеше дюйм ені бар (қазіргі құлшынық скапулярінен әлдеқайда үлкен) екі тіктөртбұрыш жүннен тұрады, олар бір жолмен байланысқан. Бұл киімдерді бүгінге дейін францискан, кармелит және доминикан ордендерінің «үшінші орденінің» мүшелері киеді. Орденнің артықшылықтарын алу үшін мүшелер осы скапулярілерді үнемі киюі керек. Алайда, 1883 жылы Папа Лев XIII «Францискан үшінші орденінің заңдары туралы конституциясында», «Misericors Dei Filius» деп аталатынында, осы орташа өлшемді скапулярілерді немесе кішкентай құлшынық скапулярінің шағын формаларын киген адамдардың орденмен байланысты индульгенция алуға толық құқылы екенін жариялады. Кейбір діни ордендер әлі де үлкен скапулярінің қысқартылған нұсқасын (кейде «қысқартылған скапулярі» деп аталады, бірақ бұл қолдану көне) олармен рухани байланыста емес монахтарға сыйлайды. Мұндай қысқа скапулярілер көзге түспейтіндей етіп жасалған және оларды үйде немесе жұмыста әдеттегі киімнің астына киюге болады.

Some authors suggest that the tradition of wearing a reduced form of a non monastic scapular started in the 11th century with Saint Peter Damian and the monastic scapular was gradually transformed from an item of clothing that was part of the habit of monks and nuns to a smaller item that expressed devotion by individuals, called oblates, who lived in the world, but wished to be affiliated with a monastery. In the Middle Ages, it became common for Christian faithful to share in the spirituality of the new mendicant orders in an auxiliary sense, sometimes called Third Orders because they were founded after the initial orders of the friars and nuns. Although these people (called Tertiaries) were permitted to wear the "tertiary habit", because they had not taken religious vows they were not usually permitted to wear the full habit of the order. With time, it was considered a high honor and great privilege to be granted a small cloth attached by bands which would be worn over the torso in the same manner as the full monastic scapular. Confraternities came to be formed in which people would be granted the wearing of this item as a mark of their sharing in the good works of a particular order. Among Franciscans, they were known as Cordbearers, due to their also wearing a small cord around the waist in imitation of the one worn by the friar. After the disruptions of religious life during the period of the French Revolution and the Napoleonic invasions of France and Italy, wearing of the tertiary habit became prohibited. Thus it eventually became common that a smaller form of an order's scapular would be bestowed upon the non monastic. Rather than a full length of cloth, it consisted of two rectangles (several inches wide, and much larger than a modern devotional scapular) of wool joined by bands in some fashion. These are still worn today by the "Third Order" members of the Franciscans, Carmelites, and Dominicans. In order to gain the benefits of the order, the members must wear these scapulae constantly. However, in 1883 in his "Constitution On the Law of the Franciscan Third Order" called Misericors Dei Filius, Pope Leo XIII declared that wearing either these medium sized scapulae of the "Third Order" or the miniature forms of the smaller devotional scapular entitled the wearer equally to gain the indulgences associated with the order. Some religious orders still give a short version (sometimes called the "reduced scapular", but this usage is archaic) of their large scapular to non monastics that are spiritually affiliated with them. Such short scapulars are designed to be unobtrusive and can be worn under regular clothing at home and at work.

Бағыштанушылық шкапуляр

Бауырласпен бірге тағылатын шапалақ – бұл халықтық нанымның нысаны, оны негізінен римдік католиктер, сондай-ақ кейбір англикандықтар мен лютерандар киеді. Олардың мақсаты – киюшінің бауырластыққа, әулиеге немесе өмір салтына берілгендігін көрсету, сондай-ақ осы уәдесін еске сақтау. Кейбір шапалақтарда бейнелер немесе Киелі кітаптан аяттар болады. Бауырластық шапалақтары әдетте екі тікбұрышты матадан – жүннен немесе басқа матадан жасалады және олар жолақтармен байланыстырылады. Бір тікбұрыш киюшінің кеудесіне, екіншісі арқасына ілінеді, ал жолақтар иық арқылы өтеді. Кейбір шапалақтарда қосымша жолақтар қол астынан өтіп, тікбұрыштарды киімнің үстіңгі қабатының астында жылжып кетпеуі үшін бекітеді. Шапалақтағы бейне немесе жазу әдетте орденнің басты назарын, дәстүрін немесе ерекше құрметтейтін нәрсен көрсетіп тұрады. Қасиетті шапалақтар мен оларға байланысты кешірімдер 17 және 18 ғасырларда католик бауырластықтарының өркендеуімен бірге дамыды. Шапалақ киюге байланысты нақты уәделер мен кешірімдер олардың ізбасарларын көбейтуге көмектесті, мысалы, Кармелиттердің әдеті болған қоңыр шапалақтың алғашқы мысалында көрінеді. Бұл уәде Кармел дәстүріне негізделген, онда 1251 жылы Ұлыбританияның Кембридж қаласында Әулие Симон Стокқа пайғамбарлық көрініс болған, ол өзінің қысымға ұшыраған ордені үшін көмек сұрағанда, оған Кармел тауындағы Әулие Марияның қоңыр шапалағын сыйлап, оны пәктікпен кигендерге құтқарылуды уәде еткен. Қоңыр шапалақтың нақты шығу тегі туралы ғалымдардың пікірлері әртүрлі болғанымен, ол 13 ғасырдың соңынан бері Кармелиттердің киімінің бір бөлігі болғаны анық. 1617 жылы пайда болған Таза тұжырымның көк шапалағына көптеген кешірімдер берілді және көк шапалақты киіп, Таза тұжырымды құрметтеген және өміріне сәйкес пәк өмір сүргендерге көптеген рақымдар уәде етілді. 1885 жылы Папа Лев XIII Қасиетті Бет шапалағын (Вероника деп те аталады) бекітті және Қасиетті Бет діни қызметкерлерін архиконфратерниттікке көтерді. Сондай-ақ, ол 1893 жылы "Жақсы кеңес" және "Әулие Жозеф" шапалақтарын, ал 1900 жылы "Қасиетті Жүрек" шапалағын бекітті. 1611 жылы Сервиттер орденінің бауырластығы мен олардың Әулие Марияның жеті қайғысының қара шапалағы Папа Павел V-тен кешірім алды. 19 ғасырда көптеген басқа шапалақтар да бекітілді. Марияның таза жүрегінің жасыл шапалағы 1877 жылы Папа Пий IX-тың бекітуін алды, ал ақ шапалақ 1893 жылы Лев XIII-тың бекітуімен Марияның басшылығын тілеу үшін пайдаланылды. Әулие Камилл де Леллис құрған бауырластық үшін ауруларға көмектесуші Әулие Марияның қара шапалағы 1860 жылы Пий IX-тың бекітуін алды. 1863 жылы ол сондай-ақ жасыл шапалақты бекітті, ол бауырластыққа жатпайды, бірақ Әулие Винсент де Пауылдың қайырымдылық қыздарынан Жюстин Бискейбуру көрген көрістен шабыттанған сурет. 20 ғасырдың басында шапалақтар бүкіл әлемдегі католиктердің арасында осыншалықты кең таралғандықтан, Джозеф Хилгерс 1912 жылы шыққан "Католик энциклопедиясында" былай деді: "Шапалақ, розарий сияқты, адал католиктердің белгісіне айналды". Америка Құрама Штаттарында "Шапалақ журналы" Фатима хабарларына негізделген Розарийді дұға етуге бір миллион американдықты тіркеуге көмектесті. Көптеген шапалақтар (мысалы, Қасиетті Бет шапалағы, сондай-ақ Вероника деп те аталады) толығымен Христиандыққа бағытталған болса, ең көп таралған шапалақтар (оның ішінде Кармел тауындағы Әулие Марияның қоңыр шапалағы және Таза тұжырымның көк шапалағы) Марияға құрмет көрсетумен және оған бағышталумен байланысты. Иоанн Павел II өзінің алғашқы Кармел тауының қоңыр шапалағын он жасында алғанын, осы кезде Марияға деген құрметі қалыптасып, папалыққа дейін киіп жүргенін айтты. "Католик энциклопедиясы" Римдік католик шіркеуі бекіткен 18 кішкентай шапалақтың тізімін келтіреді: Бұл шапалақ, оның тарихы Ұлыбританияда, Уолсингэмдегі Әулие Мария шапалағымен бірге, Англикан шіркеуінде де танымал құрметке ие. "Имансыздықты иманға келтіру үшін" арналған жасыл шапалақ – христиан қауымы арасында тағы бір танымал шапалақ.

Devotional scapulars are objects of popular piety, primarily worn by Roman Catholics, as well as some Anglicans and Lutherans, designed to show the wearer's pledge to a confraternity, a saint, or a way of life, as well as reminding the wearer of that promise. Some devotional scapulars bear images, or verses from scripture. Devotional scapulars typically consist of two rectangular pieces of cloth, wool or other fabric that are connected by bands. One rectangle hangs over the chest of the wearer, while the other rests on the back, with the bands running over the shoulders. Some scapulars have extra bands running under the arms and connecting the rectangles to prevent them from getting dislodged underneath the wearer's top layer of clothes. The roots of devotional scapulars can be traced to the gathering of laity into confraternities for spiritual direction, whereby the faithful would be assigned some badge or token of affiliation and devotion. The image or message on the scapular usually reflects the order's focus, tradition or favored devotion. Devotional scapulars and the indulgences attached to them grew along with the growth of Catholic confraternities during the 17th and 18th centuries. The fact that specific promises and indulgences were attached to the wearing of scapulars helped increase their following, as was seen with the early example of the Brown Scapular, habit of the Carmelites. This promise was based on the Carmelite tradition that the Blessed Virgin Mary appeared to St. Simon Stock at Cambridge, England, in 1251 in answer to his appeal for help for his oppressed order and recommended the Brown Scapular of the Our Lady of Mount Carmel to him and promised salvation for the faithful who wore it piously. Regardless of the scholarly debates regarding the exact origin of the Brown Scapular, it is clear that it has been a part of the Carmelite habit since the late 13th century. The Blue Scapular of the Immaculate Conception that dates to 1617 was eventually granted a significant number of indulgences, and many graces were promised to those who would honor the Immaculate Conception by wearing the Blue Scapular and live chastely according to their state in life. In 1885 Pope Leo XIII approved the Scapular of the Holy Face (also known as The Veronica), and elevated the Priests of the Holy Face to an archconfraternity. He also approved the Scapular of Our Lady of Good Counsel and the Scapular of St. Joseph, both in 1893, and the Scapular of the Sacred Heart in 1900. In 1611, the Servite Order's confraternity and their Black Scapular of the Seven Sorrows of Mary received indulgences from Pope Paul V.

During the 19th century, a number of other Scapulars were approved. The green Scapular of the Immaculate Heart of Mary was approved by Pope Pius IX in 1877 and the white Scapular of Our Lady of Good Counsel received the approval of Leo XIII in 1893 for the purpose of invoking Mary's guidance upon its wearer. The black Scapular of Our Lady Help of the Sick, (for the Confraternity founded by St. Camillus de Lellis) was approved by Pius IX in 1860. In 1863 he also approved the Green Scapular, which is not from a Confraternity but an image inspired by a vision of the Blessed Mother experienced by Sr. Justine Bisqueyburu from the Daughters of Charity of Saint Vincent de Paul. By the early 20th century the devotional scapular had gained such a strong following among Catholics worldwide that Joseph Hilgers, in the Catholic Encyclopedia of 1912 stated: "Like the rosary, [the Brown Scapular] has become the badge of the devout Catholic". In the United States "Scapular Magazine" helped enroll one million Americans to pray the Rosary based on the Fatima messages. While a number of scapulars (e. g. the Scapular of the Holy Face, also known as The Veronica) are entirely Christocentric, the most widespread scapulars (including the Brown Scapular of Our Lady of Mount Carmel and the Blue Scapular of the Immaculate Conception) relate to Marian devotions and consecrations. John Paul II stated that he received his first Brown Scapular of Mount Carmel at age ten when his Marian devotion was taking shape and he continued to wear it into his papacy. The Catholic Encyclopedia lists 18 small scapulars approved by the Roman Catholic church: This scapular, with its history in Britain, along with the Scapular of Our Lady of Walsingham are also popular devotions in the Anglican Church. The Green Scapular, "instituted for the conversion of those without faith" is another popular scapular among the Christian community.

Протестанттық шіркеулерде

Кейде протестант шіркеулерінде, оның ішінде англикан, лютеран, методист және пресвитериан шіркеулерінде скапуляр кию кездеседі. Біріккен методист шіркеуі скапулярды кез келген адамның – дін қызметкерінің немесе мирянының – альб үстінен киюіне рұқсат беретін нұсқаулар ұсынады, бірақ ол пасторлық стола немесе шазубль ретінде емес, шіркеу маусымына сәйкес түсті немесе түссіз болып киіледі. Кейбір англикан шіркеулері скапулярды хор мүшелері – ұлдар мен қыздардың – киімдерін ажырату үшін пайдаланады, бұл дәстүр Оңтүстік Үндістан шіркеуінде әйелдер мен ерлер арасында сақталып келеді. Лютеран шіркеулері кейде скапулярды ер және әйел серверлердің кассук үстінен киетін киім ретінде қолданады, ал кассук діни киім ретінде қарастырылады, емес, киім ретінде емес. Протестант шіркеулеріндегі скапулярлар католик шіркеуіндегідей мәнге ие болуы міндетті емес. Хорлар лютеран колледждерінде альб үстінен скапуляр кие алады.

Салым, бата және ережелер

Әрбір шапалақтың өзіне тән талаптары мен қолданылуы болғанымен, Рим-католик шіркеуі оның барлық түрлеріне – монастырлық немесе әдепкілік болсын – қатысты белгілі бір ережелерді белгілеген. Қауымдастықпен байланысты шапалақты сол қауымдастықтың тағайындалған өкілі кигізуі керек. Шапалақтың құндылығын немесе артықшылықтарын алу үшін, оны үнемі кию қажет. Оны уақытша шешіп қоюға болады, бірақ сол уақыт аралығында оның артықшылықтары тоқтатылады. Егер оны қайта кисе, артықшылықтар қайтадан беріледі. Әдепкілік шапалақтың екі бауы да сақталған, жақсы күйде болуы керек. Бірнеше шапалақты бір бауға ілуге болады, бірақ баудың түсі ең жоғары дәрежедегі шапалақтың түсімен сәйкес болуы керек, ал ол шапалақ алдымен, қалғандары дәрежесіне қарай артында болуы тиіс. Шапалақ жөндеуге келмейтіндей зақымданса, оны ауыстыру керек. Дегенмен, оны киген адамды қайтадан кигізудің қажеті жоқ, себебі шапалақтың артықшылығын заттың өзі емес, оны киген адамның ниеті сыйлайды. 2004 жылғы Enchiridion Indulgentiarum дін қызметкерінің батасын алған айқыш, тәж, шапалақ немесе медальді пайдаланатын Мәсіхтің адалдарына ішінара кешірім сыйлайды.