Кіріспе

Ғылыми модель

Шизофренияның допаминдік гипотезасы немесе психоздың допаминдік гипотезасы – шизофренияның оң симптомдарын бұзылған және жоғары белсенді допаминдік сигнал беруге жатқызатын модель. Модель көптеген антипсихотикалық препараттардың допамин рецепторларына қарсы әсер ететінін байқау арқылы дәлелденеді. Алайда, теория дофаминнің артық болуын шизофренияның толық түсіндірмесі деп қарастырмайды. Керісінше, осы ауруда байқалатын жалпы химиялық синапстық бұзылыстың бір салдары ретінде, әсіресе D2 рецепторларының жоғары белсенділігі байқалады.

Кіріспе

Кейбір зерттеушілер мезолимбикалық жолдағы дофамин жүйелері шизофренияның "позитивті белгілеріне" үлес қосуы мүмкін деп ұсынады, ал мезокортикальдық жолдағы дофамин функциясына қатысты мәселелер "аволиция және алогия сияқты" негативті белгілерге" жауапкер болуы мүмкін. Д2 рецепторының аномальды экспрессиясы, яғни осы аймақтар мен мидың қалған бөлігі арасындағы таралуы да шизофренияға, әсіресе жедел фазада қатысы болуы мүмкін. Лимбикалық жүйедегі осы рецепторлардың салыстырмалы артық болуы Брока аймағының Верникке аймағымен аномальды байланысы бар екенін білдіреді, ол сөйлеуді түсінеді, бірақ оны жаратпайды. Бұл сипаттамалардың әртүрлілігі жеке адамдарда байқалады, сондықтан бұл сипаттамалардың ауытқулары барлық психологиялық ауруларда маңызды рөл атқарады. Жеке өзгерістер лимбикалық жүйедегі глютаматергиялық жолдардың айырмашылығынан туындайды, олар басқа психоз синдромдарына да қатысы бар. Синаптикалық және жалпы құрылымның өзгерулері арасында ең маңызды аномалиялар цинкленбеген фасцикулда және цингулярлы қабықта байқалады. Бұлардың үйлесімі префронтальді тежелімдеу сигнал берудің терең диссимметриясын тудырады, ол басым жағына оңға қарай жылжиды. Соңында, цингулярлық гирус ұзақ мерзімді депрессия (LTD) және ми арқылы көлденеңнен шығатын аномальды күшті сигналдардан болатын ұзақ мерзімді потенциация (LTP) салдарынан алдыңғы жағына қарай атрофияға ұшырайды. Бұл, Верникке аймағына ГАБАергиялық кірістің салыстырмалы тапшылығымен бірігіп, корпус каллозум арқылы екі жақты байланыс тепе-теңдігін өзгертеді. Осы механизм арқылы жарты шарлық байланыс сол жаққа / басым артқы жағына қарай жылжиды. Осылайша, Брокадан шыққан спонтанды тіл лимбикалық жүйе арқылы үшінші естілу қабығына дейін таралуы мүмкін. Бұл уақытша қабықшаларға кері сигнал беру, оның нәтижесінде париетталды қабықшалар оны ішкі деп танымайды, бұл созылмалы шизофренияға тән есту галлюцинацияларына әкеледі. Сонымен қатар, бұл ауруда қабықтың сұр зат көлемінің елеулі азаюы байқалады. Әсіресе, оң жарты шар көбірек атрофияға ұшырайды, ал екі жағында да алдыңғы және артқы көлемінің айтарлықтай төмендеуі байқалады. Бұл синаптикалық пластикалық аномалияның пайда болғанын көрсетеді, онда кейбір кері байланыс циклдері өте күшті болады, ал басқалары аз глютаминді берілуді қабылдайды. Бұл стриатумға аномальды дофаминергиялық әсердің тікелей нәтижесі, осылайша таламиялық белсенділікті (тежелімдеу) дегибициялау. Допаминергиялық трансмиссияның қоздырғыштық сипаты шизофренияның глютамат гипотезасының осы өзгерген қызмет етумен ажырамас байланыста екенін білдіреді. 5-HT сонымен қатар моноаминді нейротрансмиттерлерді, соның ішінде дофаминергиялық берілісті реттейді. Нақтырақ айтқанда, 5-HT2A рецепторы базальды ганглияға қабықтың кірісін реттейді және көптеген типтік және атипикалық антипсихотикалық препараттар осы рецептордың антагонисттері болып табылады. Бірнеше антипсихотик 5-HT2C рецепторының антагонисттері болып табылады, бұл 5-HT2C экспрессияланатын құрылымдарда дофаминді босатуға әкеледі; стриатум, префронтальді қабық, accumbens ядросы, миндаль, гиппокамп (бұл ауруда көрсетілген барлық құрылымдар), және қазіргі уақытта 5-HT2C антагонисттік қасиеттері бар антипсихотиктердің негативті белгілерді жақсартатынына себеп болып саналады. Бұл аурудағы өзгерген химиялық берілудің нақты сипатын түсіндіру үшін қосымша зерттеулер қажет. Психоздың жануарлар модельдеріндегі соңғы дәлелдер, мысалы, жануарлардың мінез-құлқын амфетаминмен немесе фенциклидинмен (PCP, Angel Dust) сезімталдандыру, немесе артық стероидтар, немесе әртүрлі гендерді алып тастау (COMT, DBH, GPRK6, RGS9, RIIbeta), немесе жаңа туған жануарларда ми зақымданулары немесе жануарларды кесареттік кесу арқылы аномальдық түрде жеткізу, барлығы дофаминге мінез-құлықтық сезімталдықты және дофаминге жоғары аффиндік күйдегі дофамин D2 рецепторларының санын айқын көтереді. Шизофрения кезінде бұл кері байланыс циклы өршіп, бұл аурудың кең таралған нейрологиялық атрофиясын тудырды. Нейролептикалық немесе антипсихотикалық дәрі-дәрмектерді қабылдап жатқан пациенттерде бұл маңызды аймақтарда атрофияның айтарлықтай азаюы байқалады. Алдын-ала созылған шизофрения ең тиімді антипсихотик ретінде қарастырылатын клозапинге де жауап бере алмайды, сондықтан қазіргі заманғы антипсихотиканы қолдану арқылы өте дамыған шизофренияны емдеу мүмкін емес, сондықтан ерте араласудың маңыздылығын жеткілікті бағалау керек.

Допамин гипотезасының дәлелдері

Стимуляторлар, мысалы амфетамин және кокаин, синапстық кеңістікте дофамин деңгейін арттырады және шизофрениямен ауыратын науқастардағы жедел психоз эпизодтарын күшейтеді. Дегенмен, шизофрениямен ауыратын науқастарда жедел психоздық күй болмаған жағдайда мұндай жағдай орын алмайды. Шындығында, амфетаминнің төмен дозасы (10 мг) шизофрениямен ауыратын науқастарда дыбыстық ажырату жаттығуларын жақсартуға көмектеседі. Амфетаминнің қайталамалы жоғары дозасы дофамин нейрондарына нейротоксикалық әсер етеді және шизофренияға ұқсас психоз синдромын тудыруы мүмкін. Сол сияқты, Паркинсон ауруы үшін дофамин деңгейін арттыратын леводопамен емделгендерде шизофрения симптомдарына ұқсас психоздық қосымша әсерлер пайда болуы мүмкін. Шизофрениямен ауыратын науқастардың 75%-ы метилфенидат, амфетамин немесе басқа дофаминге ұқсас қосылыстардың орташа дозаларын қабылдағанда психоз белгілері мен симптомдарының күшеюін сезінеді, бұл дозалар бақылау тобындағы салауатты адамдарға психологиялық мазасыздық тудырмайды. Функционалдық нейробейнелеу зерттеулері амфетамин қабылдағаннан кейін шизофрениямен ауыратын науқастарда дофаминнің (әсіресе стриатумда) психозсыз адамдарға қарағанда көп бөлінетінін көрсетті. Алайда, дофамин стимуляторларының жедел әсерлері эйфория, сергектік және артық сенімділікке алып келеді; бұл симптомдар шизофренияға қарағанда манияға көбірек ұқсайды. 2000 жылдардан бері бірнеше ПЭТ зерттеулері дофаминнің нигростриаттық жүйеде синтездеу қабілетінің өзгеруін растады, бұл допаминергиялық дисрегуляцияны көрсетеді. Фенотиазиндер деп аталатын дәрілік заттар тобы, оның ішінде хлорпромазин сияқты антипсихотиктер, дофамин байланысын (әсіресе D2 дофамин рецепторлары деп аталатын рецепторларда) антагонизациялайды және оң психоздық симптомдарды азайтады. Бұл байқау кейіннен басқа антипсихотикалық дәрілік заттар кластарына, мысалы, галоперидолды қоса алғанда, бутирофенондарға таратылды. 1970 жылдардағы тәжірибелер бұл байланысты нығайтып, антипсихотикалық препараттардың D2 дофамин рецепторларына байланысуының туындауы олардың терапиялық дозасына кері пропорционалды болып көрінгенін көрсетті. Бұл корреляция, рецептор байланысы терапиялық тиімділікке себепті байланысты екенін көрсетеді, 1976 жылы екі зертхана мәлімдеді. Шизофрениямен ауыратын адамдар никотинмен өзін-өзі емдеуге бейім; терапиялық әсер никотиндік ацетилхолин рецепторлары арқылы дофамин модуляциясы арқылы жүзеге асуы мүмкін. Алайда, өлімнен кейінгі зерттеулердің нәтижелерінің хроникалық антипсихотикалық емдеуге төзімділікке байланысты болды ма деген мәселеде пікір қақтығыстары мен келіспеушіліктер болды. Дофамин рецепторларының терең өзгерістерін табудағы өлімнен кейінгі зерттеулердің жетістіктерімен салыстырғанда, дәрі-дәрмек қолданбаған науқастардағы SPECT және PET әдістерін қолдана отырып жасалған бейнелеу зерттеулері, әдетте, бақылау тобымен салыстырғанда дофамин D2 рецепторларының тығыздығында ешқандай айырмашылық таба алмады. Ұзақ мерзімді зерттеулердің салыстырмалы нәтижелері: "Қолданыстағы әдебиеттегі әдістемелік шектеулерге, соның ішінде сенімділік деректерінің жетіспеушілігіне, зерттеулер арасындағы клиникалық әртүрлілікке және зерттеулердің жеткіліксіз жобалары мен статистикасына ерекше назар аударылады", шизофрениядағы емдеу әсерінің болашақ ұзақ мерзімді нейробейнелеу зерттеулерін жақсарту үшін ұсыныстар жасалды. Шизофрениядағы бейнелеу зерттеулерінің жақында жасалған шолуы әдістерге сенімділік білдіреді, сондай-ақ оператордың қателігін талқылайды. 2007 жылы бір баяндамада былай делінген: "Соңғы он жыл ішінде шизофрениямен ауыратын науқастардың миын ПЭТ және СПЭКТ арқылы зерттеудің нәтижесі дофаминергиялық жүйенің бұзылуын көрсетті". Мета-талдаулардың соңғы нәтижелері шизофрениямен ауыратын, дәрі-дәрмек қолданбаған науқастарда дофамин D2 рецепторларының аздап көтерілуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ науқастар мен бақылау тобы арасындағы үлестің жоғары деңгейі бұл клиникалық маңызға ие болуы екіталай. Laruelle-дің шолуы метилспиперонды қолданудың көбірек орындары табылғанын мойындаса да, онда мұндай өсімнің теориялық себептері (оның ішінде мономерлік димерлік тепе-теңдік) талқыланды және айырмашылықтарды "сипаттау" үшін көбірек жұмыс істеуді талап етті. Сонымен қатар, жаңа антипсихотикалық дәрілер (атипиялық антипсихотикалық дәрілер деп аталады) ескі дәрілерге (типикалық антипсихотикалық дәрілер деп аталады) қарағанда тиімді болуы мүмкін, сонымен қатар серотонин функциясына да әсер етеді және дофаминды бұғаттау әсері аздау. Сонымен қатар, дофамин жолдарының дисфункциясы симптомдардың пайда болуымен немесе ауырлығымен сенімді түрде байланыстырылмаған. HVA деңгейі симптомдардың ауырлығымен сәйкес келеді. Дебрисокин қолданған кезде бұл корреляция маңызды болады. D2 рецепторларындағы бұл қарама-қайшылыққа нақты түсінік беруге көптеген ғалымдар тырысты. Радиолигандты бейнелеу өлшемдері мономерлік және димерлік арақатынасын, сондай-ақ "бірлескен әрекет" моделін қамтиды. Бірлескен әрекет - ферменттерді зерттеудегі химиялық функция. Дофамин рецепторлары өздерінің тектілерімен немесе басқа рецепторлармен бірлесіп, димерлер сияқты жоғары ретті рецепторларды құрайды, бұл бірлескен әрекет механизмі арқылы жүзеге асырылады. Филип Симан былай деді: "Шизофренияда, демек, [11C] метилспиперон орындарының тығыздығы артады, бұл мономерлердің көбеюін көрсетеді, ал [11C] раклоприд орындарының тығыздығы өзгермейді, бұл D2 мономерлері мен димерлерінің жалпы саны өзгермейтінін көрсетеді". (Басқа жерде Симан метилспиперонның димерлермен байланысуы мүмкін екенін айтқан). Осы өлшеу әдісінің айырмашылығын ескере отырып, жоғарыда аталған мета-талдау 10 түрлі лигандтан алынған нәтижелерді пайдаланады. SDZ GLC 756 сияқты күшейтілген лиганд байланысы нәтижелері мономерлік димерлік тепе-теңдікке сілтеме жасау арқылы түсіндірілді. Симанның сөзіне сүйенсек: "Көптеген өлімнен кейінгі зерттеулер шизофрениямен ауыратын науқастардың стриатумында D2 рецепторларының жоғары деңгейде екенін үнемі көрсетеді". Алайда, авторлар препараттың әсері толық есепке алынбағанына алаңдады. Зерттеу Анисса Аби Дарғам және басқалар жүргізген тәжірибені ұсынды, онда дәрі-дәрмек қолданбаған науқастардың шизофрения процесіне қатысқан және көбірек дофаминге ие D2 рецепторларының көбірек екені көрсетілді. Содан бері тағы бір зерттеу D2 рецепторларының жоғары пайызы мидың барлық бөліктерінде байқалатынын көрсетті (дофаминды азайту қажет емес басқа лигандты қолдана отырып). 2009 жылғы зерттеуде Аби Дарғам және басқалар шизофрениямен ауыратын адамдардағы D2 рецепторларының жоғары деңгейі туралы бұрынғы зерттеулерінің нәтижелерін растады және бұл көрсеткіш пен амфетамин стимуляциясы тәжірибелерінің нәтижелері арасындағы корреляцияны көрсетті. Психоздың кейбір жануарлар модельдері тәуелділікке ұқсас - қозғалыс белсенділігінің жоғарылауын көрсетеді. Бұрын жыныстық тәжірибесі бар әйел жануарларда амфетамин стимуляциясы жас қыздарға қарағанда жылдамдатылады. Әйелдердің еркектерге қарағанда тәуелділікке ертерек шалдығуының себебін түсіндіруге бағытталған зерттеулер болғандықтан, еркектерге қатысты зерттеулер жүргізілмеген. Ең ерте 1986 жылы антипсихотиктердің рецепторлық өлшемге тигізетін әсері даулы болды. Science журналында жарияланған мақала дәрі-дәрмек қолданбаған шизофрениямен ауыратын адамдарды қолдану арқылы өсімнің тек препараттардың салдары екенін анықтауға тырысты: "D2 дофамин рецепторлары шизофрениямен ауыратын, ешқашан нейролептиктермен емделмеген науқастарда айтарлықтай жоғары екенін табу, дофамин рецепторларының өзі шизофрения ауруының процесіне қатысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Балама ретінде, D2 рецепторларының санының жоғарылауы пресинаптық факторлардың, мысалы, жоғары дофамин деңгейінің нәтижесі болуы мүмкін (16). Қай жағдайда болса да, біздің нәтижелеріміз дофамин рецепторларының аномалиялары емделмеген шизофрениямен ауыратын науқастарда бар екенін көрсетеді". (Тәжірибе 3 N [11C] метилспиперонды пайдаланды - Симан айтқандай, D2 мономерлерін анықтайды және бақылау тобынан екі есе көп болды). Дофамин мезолимбикалық жолдарының гипербелсенді болуы, D2 рецепторларының гиперстимуляциясына және оң симптомдарға әкелуі мүмкін екені әлі де ойда. Сонымен қатар, мезокортикалық жолдардың допа...

Генетикалық және басқа да биопсихологиялық әлеуметтік қауіп факторлары

Генетикалық дәлелдер дофаминдік функцияға қатысты механизмдерді кодтайтын гендер немесе гендердің белгілі бір варианттары болуы мүмкін екенін көрсетеді, олар психозбен азаптанушы немесе шизофрения диагнозы қойылған адамдарда көбірек кездеседі. Жоғары технология геномдық ауқымды қатыстыру (GWA) зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл зерттеулер жиі кездесетін, бірақ күрделі аурулармен байланысты жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдерді (СНП) анықтайды. GWA зерттеулері нәтижесінде табылған генетикалық варианттар дофаминергиялық функцияның бұзылуына түсінік беруге көмектеседі. Осылайша, психозбен байланысты дофаминге қатысты гендерге COMT, DRD4 және AKT1 жатады. Шизофренияның пайда болуында генетика маңызды рөл атқарады, бірақ басқа биопсихосоциалдық факторларды да ескеру қажет. Екінші буын мигранттардың шизофренияға шалдығу қаупіне назар аударатын Хенслер және әріптестері шизофренияның дофаминдық гипотезасы түсіндірме болуы мүмкін екенін айтады. Қоныс аударған елдерінде расизм, ксенофобия және нашар тұрмыс жағдайлары сияқты жағымсыз тәжірибелерге тап болған кейбір мигранттардың стресс деңгейі жоғары болды, бұл дофаминергиялық нейротрансмиссияны күшейтті. Дофаминергиялық нейротрансмиссияның күшеюі мидың аверсивті стимулдарды өңдейтін, яғни жағымсыз сезімдер тудыратын стриат және амигдала аймақтарында байқалады.

Допамин гипотезасына қарсы дәлелдер

Жаңа әдістердің дамуымен бірге жүргізілген қосымша зерттеулер (әсіресе, тірі науқастардың миындағы дәрілердің әсерін зерттеу үшін ПЭТ сканилеуді пайдалану мүмкіндігі) допаминдік блокада деңгейінің клиникалық нәтижемен байланысты деген пікірді күмән тудырды. Осы зерттеулер көрсеткендей, кейбір науқастарда антипсихотикалық препараттар D2 рецепторларының 90% - дан астамын бұғаттаған, бірақ психоздарының айтарлықтай азайғанын көрсетпеді. Бұл көбінесе психозы он жылдан тридцать жылға дейін созылған науқастарда байқалады. Дегенмен, алғашқы эпизодты науқастардың кем дегенде 90-95% - ы антипсихотикаға төмен дозада жақсы жауап береді және D2 рецепторларының 60-70% - ын толып тұрады. Антипсихотик арипипразол D2 рецепторларының 90% - дан астамын толып тұрады, бірақ бұл препарат D2 рецепторларындағы агонисттік және антагонистік әсерлерге ие. Сонымен қатар, дофаминды тежеуші препараттар дофамин деңгейін бірнеше минут ішінде өзгертеді, бірақ науқастың жағдайының жақсаруы көбінесе бірнеше күннен кейін ғана байқалады, бұл дофаминнің аурудың тікелей емес себебі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сол сияқты, екінші буын антипсихотикалық препараттар – атипикалық антипсихотиктер – психозды бақылауда ескі, типтік антипсихотиктермен бірдей тиімді, бірақ жағымсыз симптомдарды бақылауда тиімдірек, олардың дофамин рецепторларына деген туыстығы басқа нейротрансмиттер рецепторларына қарағанда төмен. Алайда, соңғы зерттеулер клозапин және кветиапин сияқты атипикалық антипсихотикалық препараттардың дофамин D2 рецепторына жылдам және қайталап байланып, ажыратылатынын көрсетті. Бұл препараттардың барлығы 5 HT2A/2C рецепторларында кері агонистік әсер көрсетеді, яғни серотониннің бұзылыстары да психоздың барлық түрлерінде кездесетін, өзін-өзі күшейтетін, тілге негізделген психологиялық кемшіліктерге бейімдейтін неврологиялық факторлардың күрделі жиынтығына қатысады. Қазіргі уақытта шизофрениямен байланысты экцитаторлық нейротрансмиттер – глутамат та бар деп есептеледі. Фенциклидин (PCP немесе "Ангел шаңы" деп те аталады) және кетамин, екеуі де глутамат (NMDA) рецепторларын бұғаттайды, олар шизофренияға ұқсас психозды тудырады, бұл психоз және мүмкін шизофренияны дофамин функциясы тұрғысынан толық түсіндіруге болмайды, бірақ басқа нейротрансмиттерлерді де қамтуы мүмкін. Сол сияқты, шизофрения диагнозы қойылған кейбір адамдардың миында функционалдық және құрылымдық аномалиялар болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар, мысалы, фронтальды және уақытша бөліктердегі сұр заттың тығыздығының өзгеруі. Осылайша, психоз бен шизофренияның себептері көп, оның ішінде гендік мутациялар мен анатомиялық зақымданулар бар. Көптеген мамандар шизофренияның себептерін анықтауға қатысты басқа теориялар кейбір жағдайларда сенімдірек болуы мүмкін екенін айтады, мысалы, глутамат гипотезасы, ГАБА гипотезасы, ажырасу гипотезасы және Байес тұжырымдамасы. Психиатр Дэвид Хили фармацевтикалық компаниялар дофамин гипотезасын дәрі-дәрмек маркетингінің қажеттілігі үшін әдейі және есептелген түрде жеңілдетіп көрсеткенін айтады.

Глютаматпен байланысы

Зерттеулер допаминмен қатар глютамат рецепторларының, әсіресе N метил D аспартат рецепторларының (NMDAR) шизофрениянің пайда болуындағы маңыздылығын көрсетті. NMDAR-дың бұзылған жұмысы ми қабығының аймақтары мен стриатум арасындағы байланысты өзгертуі мүмкін. Префронтальді ми қабығындағы NMDAR және дофамин рецепторлары шизофренияда көбінесе кездесетін танымдық бұзылыстармен және жұмыс жадының жетіспеушілігімен байланысты. NMDAR антагонистін алған егеуқұйрықтардың танымдық тапсырмаларды орындау қабілеті айтарлықтай төмендейді. Дофамин антагонистін (антипсихотикалық препаратты) алған егеуқұйрықтарда NMDAR антагонистінің кері әсерлері жойылады. Глютаматтың тепе-теңдігінің бұзылуы допаминнің бұрыс жұмыс істеуіне әкеледі. Глютамат деңгейі төмендеген кезде дофамин тым белсенді болып, шизофрения симптомдарының пайда болуына себеп болады.

Допамин, серотонин және глутаматтың біріктірілген желілері

Психофармаколог Стивен М. Шталь 2018 жылғы шолуында психоздың, оның ішінде шизофренияның көптеген жағдайларында дофамин, серотонин және глутаматқа негізделген үш өзара байланысты жүйе жеке-жеке немесе түрлі комбинацияларда дофамин D2 рецепторларының вентральді стриатумдағы жоғары қоздырылуына себеп болатынын атап көрсетті.