Кіріспе
Мысыр перғауыны, Бесінші династияның екінші билеушісі, б.з.д. 25-ғасыр. Сахуре (сонымен қатар Сахура, "Раға жақын" деген мағынаны білдіреді) – ежелгі Мысыр перғауыны және Бесінші династияның екінші билеушісі (шамамен б.з.д. 2465 – б.з.д. 2325 ж.). Ол Ежелгі патшалық дәуірінде б.з.д. 25-ғасырдың басында шамамен 13 жыл патшалық құрды. Сахуренің билігі Бесінші династияның саяси және мәдени өркендеу шыңы болып табылады. Ол, мүмкін, өзінің бұрынғы билеушісі Усеркафтың патшайымы Неферхетепес II-нің ұлы болған, ал оның орнын өз кезегінде ұлы Нефериркаре Какай басты. Сахуре билігі кезінде Мысыр Левант жағалауымен маңызды сауда байланыстарын орнатты. Сахуре кедр ағаштарын, құлдарды және экзотикалық заттарды алу үшін қазіргі Ливанға бірнеше теңіз экспедицияларын ұйымдастырды. Оның тұсында Мысыр теңіз флоты дамып, ашық теңізге шығатын кемелермен қатар, жарысқа арналған арнайы қайықтар да пайда болды. Осыған сүйеніп, Сахуре Пунт еліне алғашқы экспедицияны жоспарлады, ол үлкен мөлшерде мирра, малахит және электр алып келді. Сахуре осы жетістікті мәйітханалық ғибадатханасының рельефінде бейнелейді, онда ол "Сахуренің сәні көкке көтеріледі" деп аталатын сарай бағындағы мирра ағашына күтім жасайды. Бұл Мысыр өнерінде патшаның бау-бақшамен айналысқанын бейнелейтін жалғыз сурет. Сахуре Синайдағы түркіз және мыс кен орындарына экспедиция жіберді. Сонымен қатар, ол Батыс Шөлдегі Ливия тайпаларына қарсы әскери науқандар ұйымдастырып, Мысырға мал әкелді. Сахуре Абусирда өзі үшін пирамида салдырды, осылайша оның алдыңғылары ескерткіштерін салған Саққара және Гизаның патшалық бейіштерін тастады. Бұл шешімге Әбусирдағы Userkaf күн ғибадатханасының болуы ықпал еткен болуы мүмкін, ол Бесінші династияның алғашқы ғибадатханасы еді. Сахуре пирамидасы алдыңғы Төртінші династияның пирамидаларынан әлдеқайда кіші, бірақ оның мәйітханалық ғибадатханасының сәні мен архитектурасы күрделірек. Оның пирамида кешенінің аңғардағы ғибадатханасы, жолы және мәйітханасы бір кезде Ежелгі патшалық кезеңінде осы өнердің ең жоғары деңгейін көрсететін тамаша көп түсті рельефтермен әшекейленген. Ежелгі мысырлықтар осы ерекше өнер жетістігін мойындап, кейінгі патшалар мен патшайымдардың қабірлеріндегі рельефтерді үлгі етіп алды. Сахуре пирамида кешенінің сәулетшілері пальма жапырақтары пішіндес бағаналарды енгізді, ол ежелгі Египет сәулетінің айқын белгісіне айналды. Оның мәйітханалық ғибадатханасының орналасуы да жаңашыл болды және Ескі патшалық кезеңінің қалған бөлігі үшін архитектуралық стандартқа айналды. Сахуре "Ра өрісі" деп аталатын күн ғибадатханасын салғаны белгілі, және ол әлі табылған жоқ болса да, ол Әбусирда орналасқан деп болжануда. Сахуреге арналған жерлеу культі болды, оның тағамдық құрбандықтарын оның билігі кезінде құрылған шаруашылықтар қамтамасыз етті. Бұл мемлекеттік қолдаумен жүргізілген культ Ескі патшалықтың соңына дейін сақталды. Кейіннен Орта патшалық дәуірінде Сахуре патшалық әулеттің бабасы ретінде құрметтелді, бірақ оның культінде енді арнайы діни қызметкерлер болған жоқ. Жаңа патшалық кезінде Сахуре белгісіз себептермен құдайша Сехметтің бір түрімен теңестірілді. "Сахуренің Сехметі" культі діни қызметкерлеріне ие болды және бүкіл Мысырдан келушілерді Сахуре ғибадатханасына тартты. Бұл ерекше культ, Абусирден тыс жерлерде де тойланды, Птолемей дәуірінің соңына дейін, Сахуре қайтыс болғаннан кейін шамамен 2500 жыл бойы сақталды.
Sahure (also Sahura, meaning "He who is close to Re") was a pharaoh of ancient Egypt and the second ruler of the Fifth Dynasty (c. 2465 – c. 2325 BC). He reigned for about 13 years in the early 25th century BC during the Old Kingdom Period. Sahure's reign marks the political and cultural high point of the Fifth Dynasty. He was probably the son of his predecessor Userkaf with Queen NeferhetepesII, and was in turn succeeded by his son Neferirkare Kakai. During Sahure's rule, Egypt had important trade relations with the Levantine coast. Sahure launched several naval expeditions to modern day Lebanon to procure cedar trees, slaves and exotic items. His reign may have witnessed the flourishing of the Egyptian navy, which included a high seas fleet as well as specialized racing boats. Relying on this, Sahure ordered the earliest attested expedition to the land of Punt, which brought back large quantities of myrrh, malachite and electrum. Sahure is shown celebrating the success of this venture in a relief from his mortuary temple which shows him tending a myrrh tree in the garden of his palace named "Sahure's splendor soars up to heaven". This relief is the only one in Egyptian art depicting a king gardening. Sahure sent further expeditions to the turquoise and copper mines in Sinai. He also ordered military campaigns against Libyan chieftains in the Western Desert, bringing back livestock to Egypt. Sahure had a pyramid built for himself in Abusir, thereby abandoning the royal necropolises of Saqqara and Giza, where his predecessors had built their monuments. This decision was possibly motivated by the presence of the sun temple of Userkaf in Abusir, the first such temple of the Fifth Dynasty. The Pyramid of Sahure is much smaller than the pyramids of the preceding Fourth Dynasty but the decoration and architecture of his mortuary temple is more elaborate. The valley temple, causeway and mortuary temple of his pyramid complex were once adorned by over of exquisite polychrome reliefs, representing the highest form reached by this art during the Old Kingdom period. The Ancient Egyptians recognized this particular artistic achievement and tried to emulate the reliefs in the tombs of subsequent kings and queens. The architects of Sahure's pyramid complex introduced the use of palmiform columns (columns whose capital has the form of palm leaves), which would soon become a hallmark of ancient Egyptian architecture. The layout of his mortuary temple was also innovative and became the architectural standard for the remainder of the Old Kingdom period. Sahure is also known to have constructed a sun temple called "The Field of Ra", and although it is yet to be located it is presumably also in Abusir. Sahure was the object of a funerary cult, the food offerings for which were initially provided by agricultural estates set up during his reign. This official, state sponsored cult endured until the end of the Old Kingdom. Subsequently, during the Middle Kingdom period, Sahure was venerated as a royal ancestor figure but his cult no longer had dedicated priests. During the New Kingdom, Sahure was equated with a form of the goddess Sekhmet for unknown reasons. The cult of "Sekhmet of Sahure" had priests and attracted visitors from all over Egypt to Sahure's temple. This unusual cult, which was celebrated well beyond Abusir, persisted up until the end of the Ptolemaic period nearly 2500 years after Sahure's death.
Ата-аналық тегі
2000 жылдардың басында Мирослав Вернер мен Тарек Эль-Авади басшылығымен Абусирдегі Сахуре пирамидасында жүргізілген қазба жұмыстары ерте Бесінші династияның патшалық отбасының картинасын көрсетеді. Атап айтқанда, пирамида кешенінің аңғар және марқұмдық ғибадатханаларын байланыстыратын жолдың рельефтері Сахуренің анасы патшайым Неферhetepes II екенін анықтайды. Ол, Userkaf перғауынының әйелі болған, оның пирамидасы Userkaf пирамидасына тікелей іргелес орналасқан және "патша анасы" деген атаққа ие болған. Бұл Userkaf-ты Сахуренің әкесі деп санауға негіз береді. Бұл Саққарадағы Userkaf-тың марқұмдық ғибадатханасында Сахуренің картушының табылуымен нығайтылады, бұл Сахуре әкесі бастаған құрылысты аяқтағанын көрсетеді. Бұл Сахуренің бұрынғы королева Хенткаус I-нің ұлы екендігі туралы альтернативті теорияларға қарсы келеді, Хенткаус I алдыңғы Төртінші династияның соңғы перғауыны Шепсескафтың әйелі және Userkaf немесе Нефериркаренің бауыры деп есептелген.
Балалар
Сахуренен кейін Нефериркаре Какай билік құрғаны белгілі, ол 2005 жылға дейін оның ағасы деп есептелген. Сол жылы Вернер мен тағы бір египтолог Тарек Эль-Авади Сахуре пирамидасының жолындағы рельефті тапты, онда Сахуре екі ұлы Ранефер мен Нетжериренренің алдында отырған күйі бейнеленген. Ранефердің атының жанына "Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы Нефериркаре Какай" деген мәтін қосылған, бұл Ранефердің Сахуренің ұлы екенін және әкесі қайтыс болғаннан кейін "Нефериркаре Какай" деген атпен таққа отырғанын көрсетеді. Ранефер мен Нетжериренре екеуіне де "патшаның үлкен ұлы" деген лақап берілгендіктен, Вернер мен Эль-Авади олардың егіз болуы мүмкін деген пікірде. Олар Нетжериренре кейін "Шепсескаре" деген атпен қысқа мерзімге таққа отырғанын болжайды, бірақ бұл әлі болжам күйінде қалып отыр. Сол рельефте патшайым Меретнебти де бейнеленген, ол, әдетте, Сахуренің әйелі және Ранефер мен Нетжериренренің анасы болған. Сахуренің зираттық ғибадатханасындағы рельефтерде тағы үш ұлы – Хакаре, Хоремсаф және Небанхре көрсетілген, бірақ олардың аналары кім екені белгісіз. Нетжериренре соттағы жоғары лауазымдарға сәйкес келетін бірнеше діни лақаптарға ие болған және ол әкесінің уәзірі қызметін атқарған болуы мүмкін. Бұл мәселе даулы, өйткені Мишель Бод Сахуре тұсында патшалық ұлдарды уәзірліктен шеттету процесі жүріп жатқан немесе аяқталған болуы мүмкін екенін айтады.
Салыстырмалы хронология
Сахуре билігінің салыстырмалы мерзімі тарихи жазбалар, заманауи артефакттар және археологиялық дәлелдер арқылы жақсы белгілі, олар оның Усеркафтан кейін, ал өз кезегінде Нефериркаре Какайдан кейін билік құрғанын көрсетеді. Осы мұрагерлік тізбегін растайтын тарихи дереккөз – Манетонның Птолемей II (б.з.д. 283–246) тұсында жазылған Египет тарихы. "Египтика" (Αἰγυπτιακά) атты оның еңбектерінің түпнұсқасы сақталмаған, біз оны Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана білеміз. Византиялық ғалым Джордж Синцеллдің сөзіне сүйенсек, Африкан "Египтикада" Бесінші династияның басында "Usercherês → Sephrês → Nefercherês" деген мұрагерлік тізбегі айтылғанын жазған. Usercherês, Sephrês (грекше Σϵϕρής), және Nefercherês Userkaf, Sahure және Neferirkare есімдерінің грекшеленген түрі деп есептеледі. Манетонның ерте Бесінші династияны қалпына келтіруі, Абидос патшалар тізімінде Сахуренің картюшы 27-ші жазбада, ал Саққара тақташасында Сахуренің аты 33-ші жазбада көрсетілгендей, тағы екі тарихи дереккөзбен сәйкес келеді. Бұл патшалар тізімдері Сети I және Рамсес II билік еткен кезеңде жазылған.
Билік ету ұзақтығы
Туриндік канон, он тоғызыншы династия кезінде жазылған патшалар тізімі, Рамсесид дәуірінің басында (б.з.д. 1292–1189 ж.) оған он екі жыл бес ай мен он екі күн билік еткенін жатқызады. Ал, Палермо тасы деп аталатын Бесінші династияның дербес замандағы патшалық жылнамасында оның екінші, үшінші, бесінші және алтыншы жылдары таққа отырған уақыты, сондай-ақ соңғы 13-ші немесе 14-ші билік жылы және тіпті қайтыс болған күні – Шему I айының 28-і деп жазылған, бұл тоғызыншы айдың соңына сәйкес келеді. Осы ақпаратты ескерсек, Бесінші династияның патшалық жылнамасы Сахуренің 13 жыл 5 ай 12 күн билік еткенін көрсетеді, бұл Турин канонынан бір жыл артық және Манетоның "Египталық" еңбегінде берілген 13 жылға жуық. Сахуре тағы екі тарихи жазбада кездеседі: Карнак патшалары тізімінің үшінші жазбасында, ол Тұтмос III (б.з.д. 1479–1425 ж.) билік еткен кезеңде жасалған, және Рамзес II (б.з.д. 1279–1213 ж.) билік еткен кезеңдегі Саққара тақтасының 26-шы жазбасында. Бұл екі дерек көзінде де оның билік мерзімі көрсетілмеген. Сахуренің билігінің абсолюттік мерзімі белгісіз, бірақ көптеген ғалымдар оны б.з.д. 25 ғасырының бірінші жартысына жатқызады, толық мәліметтер үшін 1-ескермеге қараңыз.
Сауда және алым
Тарихи жазбалар мен сақталған артефакттар Сахуре билігі тұсында шетелдермен байланыс көп болғанын көрсетеді. Бұған қоса, бұл байланыстардың көбінесе экономикалық, әскери емес екені байқалады. Оның пирамида кешеніндегі рельефтер Ливанға теңіз экспедициясының оралып келгенін көрсетеді, кемелерде құнды кедр ағаштарының діңгектері тиелген. Басқа кемелерде "азиялықтармен" жүк тиелген, олардың арасында ересектер мен балалар да бар, олар құл немесе саудагерлер болуы мүмкін, Сахуреге құрмет көрсетіп жатыр: Осы рельефтер кемелерде аудармашылар болғанын, оларға шетелдік елдермен сауда жасауды жеңілдету үшін аударма жасау міндеті жүктелгенін анық көрсетеді. Египет өнерінде бірегей рельефте Сирияның қоңыр аюлары бейнеленген. Бұл аюлар 12 қызыл боялған, бір тұтқалы Сириялық құмыралармен бірге келіп отыр. Египеттік ғалымдар Карин Совада мен Уильям Стивенсон Смит аюлар мен құмыралардың біріктірілгенде құрмет белгісі болуы мүмкін деп ұсынады. Сахуре билік еткен кезде Библоспен сауда байланыстары орнаған. Баалат-Гебал ғибадатханасының қазбалары кезінде Сахуре есімі жазылған алабастр тостаған табылды. Бұл ғибадатхананың төртінші кезеңінің құрылысына Сахуре аңғарындағы ғибадатхана архитектурасының әсері тиген болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Бесінші династия кезіндегі кең Левантпен сауда жасағанына қосымша дәлелдер бар, Ливанда осы династияның фараондарының есімдері жазылған бірнеше тас ыдыстар табылған. Археолог Грегори Мамфорд «Сахуре – халықаралық қатынастар бойынша ең жақсы куәлік етілген патша» және оның билік ету мерзіміне пропорционалды түрде Синайда ең көп жазбалары бар екенін атап көрсетті. Өмірінің соңғы жылында Сахуре алғашқы экспедицияны Сомали жағажайында орналасқан Пунт еліне жіберді. Мерса Гавасис портынан Мысырдан шыққан деп болжанатын экспедиция Палермо тасында 80 000 өлшем бірлігі белгісіз миррамен, малахитпен, 6000 өлшем бірлігі электромен және 2600 немесе 23 020 таяқпен, мүмкін, эбен ағашынан жасалған деп хабарлайды. Соңғы жылы Сахуре тағы бір экспедицияны шетелге жіберді, бұл жолы Синайдағы Уади Магаре және Уади Харит мыс және бирюза кен орындарына, олар кем дегенде үшінші династияның басынан бері пайдаланылып келген. Палермо тасында айтылғандай, бұл экспедиция Мысырға 6000-нан астам түркіз әкелді және Синайда екі рельеф жасады, олардың бірі Сахуренің азиялықтарды жеңіп, «Ұлы Құдай барлық елдердің азиялықтарын жеңеді» деп мақтанғанын көрсетеді. Сахуре билік еткен кезде Абу-Симбел маңындағы диорит карьерлері де пайдаланылды.
The same relief strongly suggests that interpreters were on board the ships, tasked with translations to facilitate trade with foreign lands. A relief, unique to Egyptian art, depicts several Syrian brown bears, presumably brought back from the Levantine coast by seagoing ships as well. These bears appear in association with 12 red painted one handled jars from Syria. The Egyptologists Karin Sowada and William Stevenson Smith have proposed that, taken together, the bears and jars are likely to constitute a tribute. Trade contacts with Byblos took place during Sahure's reign. Excavations of the temple of Baalat Gebal yielded an alabaster bowl inscribed with Sahure's name. The layout of the fourth phase of this temple might even have been influenced by the architecture of Sahure's valley temple, although this remains debated. There is further corroborating evidence for trade with the wider Levant during the Fifth Dynasty, several stone vessels being inscribed with cartouches of pharaohs of this dynasty discovered in Lebanon. So much so that the archeologist Gregory Mumford points to the fact that "Sahure is [the] best attested [king] for international relations" and has the highest number of texts inscribed in Sinai proportionally to his reign length. In his last year, Sahure sent the first documented expedition to the fabled land of Punt, probably along the Somalian coast. The expedition, which is conjectured to have departed Egypt from the harbor of Mersa Gawasis, is reported on the Palermo Stone where it is said to have come back with 80,000 of an unspecified measure of myrrh, along with malachite, 6000 measures of electrum and 2600 or 23,020 staves, possibly made of ebony. In his last year Sahure sent another expedition abroad, this time to the copper and turquoise mines of Wadi Maghareh and Wadi Kharit in Sinai, which had been active since at least the beginning of the Third Dynasty. This expedition, also mentioned by the Palermo stone, brought back over 6000 units of turquoise to Egypt and produced two reliefs in Sinai, one of which shows Sahure in the traditional act of smiting Asiatics and boasting "The Great God smites the Asiatics of all countries". In parallel with these activities, diorite quarries near Abu Simbel were exploited throughout Sahure's reign.
Әскери науқандар
Сахуренің әскери мансабы негізінен оның мәйітхана кешеніндегі бейнелерден белгілі. Оның жорықтары, көрінеу, Тжемехудан келген ливиялықтарға қарсы болған, бұл ел ықтимал түрде Солтүстік-Батыс шөлде орналасқан. Бұл жорықтардың нәтижесінде көптеген мал түскендігі айтылады және Сахуре жергілікті басшыларды өлтіргені бейнеленген. Мұндай бейнелер патшаны дәріптеуге арналған стандартты иконографияның бөлігі болғандықтан, осы бейнелердің тарихи дұрыстығы күмәнді болып қала береді. Ливиялық шабуылдың осы суреті екі жүз жылдан кейін Пепи II (б.з.д. 2284–2184 ж.) мәйітханасында және Сахуренің өмірінен кейін 1800 жыл өткен соң салынған Кавадағы Тахарка ғибадатханасында да қолданылған. Әсіресе, жергілікті басшылардың аттары да бірдей келтірілген. Сондықтан Сахуре де осы көріністің одан да ертерек нұсқасын көшірген болуы мүмкін. Дегенмен, Сахуре Батыс Ніл дельтасы аймағының бірнеше бақылаушыларын тағайындады, бұл маңызды шешім болды, өйткені бұл лауазымды адамдар Ежелгі мемлекеттік кезеңде сирек кездесетін және "Египет-Ливия шекарасы арқылы қозғалысты реттеуге" қызмет ететін әкімшілік лауазымды иеленді. Сонымен қатар, Сахуренің мәйітханасы Нил дельтасына қарақшылардың шабуыл жасауының ең алғашқы белгілі айғағын ұсынады, олар мүмкін Эпирдің жағалауынан келген болуы мүмкін. Сахуренің Мысырды қоршаған жерлер мен байлықтарға қатысты талаптары оның мәйітханасындағы бейнелерде бейнеленген: Аш құдайы патшаға "Мен саған осы [Ливия] жеріндегі барлық нәрсені беремін", "Мен саған барлық жау халықтарды барлық шетелдік елдердегі барлық жабдықтармен бірге беремін" және "Мен саған барлық батыс және шығыс шетелдік жерлерді, әр елде орналасқан Юнти және Монтиу садақшыларымен бірге сыйлаймын" дейді.
Діни қызмет
Палермо тасына жазылған Сахуренің Египеттегі іс-әрекеттерінің көп бөлігі діни сипатта. Бұл патшалық жылнамада «алғашқы саяхат жылы» Сахуренің Элефантин бекінісіне барғаны жазылған. Онда ол, тәждік рәсімдермен байланысты, Нубия басшыларының бағынуын қабылдаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, патшаның алты мүсіні жасалғаны және одан кейін ауыз ашу рәсімі өткізілгені де баяндалған. Сахуре таққа отырған бесінші жылы Палермо тасында, Гелиополисте қасиетті кеме жасалғаны, 200 дін қызметкері тағайындалғаны және Раға (үш храмда 138, 40 және 74 өлшем), Хаторға (4 өлшем), Нехбетке (800 өлшем) және Ваджетке (4800 өлшем) патша белгілеген нан мен сыраның нақты мөлшері ұсынылғаны айтылған. Сонымен қатар, храмдарға 1-204 араура (0,7 – 140 акр) аралығында жерлер сыйға берілгені хабарланған. Төменгі Египетке қатысты, осы патшалық кезеңге сәйкес келетін тас тізілімінде Дельта аймағындағы Атрибис қаласы туралы ең алғашқы мәлімет кездеседі. Діни іс-әрекеттердің тағы бір белгісі – Сахуре египеттік «Нб ірт» атағын қолданған ең алғашқы патша. Бұл атақ, мүмкін, «тиімді істердің Иесі» дегенді білдіреді және ол Мааттың – египеттік тәртіп пен әділет түсінігінің сақталуын қамтамасыз ету үшін жеке діни қызметтер атқарғанын көрсетеді. Бұл атақ шамамен 1500 жыл өткен соң, Герихор заманына дейін қолданылып келді. Сахуре билігі кезінде «бұзауларды айдау» рәсімі алғаш рет өткізілген. Бұл Бесінші династияда Озирис құлтына табынудың бірте-бірте дамуы тұрғысынан маңызды, өйткені бұл рәсім кейіннен Озирис мифологиясының ажырамас бөлігіне айналды. Кейінірек бұл рәсім Сеттің Озиристі арпа егістігін таптап жатқан бұзауларды айдауымен байланысты болды. Сахуре анасы Неферхетепес II-нің культын қайта ұйымдастырды, оның зираттық кешенін Саққарада Усеркаф салған болатын. Ол храмына төрт бағаналы кіреберіс галереясын қосты, соның арқасында кіреберіс енді Усеркаф пирамидасына қарамайтын болды.
Құрылыс және тау-кен жұмыстары
Археологиялық деректерге сүйенсек, Сахуренің құрылыс қызметі негізінен Абусирде және оның жақын маңында шоғырланған, ол өзінің пирамидасын сонда салған, ал күн ғибадатханасы да сол жерде орналасқан болуы мүмкін. Жақын маңда Сахуренің «Уэджес Неферу Сахуре» деп аталатын сарайы болған, яғни «Сахуренің сән-салтанаты көкке көтеріледі». Бұл сарай 2011 жылғы ақпан айында Неферефренің жерлеу ғибадатханасында табылған сиыр майы сақталатын ыдыстардағы жазу арқылы белгілі болды. Тағы бір сарай, «Сахуренің тажы жарқырайды» деп аталады, ол оның бас дәрігерінің қабіріндегі жазуда кездеседі. Егер осы екі сарай әртүрлі ғимараттар болса, олар Әбусир көлінің жағасында орналасқан болуы ықтимал. Сахуренің ғимараттары мен мүсіндері үшін қажетті тастар бүкіл Египеттен алынған. Мысалы, пирамиданың әк тас қаптамасы Турадан, ал Сахуренің жерлеу ғибадатханасының еденін төсеуге қолданылған қара базальт Орта Египеттегі Файюмға жақын орналасқан Гебель Катраниден жеткізілген. Египеттің оңтүстігінде, Абу-Симбелдің солтүстік-батысындағы Төменгі Нубиядағы диорит кеніштерінде Сахуре есімі жазылған стела табылған. Тағы да экспедициялар өткендігін білдіретін жанама дәлелдер де бар. Шығыс шөліндегі Вади Абу-Геридадағы Сахуренің жазуы және басқа да Ескі Патшалық дәуіріне жататын жазулар осы аймақта Төртінші династия кезінен бері темір кені қазылғанын көрсетеді. 2015 жылы Элькабта патшаның есімі жазылған мүсіннің төменгі жартысы табылған, бұл Шығыс шөліне және Египеттің оңтүстігіне, Нубияға жасалған экспедициялармен байланысты болуы мүмкін. Сахуренің картюшы Тұмастағы граффитилерде және Төменгі Нубиядағы Нилдің екінші шарғысындағы Бухеннен алынған мөрлерде кездеседі.
Мысыр әскери-теңіз флотының дамуы
Сахурдың билігі кезінде Мысыр теңіз флотының дамуы орын алған болуы мүмкін. Оның Пунт пен Библосқа жасаған экспедициялары ашық теңіз флотының бар екендігін көрсетеді, ал оның марқұм кешеніндегі рельефтері Шелли Вахсманн «Мысырдағы теңіз кемелерінің алғашқы нақты бейнелері» деп сипаттаған, олардың кейбіреулері 100 шынтақ (шамамен 50 м, 170 фут) ұзын болуы керек. Осыған байланысты бұрынғы ғалымдар Сахурды Мысыр теңіз флотын құрушы деп есептеген. Бірақ бұл – артық бағалау деп есептеледі: Усеркаф ғибадатханасының фрагменттік рельефтерінде көптеген қайықтар бейнеленген, ал ашық теңіз флоты Үшінші династияның өзінде болған болуы мүмкін. Қызыл теңіздегі ең көне теңіз порты – Уди-әл-Жарф Хуфу тұсында жұмыс істеді. Сонымен қатар, рельефтердің кейбіреулері ертерек үлгілерден көшірілген болуы да мүмкін. Дегенмен, Сахур Жерорта теңізі арқылы Сирияға әскер тасымалдау үшін теңіз күшін суреттеген және пайдаланған ең алғашқы белгілі билеуші болып табылады. Сахурдың марқұм кешеніндегі кең теңіздік сахналар сол кезде әскери және, мүмкін, рәсімдік жаттығулар үшін арнайы жарыс қайықтары жасалғанын көрсетеді. Олар сондай-ақ кемелерде арқандарды қолданудың ең ерте мысалдарын, мысалы, кеменің жүктемесін бекітуге арналған арқанды көрсетеді. Олар кеме жасау туралы нақты бағалауларға мүмкіндік береді, мысалы, теңіз кемелеріндегі бортының биіктігі және сол кездегі мачталар екі тіреуге негізделген, кері Y әрпіне ұқсас болған. Сонымен қатар, рельефтерде патшаның әшекейленген желкені бар қайықтың корпусында тұрғаны және ежелгі Мысырдан табылған екі рельефтің бірінде, ықтимал, жарыс кезінде толқын үлгісінде ескек есіп жүрген адамдар бейнеленген.
and that the masts employed at the time were bipodal, resembling an inverted Y. Further rare depictions include the king standing in the stern of a sailing boat with a highly decorated sail, and one of only two reliefs from ancient Egypt showing men aboard a ship paddling in a wave pattern, possibly during a race.
Жоғары лауазымдардың дамуы
Сахуре патшалық емес адамдарды жоғары лауазымдарға тағайындау саясатын жалғастырды. Бұған ең айқын мысал – везир лауазымы. Төртінші династияның ортасынан бастап, бесінші династияның басына дейін бұл лауазымды «патша ұлы» атағын алған патшалық қанның князьдары ғана иеленген. Осы кезеңнің соңына қарай, князьдар жоғары лауазымдардан бірте-бірте шеттетіле бастады, бұл өзгеріс патшалықтың мәнісіндегі өзгерістермен байланысты болды. Бұл процесті, мүмкін, династиялық шиеленістерге байланысты Менкауре бастаған, бірақ Сахуре кезінде аяқталған сияқты. Одан кейін ешбір патшалық князі везирлікке тағайындалмады. Бұрынғы лауазымдағылар өз мәртебесін сақтап қалды. Сондықтан Сахуре билігінің басындағы везир Сехемкаре «патша ұлы» болса, оның ізбасары Вербауба патшалық емес адам болған көрінеді. Осы өзгеріске жауап ретінде мемлекеттік басқару кеңейе бастады, оған патшалық емес адамдар көбірек қатысты. Осы оқиғалармен бірге, Сахуре билігінде жеке тұлғалардың қабірлеріндегі сәулеттік және көркемдік жаңалықтар пайда болды. Олардың ішінде Персеннің қабірінен табылған торус пішінді безендірулер мен жалған есіктерге арналған кәрниздер бар. Бұл элементтер кейіннен кеңінен таралды және Персеннің патша алдындағы жоғары құрметін көрсетеді. Тағы бір жаңалық – Нианхсехметтің қабірінен табылған жеті қасиетті май сияқты ерекше, кішкентай сыйлықтардың бейнеленуі. Сахуре билігінде немесе одан сәл бұрын патша отбасының қабірлерінде құрбандықтардың канондық тізімі жасалып, кейіннен патшалық емес жоғары лауазымды тұлғалардың қабірлеріне тарады. Олардың арасында Сахуре тұсында Сешемнефер I ең ерте болды.
Секхетре
Сахуре Күн құдайы Раға арналған ғибадатхананы салды немесе салуға кірісті, бұл Бесінші династияның екінші мұндай ғибадатханасы. Әлі табылмай тұрған бұл ғибадатхана, Палермо тасындағы жазу арқасында белгілі болды, онда ол «Ра өрісі» деген мағына беретін Сехетре (кейде Сехет Ре деп те жазылады) деп аталған. Сонымен қатар, ол әкімшілік қызметкерлерінің 24 қабірінде де еске алынған. Бір кезде ғибадатхананы безендірген бедерлі бірнеше әктас блоктары Сахуренің төртінші мұрагері – Нюсерр Инидің жерлеу кешенінің қабырғаларында табылды. Бұл блоктар ғибадатхана құрылысынан қалған қалдықтар болғандығын немесе, Венер Кайзердің болжамынша, Нюсерр Сахуренің ғибадатханасын бөлшектеп, оны құрылыс материалдарын алу үшін карьер ретінде пайдаланғандығын көрсетеді, себебі ол көбінесе аяқталмаған еді. Шындығында, Секхетреге қатысты аз ғана мәліметтер Мирослав Вернерді оның күн ғибадатханасы ретінде толыққанды жұмыс істемегендігін ұсынуға итермелейді. 2018 жылы Чехия археология институты жүргізген Палермо тасының бет жағына жасалған жаңа талдаулар ғибадатхананың архитектурасы туралы және оған түскен сыйлықтардың тізімі туралы қосымша жазуларды оқуға мүмкіндік берді. Бұл оның Userkaf-тың бұрынғы күн ғибадатханасы – Нехенреден ерекшеленетін жеке бірлік екенін нақтылады, бірақ оның соңғы тағдыры әлі де белгісіз. Ғибадатхананың архитектурасы туралы қосымша нақтылық Сехетре атауының кейбір иероглифтік нұсқаларында обелиск белгісінің болмауынан және басқаларында болуынан туындауы мүмкін. Энтони Сплингердің пікірінше, бұл Сахуренің күн ғибадатханасы тиімді түрде салынғанын және Сахуре билік құрғаннан кейін, мүмкін, обелискке ие болғанын көрсетеді.
Некенре
Үсерқаф Әбусирде күн ғибадатханасын салған алғашқы патша болды. Ежелгі мысырлықтар оны Нехенре, яки "Ре бекінісі" деп білген, бірақ ол қайтыс болғанда құрылысы аяқталмады. Құрылыс жұмыстары кем дегенде төрт кезеңде жалғасты, алғашқысы Сахуре тұсында, содан кейін оның ізбасарлары Нефериркаре Какай мен Нюсерре Ини тұсында жүргізілген болуы мүмкін.
Пирамида кешені
Сахур өзінің қабірі және жерлеу культі үшін пирамида кешенін салған, оны Кхаба Сахур деп атаған. Оның мағынасы әртүрліше аударылады: "Сахурдың Ба рухының көтерілуі", "Сахурдың Басы көрінеді", "Сахурдың пирамидасы, онда патшалық жан салтанатпен көтеріледі" немесе "Салтанатпен Сахурдың жаны шығады". Сахурдің өлке кешенінде жұмыс істеген құрылысшылар мен шеберлер Сахур пирамидасы мен өлке ғибадатханасына апаратын жолдың жанындағы қоршалған пирамида қаласында тұрды. Кейін қала Нюсерре тұсында гүлденіп, Бірінші аралық кезеңде де бар болған сияқты. Өлшемдері, көлемі және қолданылған арзан құрылыс техникасы тұрғысынан Сахур пирамидасы пирамида салудың төмендеуінің мысалы болып табылады. Сонымен қатар, кешеннің басқа бөліктерінде қолданылған тастардың сапасы мен әртүрлілігі артты, ал мәйітхана ғибадатханасы сол уақытқа дейін салынған ең күрделісі саналады. Пальма пішіндес бағаналарды қолдану сияқты көптеген сәулеттік жаңалықтарымен Сахур кешенінің жалпы жоспары Сахур билігінен бастап, шамамен 300 жыл өткеннен кейін Алтыншы династияның соңына дейін салынған барлық мәйітхана кешендері үшін үлгі ретінде қызмет етті. Бүкіл жерлеу кешенінің қабырғаларын безендіретін әртүрлі түсті рельефтер шеберліктің және ойдың байлығын көрсетеді, ол Ежелгі Патшалық дәуіріндегі ең жоғары деңгейге жетті.
Орналасқан жері
Сахур өзінің пирамида кешенін Абусирде салуды шешті, осылайша бұрынғы патшалық некропольдер болған Саққара мен Гизадан бас тартты. Сахуренің бұл шешіміне Усеркафтың күн храмының болуы себеп болуы мүмкін, бұл Сахуренің Усеркафтың ұлы деген гипотезаны қолдайды. Сахуренің таңдауынан кейін Абусир ерте Бесінші династияның негізгі некрополіне айналды, себебі Нефеиркаре Какай, Неферефре, Нюсерре Ини және, мүмкін, Шепсескаре перғауындықтары өздерінің пирамидаларын осы жерде салған. Олардың артынан Абусирде патшалық отбасының мүшелеріне тиесілі көптеген кішірек қабірлер салынды, бірақ жоғары дәрежелі мүшелердің көпшілігі Гизада немесе Саққарада жерленуді жөн көрді.
Пирамида
Сахуре пирамидасы құрылысы кезінде алдыңғы Төртінші династия пирамидаларынан әлдеқайда кішідірек болды. Оның ішкі ядросы дөңгелектелген тастардан қабаттап салынған және көп бөліктерінде қалың балшық ерітіндісімен біріктірілген. Бұл құрылыс тәсілі, бұрын қолданылған тас негізіндегі техникаларға қарағанда әлдеқайда арзан және жылдам болды, бірақ уақыт өте келе нашарлауға бейім болды. Осы себепті Сахуре пирамидасы қазір көбінесе қираған күйде, ал ежелгі заманда қаптама тастары ұрланғаннан кейін ашылған, сынықтар мен балшық ерітіндісінен тұратын ядроның шикі толтыруын көрсететін қиратылған үйіндіге айналды. Құрылыс кезінде қабірлік камера бөлек салынды, ал кейіннен қалған тас блоктар мен қалдықтармен жабылған шахтаға апаратын дәліз ашық қалды. Бұл құрылыс стратегиясы кейіннен аяқталмаған пирамидаларда, әсіресе Неферефре пирамидасында анық көрінеді. Бұл тәсіл сондай-ақ Үшінші династияның ескі стилін көрсетеді, ол Төртінші династия кезінде Дахшур мен Гизадағы бес үлкен пирамиданың құрылысшылары уақытша тастап кеткеннен кейін қайтадан сәнге оралған. Солтүстік жақтан кіреберіс – қызыл гранитпен қапталған қысқа төмен түсетін дәліз, одан кейін бірнеше тонна салмақты ірі әктас балкаларынан тұратын қабырғалы шатыры бар жерлеу камерасына жететін өткел. Бүгінде барлық балкалар сынып, пирамида құрылымын әлсіретеді. 19 ғасырдың ортасында Джон Шей Перринг алғаш рет кірген жерлеу камерасынан Сахуреге тиесілі болуға мүмкін базальт саркофагтың сынықтары табылды. Пирамиданың төңірегіндегі зират кешеніне екінші, кішігірім табыну пирамидасы да кіреді, ол бастапқыда патшаның Ка үшін салынған.
Өнер және сәулет мұрасы
Сахуренің мәйітханалық ғибадатханасының қабырғаларын жабатын суреттелген рельефтер ежелгі египеттіктер үшін ең жоғары дәрежедегі көркемдік жетістік ретінде танылды. Мысалы, Абусирде табылған Жаңа Мемлекет кезеңінің жазуы ғибадатхананы толық аймен жарықтанған көкке теңеп суреттейді. Кейінгі ұрпақ суретшілер мен шеберлер Сахуренің рельефтерін Ескі Мемлекет кезеңінің кейінгі патшалары мен патшайымдарының қабірлері үшін үлгі ретінде пайдаланып, оларға еліктеуге тырысты. Сахуренің биік ғибадатханасының жоспары да жаңашыл болды және ол Ескі Мемлекеттің барлық келесі пирамида кешендері үшін стандартты үлгіге айналды. Оның пальма тәрізді бағаналары сияқты кейбір сәулеттік элементтері египеттік сәулет өнерінің айқын белгісіне айналды. Бұл үрдіс кейінгі заманға дейін сақталды. Мысалы, Орта Мемлекет кезеңінде Сенусрет I өзінің ғибадатханасы үшін рельефтерді тікелей Сахуренікінен көшірді. Ол сондай-ақ Сахуре кешенінің инновациялық жоспарын қайтадан таңдады. Сол кезде Сенусрет I-нің бұл шешімі 11-ші династия перғауындарының жерлеу салтына қатысты күрт қайшылық құрады. Олардың қабірлері Эль-Тариф және Дейр-эль-Бахари төбелеріндегі тау беткейлеріне қазылған жер асты дәліздері мен бөлмелеріне кіретін кіреберістер қатарынан тұратын ашық алаңдардан құралды.
Орта жүз
Сахуренің жерлеу культінде қызмет атқарған дін қызметкері Орта патшалық кезеңінен белгілі емес. Осы кезеңге қатысты мәліметтер 12-ші династияның фараоны Сенусрет I-нің (б.з.д. 20 ғасыр) Карнак ғибадатханасында жүргізген жұмыстарынан алынған. Ол Сахуре есімді Ежелгі патшалықтың патшасының мүсінін жасаған. Мүсін және оған қоса, қайтыс болған патшалардың портреттері корольдік ата-бабаларға жалпы табынудың болғанын көрсетеді, Яромир Малек жазғандай, бұл "құдайға табынудың шектеулі түрі". Сахуренің мүсіні қазір Каирдегі Мысыр мұражайында (каталог нөмірі CG 42004) сақталады, ол қара граниттен жасалған және биік. Сахуре таққа отырған күйінде бейнеленген, қапталған белдік пен иілген шашы бар. Тақтың екі жағында да Сенусрет I-нің бұйрығымен Сахуренің портреті ретінде жасалғанын көрсететін жазулар бар. Сахуренің мұрасы Орта патшалық кезеңіне дейін жеткілікті түрде сақталған, сондықтан ол Весткар папирусының бір әңгімесінде еске алынады. Бұл папирус, мүмкін 12-ші династия кезінде жазылған, бірақ ең ерте көшірмесі 17-ші династияға жатады. Папирус Бесінші династияның пайда болуы туралы мифтік оқиғаны баяндайды, онда патшалар Усеркаф, Сахуре және Нефериркаре Какай үш бауыр ретінде, Раның ұлдары және Редджет есімді әйелдің Хуфу әулетін алмастыруға тағайындалғандары айтылады.
Sahure's legacy had endured sufficiently by the Middle Kingdom period that he is mentioned in a story of the Westcar Papyrus, probably written during the 12th Dynasty although the earliest extent copy dates to the Seventeenth Dynasty. The papyrus tells the mythical story of the origins of the Fifth Dynasty, presenting kings Userkaf, Sahure and Neferirkare Kakai as three brothers, sons of Ra and a woman named Rededjet destined to supplant Khufu's line.
Жаңа патшалық: Сахуре Сехметінің пайда болуы
Жаңа Мемлекет кезеңінде қайтыс болған Сахур патша діни құрбандықтарды қабылдауын жалғастырды, бұл әдеттегі патшалық ата-бабалар культінің бір бөлігі болды. Мысалы, Сахур Карнак патшалар тізімінде кездеседі – бұл тізім Тютмос III-нің Карнак ғибадатханасының, Ахмену қабырғаларына жазылған. Басқа ежелгі египеттік патшалар тізімдерінен айырмашылығы, мұндағы патшалар хронологиялық тәртіппен тізімделмеген. Керісінше, тізімнің мақсаты таза діни болды, қайтыс болған патшалардың есімдерін атап, оларды Карнак ғибадатханасында құрметтеуге бағытталған. Он сегізінші династияның екінші жартысында және он тоғызыншы династия кезеңінде көптеген келушілер ғибадатханада жазулар, стелалар мен мүсіндер қалдырды. Бұл іс-әрекеттер сол кезде Тютмос III заманынан бері Сахурдың марқұмдық ғибадатханасында болған культпен байланысты болды. Бұл культ Сехмет қадірлісімен байланысты формада қадірленген патшаға арналды, оны "Сахурдың Сехметі" деп атады. Мысалы, хатшы Птахемюя және оның әріптестері Рамсес II билігінің 30-шы жылында (шамамен 1249 ж.б.д.) Сехметтен оларға 110 жылдық ұзақ өмір сыйлауын сұрап Сахурдың ғибадатханасына келді. Жаңа Мемлекет кезеңінде осы культтің пайда болу себебі белгісіз. Дегенмен, Сахурдың Сехмет культі тек жергілікті құбылыс емес еді, оның іздері Жоғарғы Египеттің Дейр-эль-Медина ауылында табылды, онда ол жыл сайын екі фестиваль кезінде, Перет айының бірінші айының 16-шы күні және сол маусымның төртінші айының 11-ші күні тойланды. Сол кезеңде Рамсес II-нің ұлы, ханзада Хаемвасет бүкіл Египет бойынша қираған пирамидалар мен ғибадатханаларды жөндеу жұмыстарын жүргізді, мүмкін, әкесінің құрылыс жобалары үшін тастарды алу мақсатымен, сонымен қатар культтік мақсаттар үшін минималды қалпына келтіруді қамтамасыз етті. Сахур пирамидасының тас қаптамасындағы жазулар осы уақытта осы жұмыстардың нысаны болғанын көрсетеді. Бұл жаңа назардың жағымсыз салдары болды, себебі Әбусир ескерткіштерін бұзудың бірінші толқыны, әсіресе құнды Тура әктасын алу үшін осымен бірге келді. Сахурдың марқұмдық ғибадатханасы осы уақытта Сехмет культінің болуына байланысты сақталған болуы мүмкін. Рамсес II билігінің аяқталуынан кейін культтің ықпалы азайды, ол тек жергілікті құдайларға табыну орынына айналды.
Үшінші аралық, соңғы және Птолемей кезеңдері
Жиырма бесінші династия (б.з.д. 744–656 ж.) кезінде, Үшінші аралық кезеңнің соңында, Тахарқа Сахуренің ғибадатханасының кейбір рельефтерін көшірді, оның ішінде патшаның сфинкс түрінде жауларын басып тастауының суреттері де болды. Ұзақ өтпей, Кеш дәуірдің Елу алтыншы династиясы (б.з.д. 664–525 ж.) тұсында Сахуренің мүсіні Карнак ғибадатханасының жасырын сақталымында Ескі патшалықтың патшаларының мүсіндерімен бірге жасырылды, бұл сол кезге дейін қандай да бір культтік қызығушылық болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Абусир пирамидаларын бұзудың жаңа кезеңі басталды, бірақ Сахуренің пирамидасы тағы да зардаптан құтылды. Бұл, Сахуренің Сехметіне арналған ғибадатхана Птолемей дәуіріне (б.з.д. 332–30 ж.) дейін, ықпалы азая түскенмен, жақсы сақталғандықтан болуы мүмкін. Амасис II (б.з.д. 570–526 ж.), Дарий II (б.з.д. 423–404 ж.) билік еткен кезеңнен бастап, Птолемей дәуіріне дейінгі бірнеше жазулар осы жердегі культтік қызметтердің жалғасқанын көрсетеді. Мысалы, Птолемей әулеті тұсында Хориб "Сахуренің Сехмет ғибадатханасының Сехмет діни қызметшісі" болған. Сахуренің пирамидасын бұзу Рим дәуірінде күш алды, мұны осы маңдағы диірмен тастарының көптігі, әк өндіру орындары мен жұмысшылардың тұрақтары дәлелдейді.
Қазіргі заманғы мәдениетте
Сахурдың есімі және оның әкесі 1983 жылғы «Сезам көшесі» арнайы бағдарламасы «Суреттерді жемеңіз» фильмінде қолданылған. Ежелгі Мысырдан келген қарғыс атқан бала өзін «Мысырдың принці Сахур, құдай Userkof-тың ұлы, патшалардың патшасы, екі жақтың иесі, шығыс және батысты бағындырған және керемет балықшы» деп таныстырады.