Кіріспе

Түрік математигі, Кахит Арф (24 қазан 1910 – 26 желтоқсан 1997) – түрік математигі. Ол топологиядағы 2-сипаттамадағы квадраттық форманың Арф инварианты (торт теориясы және хирургия теориясында қолданылады), тармақтану теориясындағы Хассе-Арф теоремасы, Арф жартылай топтары және Арф сақиналарымен танымал.

Өмірбаян

Кахит Арф 1910 жылы 11 қазанда сол кезде Осман империясының құрамына кіретін Салоникиде дүниеге келді. 1912 жылы Балқан соғысы басталғанда оның отбасы Стамбулға көшті. Отбасы ақыры Измирге қоныстанды, онда Кахит Арф бастауыш білім алды. Түркияның Білім министрлігінің стипендиясын алғаннан кейін ол білімін Парижде жалғастырып, École Normale Supérieure мектебін бітірді. Түркияға оралғаннан кейін Галатасарай орта мектебінде математика пәнін оқытты. 1933 жылы Стамбул университетінің математика кафедрасына қабылданды. 1937 жылы Геттингенге барып, Геттинген университетінен докторлық дәрежесін алды және Хельмут Хассе мен Жозеу Круз де Мунозбен бірге жұмыс істеді. Ол Стамбул университетінде 1962 жылы президент Джемаль Гюрселдің тағайындауымен Ғылыми-техникалық зерттеулер кеңесінің (TÜBİTAK) құрылуына қатысқанға дейін жұмыс істеді. 1963 жылы кеңестің алғашқы директоры болғаннан кейін, Стамбулдағы Роберт колледжінің математика бөліміне қосылды. Арф 1964-1966 жылдары Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында жұмыс істеді. Кейін ол Берклидегі Калифорния университетінде бір жыл бойы оқыды. Түркияға соңғы рет оралғаннан кейін, ол Таяу Шығыс техникалық университетінің математика кафедрасына қабылданды және 1980 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде ғылыми зерттеулерін жалғастырды. Арф математика ғылымына қосқан үлесі үшін көптеген наградалар алды, соның ішінде: 1948 жылы Иненю сыйлығы, 1974 жылы Түркияның Ғылыми-техникалық зерттеулер кеңесінің (TÜBİTAK) ғылым сыйлығы және 1994 жылы Commandeur des Palmes Academiques (Франция) ордені. Арф Майнц академиясының және Түрік ғылым академиясының мүшесі болды. 1985 жылдан 1989 жылға дейін Түрік математикалық қоғамының президенті қызметін атқарды. Арф 1997 жылы 26 желтоқсанда 87 жасында Стамбулдағы Бебек ауданында дүние салды. Оның жинақталған еңбектері 1988 жылы Түрік математикалық қоғамы тарапынан жарияланды.

Ықпал

Арфтың ғылымға, әсіресе математикаға тигізген әсері терең болды. Оның ресми шәкірттері болмаса да, Түркияның көптеген математиктері мансап жолындағы белгілі бір кезеңде өзі қызығушылық танытқан салалары бойынша онымен жемісті әңгімелер жүргізіп, қолдау мен ынталандыру алды. Ол Роберт Лэнглендстің (Лэнглендс бағдарламасымен әйгілі) Түркияға сапарын ұйымдастыруға көмектесті; сапар барысында Лэнглендс Артин L функцияларының эпсилон факторлары бойынша бірқатар күрделі есептеулер жасады. Арфтың суреті 2009 жылы басылған 10 лиралық банкнотаның арт жағында бейнеленген. Орта Шығыс техникалық университетінің математика факультеті Арфты еске алу үшін әр жыл сайын «Кахит Арф» лекциясын өткізеді.